قازاقستاندئق تانئمال سيقئرشئ ومئردةن وزدئ

 استانا. 2- ءساؤئر. قازاقپارات -    ةلدئث اتئن شئعارئپ، قازاقتئ الةمگة تانئتئپ جذرگةن ةرةكشة جانر يةسئ، حالئق قذرمةتتةپ «سيقئرلئ قئز» اتاپ كةتكةن التئناي بايتوقانوأا جذمادان سةنبئگة قاراعان تذندة ومئردةن ءوتتئ.

قازاقستاندئق تانئمال سيقئرشئ ومئردةن وزدئ

   الةمنئث ةث ذزدئك سيقئرشئلارئنئث العاشقئ وندئعئنا كئرةتئن التئناي الماتئداعئ №12-قالالئق ةمحانانئث جانساقتاؤ بولئمئندة التئ اي بويئ ءومئر ءذشئن كذرةستئ. ءبئراق ةمدةؤشئ دارئگةرلةردئث ايتؤئنشا، باستاپقئدا «سةپسيس»، ياعني قانئنا ينفةكسيا ءتذستئ دةپ بولجام جاسالعانئمةن، ناقتئ دياگنوزئ انئقتالماعان. ماسكةؤدةن، استانادان بئلئكتئ ماماندار شاقئرئلعانئمةن، ةشكئمنئث قولئنان كةلةر قايران بولماپتئ.

 اق حالاتتئ ابزال جاندار مةن جاقئن ارالاسقان قذربئ-قذرداستارئ التئنايدئث كوپكة دةيئن اؤرؤعا مويئنسئنباي، ؤاقئت وتكئزئپ العانئنا قئنجئلئس بئلدئرةدئ. دةرت ابدةن مةثدةپ كةتكةننةن كةيئن، جةدةل-جاردةممةن اؤرؤحاناعا اؤئر جاعدايدا جةتكئزئلگةن كورئنةدئ. دةگةنمةن «سول ساتتة بئردةن ذشاق جالداپ، شةتةلگة الئپ كةتكةندة، بذلاي قاپئدا قالماس ةدئك» دةگةن وكئنئشتةرئن دة جاسئرمايدئ.

 قازاق يلليؤزيا ونةرئنئث حاس شةبةرئ اقتئق دةمئ ذزئلگةنشة ءوزئنئث ايئعاتئنئنا سةنئپ، قذدايدئث قذدئرةتئنةن ءذمئت ذزبةگةن. ءتئپتئ «ذلئم ءذشئن قالايدا ءومئر ءسذرؤئم كةرةك. ناؤرئز مةرةكةسئندة مئندةتتئ تذردة ءوز اياعئممةن تذرئپ، اؤرؤحانادان شئعامئن» دةگةن سةنئمدة جاتقان. ءبئراق ارسئز اجال كئمدئ ارمانئنا جةتكئزگةن؟! ءوزئ ءذمئت ارتقان ذلئستئث ذلئ كذنئ كةرئسئنشة جاعدايئ كذرت تومةندةيدئ. ارادا اپتا اينالعاندا نةبارئ 41 جاسئندا جذلدئزداي اعئپ تذسكةن جاسئن عذمئر بذل پانيمةن امالسئز قوش ايتئستئ.

 ون ءتورت بالانئث توعئزئنشئسئ بولئپ، اتا-اجةسئنئث قولئندا ةركة وسكةن التئنايدئ سةنبئ كذنئ تؤئستارئ تؤعان جةرئ جةزقازانعا الئپ كةتتئ. ءبئر توپ ارئپتةستةرئ مةن دوستارئ وثتذستئك استاناداعئ №12 قالالئق ةمحانانئث الدئندا جينالئپ، ماثگئلئك مةكةنئنة شئعارئپ سالدئ. 

   ءومئر-دةرةك

  التئناي بايتوقانوأا 1972- جئلئ 9- ناؤرئزدا بذرئنعئ جةزقازعان وبلئسئندا دذنيةگة كةلگةن. ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث جؤرناليستيكا فاكؤلتةتئن بئتئرگةن. وقؤ بئتئرگةن سوث، يلليؤزيالئق جانرعا دةن قويئپ، ماسكةؤدة قايتا ءبئلئم الادئ. ءبئراز ؤاقئت شةتةلدة تذرئپ، تاجئريبة جيناقتاعان. شأةيساريا، گرةكيا، يتاليا، پولشا، تذركيا، قئتاي جانة باسقا مةملةكةتتةردة ونةر كورسةتتئ. قئتايدا وتكةن حالئقارالئق سيقئرشئلار بايقاؤئنئث گران-پري يةگةرئ. «التئناي يلليؤزيالئق تةاترئن» اشتئ. 7 مينؤت ئشئندة 14 كويلةك اؤئستئرئپ، كورةرمةندئ تاث-تاماشا قالدئراتئن. جؤرناليستيكادان دا قول ذزگةن جوق. 31- ارنادا «ءومئر-وزةن» باعدارلاماسئن جذرگئزدئ.

   ةرالحان ابئشةأ، ءانشئ: 

- التئنايدئ ونةرئن قادئرلةيتئن ةل-جذرتئمةن سوثعئ رةت باقذلداستئرئپ، مادةنيةت سارايئنئث بئرئنةن ارؤلاپ شئعارئپ سالؤعا بولار ةدئ. ءبئراق الدا ذزاق جول بار. جةزقازعان قالاسئنا كولئكپةن جةتكةنشة 18 ساعات وتةدئ. وندا اتا-اناسئ، اؤئل-ايماعئ، تؤعان حالقئ تايلئ-تاياعئمةن ةسةثگئرةپ، كذتئپ وتئر. سوندئقتان ةرتةث، ارعئ كذنئ دةپ قارايلاتا المادئق. «جولدان قالدئرمايئق» دةپ شةشتئك.

 ارينة، ةشقايسئمئز ولئمگة قيمايمئز، ساناؤلئ ساتتةر قالدئ دةگةندة دة اللاعا جالبارئنئپ، امان قالؤئن تئلةدئك. كةؤدةسئنةن جانئ شئققانشا، تئرئدةي كومبةيئك دةپ، دايئندئق جذمئستارئن جذرگئزؤگة قولئمئز بارمادئ. قايتئس بولعاننان كةيئن دة ءبئراز ؤاقئت اپپاراتتئ اجئراتپاؤئن سذرادئق. قذدايدئث ئسئنة قئلار قايران جوق. تذنگئ ةكئدة قارالئ حابار الئپ، توبةمئزدةن جاي تذسكةندةي كذيدة تذرمئز...

  نذرتورة ءجذسئپ، «ايقئن» رةسپؤبليكالئق قوعامدئق-ساياسي گازةتئنئث باس رةداكتورئ:

  - قازاقتئث اياؤلئ، ةرةكشة تالانتتئ قئزئ دذنيةدةن ءوتتئ. اللا تاعالانئث ولشةمئمةن العان كةزدة ءجذز جئل جاساعان ادامنئث عذمئرئ 2 ساعات 30-اق مينؤتپةن پارا-پار ةكةن. التئنايدئث جاسئ سونئث جارئمئنا دا جةتكةن جوق. ءبئراق ةثبةگئمةن، تالانتئمةن، قاجئر-قايراتئمةن قازاقتئث قئزئ دةگةن اتتئ بذكئل دذنيةجذزئنة تانئتئپ كةتتئ. قازاقتئث قئزئنئث قانداي بولاتئنئن ونةرئمةن كورسةتتئ، سئيلئ ةتتئ. اياؤلئ قارئنداسئمئز ةدئ. جاسئنداي جارق ةتتئ. اللا الدئنان جارئلقاسئن، بذل ومئردة كورمةگةن جاقسئلئعئن ارتئندا قالعان بالاسئ، باؤئرلارئ كورسئن! جاراتقان جذماقتئث تورئنةن ورئن بةرئپ، پةيئشتة نذرئن شالقئتسئن!

قايعئ ءبارئمئزدئث دة قابئرعامئزعا باتئپ تذر. اللانئث ذكئمئنة ةشقايسئمئز قارسئلئق جاساي المايمئز. ءدامئ، تالقانئ بذگئن تاؤسئلعان شئعار. بارلئعئثئزعا سابئر سةرئك بولسئن! اعايئن-تؤئس، ارئپتةس، سئرلاس-سئيلاس بئرگة وقئعان دوستارئ، كوز كورگةندةر، باسقا دا ةستئگةن ادامداردئث جذرةگئ ةگئلئپ تذرعانئن بئلةمئز. تورقالئ توي مةن توپئراقتئ ولئمدة قازاقتئث باسئ قوسئلماسا، باسقا قاي جةردة قوسئلادئ؟ قوشتاسؤعا كةلگةن ازاماتتاردئث بارلئعئنا اللا رازئ بولسئن! التئنايدئ ةشكئم ولئمگة قيعان جوق. سوثعئ دةمئ بئتكةنشة «ءتاؤئر بولادئ، جاقسئ بولادئ» دةگةن ذمئتپةن بولدئق. ةندئ ءوزئ قانداي جارقئراعان جان بولسا، ةكئنشئ عذمئرئ، ماثگئلئك عذمئرئ سونداي جارقئن بولسئن دةپ تئلةيئك! 

 قئدئرالئ بولمانوأ، ءانشئ-پروديؤسةر:

 - كوزئمئز كورسة دة كوثئلئمئز سةنبةي تذر. ءبئراق اللانئث ئسئنة شارا جوق. مئنةزئ جايدارئ، اقكوثئل، ةثبةكقور ةدئ. قازاقتئث قايسار قئزئ دةگةندة التئنايدئ كورسةتؤگة بولار ةدئ. وكئنئشتئسئ، ورتامئزدا ساقتاي المادئق. اق جارقئن، تالانتتئ، باتئل قالپئندا جذرةگئمئزدة ءومئر سذرةدئ. ةندئگئ قولئمئزدان كةلةتئنئ دذعا جاساؤ. جانئ ءجانناتتان ورئن تاپسئن! تؤعان-تؤئس، ةت-جاقئندارئنا سابئرلئق تئلةيمئن! ادالدئعئ، جارقئراعان جاقسئ مئنةزئ و دذنيةدة جاقسئ ساؤاپ بولئپ جازئلسئن! بارئمئزگة دة وثاي بولئپ تذرعان جوق. قالئث ةلدئث قايعئسئنا ورتاقپئز! 

جانار ايجانوأا، ءانشئ: 

- ءبارئمئز التئنايمةن تؤئسقانبئز. ويتكةنئ ءبئز ونةر دةگةن رؤدانبئز. بارلئعئمئزدئث باسئمئزدئ كيةلئ ساحنا بئرئكتئردئ. قؤانئشتئ بولئسسة - كوبةيةدئ، قايعئنئ بولئسسة - ازايادئ. بئلتئر اقپان ايئنان بةرئ اؤئردئ. ءبئزدئث ةشقايسئمئزدئ اؤرؤحانا ماثايئنا جولاتقان جوق. جاعدايئ ناشار بولعان سوث، ءجيئ كةلؤگة دارئگةرلةر رذقسات بةرمةدئ. ءوزئ دة قينالئپ جاتتئ. ذنةمئ ادةمئ بولئپ جذرةتئن التئناي ءوزئنئث ناؤقاس كذيئن ةشكئمگة كورسةتكئسئ دة كةلمةدئ. ورتامئزعا جايناپ كةلئپ، جايناپ كةتةتئن. جذرگةن جةرئن توي-دؤمانعا اينالدئراتئن. قينالعان حالئن ةشكئممةن ءبولئسؤدئ قالامادئ. ءسئثلئسئ ءلاززات كوزئ جذمئلعانشا قاسئندا بولدئ. ءال-دارمةنئ بئتكةنشة «مةنئ اؤئرئپ جاتئر دةپ ةشكئمگة ايتپاثدار. مةن جازئلامئن» دةپ قارسئلاسئپ، اجالمةن ايقاسئپ كةتتئ.

 التئناي ءبارئبئر ولگةن جوق! ارتئندا ةشكئم قايتالاي المايتئن ونةرئ بار. شةت-جاعاسئن ءلاززاتقا ذيرةتئپ، اماناتتاپ قالدئردئ. ءاپ-ادةمئ باقئتجان ةسئمدئ ذلئ ةرجةتئپ قالدئ. «تاس تذسكةن جةرئنة اؤئر»، باقئتجانعا انا بولا الماسپئز، ءبئراق قولئمئزدان كةلگةن مذمكئندئكتئ ايامايتئنئمئز انئق. التئنايدئ جةرلةپ كةلگةن سوث، وسئندا دا اس بةرئپ، قذران وقئتاتئن بولامئز.

 قئمبات ءابئلدينا، «ايگولةك» جؤرنالئنئث باس رةداكتورئ:

  - «ادامزات - بذگئن ادام، ةرتةث - توپئراق» دةگةن وسئ. الماتئعا ءوز اياعئمةن ارمان قؤئپ كةلگةن التئنداي قئزئمئز التئناي بذگئن تابئتقا ءتذسئپ، توپئراققا اينالئپ بارا جاتئر. ساحناعا ءبئر شئعئپ، بةس-التئ كويلةك اؤئستئرئپ كيگةنئنة، ءبارئمئز دذركئرةتة قول سوقتئق. ول سول ءتورت كويلةكتئ الؤ ءذشئن، ساحناعا جارقئراي كورئنؤ ءذشئن قانداي قيئندئقتان وتكةنئن بئلة بةرمةيمئز. باسئنداعئ باسپاناسئنا دةيئن ساتئپ، تاباندئلئعئنئث ارقاسئندا قازاق ونةرئنة جاثالئق ةنگئزدئ.  اينالئپ كةتةيئن، التئناي، سةن ارقئلئ ماقتانعان قازاعئث بذگئن قارا جامئلئپ قالدئ. تاتةلةپ ةركةلةگةن نازئگئم، سةن كورةرمةنئثة كةرةك ةدئث، اللاعا دا كةرةك ةكةنسئث. بذگئن سةنئث كورةر جارئعئث تاؤسئلدئ، جانئم! مئنا دذنيةدة ءبئلئپ، بئلمةي ئستةگةن قاتةلئكتةرئثدئ مةيئرئمئ مول اللا كةشئرسئن! توپئراعئث جةثئل بولسئن!

   اقبوتا كةرئمبةكوأا، ءانشئ:

  - ءبئز ستؤدةنت كةزئمئزدة تانئسئپ، جاقئن ارالاستئق. ول كةزدة ةشقايسئمئز تانئلماعان، ءوز جولئمئزدئ تابا قويماعان ؤاقئتئمئز. ودان كةيئن تالاي قيئندئقتئ باستان وتكةردئك. ول كوزدةگةن ماقساتئنا ءوز كذشئمةن، ءوز ةثبةگئمةن جةتتئ دةپ تولئققاندئ ايتا الامئن. ونئ ةشكئم سذيرةپ، وعان ةشكئم قول ذشئن سوزعان جوق. التئنايدئث تازا جذرةكتئلئگئ، قايسار مئنةزدئلئگئ، العا ذمتئلئسئ، ومئرگة دةگةن قذشتارلئعئ بارئمئزگة ذلگئ بولاتئن. بويئنداعئ سارقئلمايتئن كذش-قؤاتئنا قئزئعاتئنبئز. ءبئر جاققا اسئققانداي، جوسپارلارئن تةز ورئنداؤعا تئرئسئپ، جان تالاسئپ جذرةتئن. «اكة-شةشةمة، بالاما، باؤئرلارئما مةن بولماسام، كئم قارايلاسادئ؟» دةپ شئرئلداپ جذرةتئن قئزداردئث ءبئرئ-تئن. ويلاماعان جةردةن ايئرئلئپ قالدئق.

 اؤئرعانئن دا جاسئرئن ذستاؤعا تئرئستئ. «ةشكئم بئلمةسئن، ةشكئم ةستئمةسئن» دةپ جاريا ةتكئزبةدئ. ةلدئث ةسئندة ادةمئ قالپئندا قالعئسئ كةلدئ. ونةرئن ودان ءارئ وركةندةتةمئن دةپ جوسپارلاپ جذرگةن ةدئ. ءدام-تذزئ جةتپةدئ. قانشا حالئقارالئق بايقاؤلاردان باس جذلدة الئپ، مةملةكةتئمئزدئ دذنيةجذزئنة تانئتئپ جذرسة دة ةثبةگئ ةلةنبةپتئ. قالعان تالانتتارئمئزدئ ءتئرئ كةزئندة قادئرلةيئك. ورتامئزدا جذرگةندة باعالايئق. ارماندا كةتكةن التئنايدئث جانئ جانناتتا بولسئن!  

انار، قذربئسئ:

   - ناؤرئز مةرةكةسئنئث قارساثئندا ءوزئ تةلةفون سوعئپ، «كةلئپ كةتشئ» دةپ شاقئردئ. «ءبئزدئ ابدةن كذتتئرئپ، ةركةلةپ جاتئپ الدئث عوي» دةپ ازئلدةدئم. «كورةسئث، ناؤرئز كذنئ ءوز اياعئممةن تذرئپ، وسئ اؤرؤحانادان شئعامئن. سوسئن كذشتئ ءبئر جةرگة بارئپ، كوثئل كوتةرةيئكشئ» دةدئ. ءدال مةيرام كذندةرئ جاعدايئ كذرت تومةندةدئ. 23- كذنئ اپپاراتتئث كومةگئمةن دةمالئپ جاتتئ. ءوزئ ءار جولئ «جاقسئ بولئپ قالدئم، بةتئم بةرئ قارادئ» دةيتئن. «قالاي بولعاندا دا بالام ءذشئن جازئلؤعا ءتيئسپئن» دةپ تئرئستئ. ءبئز دة وسئ سوزئنةن قؤات الئپ، ءالئ جاس قوي، اعزاسئ اؤرؤعا قارسئ تذرئپ، جةثةتئن شئعار دةپ كذتكةن ةدئك...  

ءبئر ذزئك اثگئمة:

 - مةنئث ونةرئمدئ اركئم ءارتذرلئ اتاپ ءجذر. تازا «سيقئر» دةيتئندةر دة كةزدةسةدئ. ال مةن ءوزئم «سيقئرلئ تاثعاجايئپ الةم» دةپ اؤدارئپ الئپ، ءوزئمدئ وسئ تاثعاجايئپ الةم حانشايئمئ اتايمئن. قازاقئ تذسئنئككة جاقئنداتئپ اتاپ جذرگةنئم عوي، ايتپةسة «ماگيالئق ترانسفورماسيا» دةگةندئ قولدانا بةرؤگة دة بولار ةدئ. ايتپاعئم، مةنئ دؤا جاساپ، كورئپكةل اتانئپ جذرگةن، قذمالاق شاشئپ، جاؤئرئنعا قاراپ وقيتئندارمةن شاتاستئراتئندار قاتتئ قاتةلةسةدئ. ءويتئپ ويلايتئندار جوق ةمةس، بار، ءبئراق مةن ءوزئمنئث تاعدئرئمدئ دذرئستاي الماي ءجذرئپ، بئرةؤدئث جولئن قايدان اشپاقپئن؟ بولماسا، مةنئ تال-تةرةكتئث تذبئندة قذمالاق اشئپ، بالگةرلئك قئلئپ وتئرعانئمدئ كورگةندةر بار ما ةكةن؟ سيقئردئث جولئ باسقا، ال مةنئكئ - تازا ونةر. قذپيالئ ونةر.

بذل يلليؤزياعا نةگئزدةلگةن ونةردئث تاريحئن سان عاسئرلاردان بةرئ تاراتئپ، ءسوز ةتؤگة بولادئ. دةمةك، مةن سيقئرشئ ةمةس، يلليؤزيونيسپئن. ةكةؤئنئث اراسئندا ذلكةن ايئرماشئلئق بار. ترانسفورماسيا - ةليتالئق جانر. ءبئر اعامئزدئث ايتقانئ بار ةدئ ماعان: «التئناي، ساعان رازئمئن. ورئستار مةن جةبئرةيئلدةر عانا اينالئسقان ونةردئث قازاقتئث دا قولئنان كةلةتئنئن دالةلدةپ بةردئث» دةپ. مةن وسئ ونةرگة العاش كورگةننةن عاشئق بولدئم. عاشئق بولدئم دا، بار جيعان-تةرگةنئمدئ سونئث جولئنا قذرباندئق ةتئپ، زةرتتةپ ذيرةندئم، ةلگة اكةلدئم. ءبئراق ةؤروپا مادةنيةتئن دارئپتةپ اكةلگةنئم جوق، مةيلئنشة قازاقئلاندئرئپ جةتكئزدئم ةلگة. البةتتة، ةؤروپالئق ونةردئ بئردةن قازاقشالاپ جةتكئزؤ مذمكئن ةمةس، مةن ءالئ كذنگة قازاقئلاندئرئپ كةلة جاتئرمئن، كةلةشةكتة دة قازاقئلاندئرا بةرمةكپئن.

 بذل ونةر ارقئلئ قازاق تاريحئن كورسةتكئم كةلةدئ. ماسةلةن، ساق داؤئرئندة كيئم كيؤ مادةنيةتئمئز قانداي بولعانئنان باستاپ، قازئرگة دةيئنگئ وسئ مادةنيةت جالعاستئعئن بةرةمئن. سوثئن كةلةشةكتة قانداي كيئم كيگةندئ قالايتئنئمئزبةن قورئتئندئلايمئن سوسئن. تذتاس حرونولوگيا. شةجئرة اثگئمة ئسپةتتةس. كوثئلگة كةلةتئنئ بار، كةي-كةيدة مةنةن: «فوكؤس جاساي الاسئز با؟» دةپ سذراپ جاتاتئندار دا تابئلادئ. راس، فوكؤستئث ءتذر-ءتذرئن بئلةمئن، بئراق ماعان ونئث قاجةتئ جوق. كارتامةن دة كةز كةلگةننئث اؤزئن اشئپ كةتة الامئن. الايدا مةنئث ءبئلئمئم بار، تاربيةم بار عوي، بئرةؤدئ الداپ-ارباپ سيقئرشئ بولعاننان گورئ ماماندئعئم بويئنشا جؤرناليست بولمايمئن با؟ جوق، مةن سيقئرشئ ةمةسپئن. بار تئلةگئم - حالقئما قئزمةت ةتؤ، بئزگة تاثسئق ةؤروپالئق ونةردئ قولئمنان كةلگةنشة قازاقشالاپ ةلگة جةتكئزؤ. وسئ باعئتتا ةثبةك ةتئپ جاتئرمئن.

 ( 11.11.2010. «ايقئن» گازةتئنة بةرگةن سذحباتئنان...)

  سيقئرشئلئق ونةرگة بالا كذنئنةن قئزئعؤشئلئق تانئتقان تالانتتئ قئزئن كةشة جةزدئ ءوثئر جةر قوينئنا تاپسئردئ. وكئنئشتئسئ، قئتايدا ءبئلئم الئپ جاتقان ذلئ باقئتجان ةكئ ةل اراسئنداعئ أيزالئق قذجات تولتئرؤدئث قيئندئقتارئنا بايلانئستئ اناسئنا توپئراق سالئپ ذلگةرمةدئ.  التئنايدئث قئزئعئن كورةم بة دةپ وتئرعاندا، قايعئسئن ارقالاپ قالعان اتا-اناسئ مةن وزئنة اكة دة، شةشة دة بولعان اياؤلئ اناسئن بةيمةزگئل ؤاقئتتا جوعالتئپ العان جالعئز ذلئنا، بارلئق اعايئن-تؤئس، جورا-جولداستارئنا، قابئرعاسئ قايئسقان دذيئم جذرتقا قايعئرئپ، كوثئل ايتامئز! 

بةتتئ دايئنداعان - قانشايئم بايداؤلةت    

«ايقئن» 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى