قازاق مةملةكةتئنئث اسكةري كذشئ كةثةس وكئمةتئنئث قذپياسئن قورعاماسئن- تابئلدئ قايساعالي ذلئ
استانا. 20- ناؤرئز. قازاقپارات - تةحنيكا عئلئمئنئث كانديداتئ، ونةرتاپقئش تابئلدئ قايساعالي ذلئمةن سذحبات.
- تابئلدئ قايساعالي ذلئ، ءسئزدئ ةل-جذرت ونةرتاپقئش-عالئم رةتئندة جاقسئ تانيدئ. تةحنيكا عئلئمئنئث بةلدئ مامانئ رةتئندة، يادرولئق سئناق الاثدارئمةن جاقسئ تانئس عالئم رةتئندة قازاق دالاسئندا قانشا يادرولئق جارئلئس بولعانئن ناقتئ ايتا الاسئز با؟ اثگئمةمئزدئث ءالقيسساسئن وسئدان باستاساق...
- نةگئزئ، كةثةس وكئمةتئ تذسئندا 715 يادرولئق جارئلئس بولعان. سونئث 490 ئ قازاقستاندا جارئلعان. بايقاپ وتئرعانئثئزداي، جارئلئستاردئث 68 پايئزئ قازاق دالاسئنا تيةسئلئ. ونئث ئشئندة ارنايئ سوعئس قارؤئن جةتئلدئرؤ ماقساتئندا جارئلعان جارئلئستارعا قاراعاندا بةيبئت ماقساتتاعئ جارئلئستاردئث زاردابئ اؤقئمدئ بولايئن دةپ تذر.
ةث العاش يادرولئق قارؤ شئققان كةزدة ساؤلةنئث ادامعا قانشالئقتئ اسةر ةتةتئنئن ةشكئم ناقتئ بئلة المادئ. سول سةبةپتئ يادرولئق پوليگونداردا قئزمةت ةتكةن اسكةري ادامداردئث كوپشئلئگئندة بةيمالئم اؤرؤلار پايدا بولا باستادئ. ءبئراق ءبئزدئث ايتقئمئز كةلئپ وتئرعانئ ول ةمةس. يادرولئق قارؤدئ بةيبئت ماقساتتا قولدانؤ دةگةن ذعئم پايدا بولعالئ اعئلشئندار بئلمةستئكپةن مئناداي دوگمالئق پئكئردئ العا تارتقان:
ماسةلةن، جةر استئندا قؤاتتئ يادرولئق جارئلئس جاسايتئن بولسا، ادامدارعا قاجةتسئز دذنيةنئث بارلئعئن ساقتاؤعا بولاتئن الئپ قويما جاساؤ وتة قولايلئ. ويتكةنئ جةردئث استئندا جارئلعان جارئلئس ورنئندا، شئنئمةن دة، شئنئ سةكئلدئ قابئرشاقپةن قاپتالعان وتة ذلكةن شار تذزئلةتئن. داؤرئقپا دابئراعا قذمار بولعان كةثةس وكئمةتئ دة امةريكامةن اراداعئ قئرعيقاباق سوعئستان قالئپ قويمايئن دةپ، سونداي جارئلئس سالدارئنان پايدا بولعان جاساندئ شارلارمةن توپئراق قاباتئن «بايئتا» باستادئ.
وسئنداي سئناقتاردئث العاشقئلارئ اتئراؤ وبلئسئنا قاراستئ ازعئر دةگةن پوليگوندا وتكةن. ناتيجةسئندة جةراستئ دذمپؤئنةن تؤئنداعان 10 جاساندئ شار تارئزدةس كةثئستئك قالئپ قويدئ. ول كةثئستئكتةردئث ءارقايسئسئنئث كولةمئ 100 دةن 250-300 مئث تةكشة مةترگة دةيئن جةتةدئ. وسئدان-اق ولاردئث كولةمئن كوز الدئثئزعا ةلةستةتة بةرئثئز.
كةزئندة سئناق الاثدارئن زةرتتةؤ جذمئسئ بارئسئندا ءبئر ساتسئزدئك ورئن الئپ، سونداي قؤئس كةثئستئكتةردئث ءبئرئ قذلاعان. سونئث اسةرئنةن جةردئث بةتئندة ديامةترئ - 500 مةتر، تةرةثدئگئ 18 مةتر بولاتئن ذلكةن ويئق قالدئ. سول ويئقتئ ءالئ كذنگة دةيئن جاؤئپ تاستاؤ مذمكئن ةمةس بولئپ تذر. ويتكةنئ ءدال ونداي كولةمدةگئ ويئقتئ جابؤ ءذشئن تاؤدئث ءبئر بوكتةرئن كوشئرئپ الئپ كةلمةسةث، باسقاشا شارا جوق. ءبئراق ول ويئقتئث ءدال قازئرگئ كذنئ ةشقانداي زيانئ جوق. سةبةبئ جارئلئس بارئسئندا جينالعان گاز اؤاعا تاراپ كةتكةن. ال شذثقئرعا سؤ جينالئپ ذلگةرمةگةن. ول شاردئث قذلاعانئنا 50 جئلعا جؤئق ؤاقئت بولدئ. ال قذلاماعاندارئ قانشاما.
- ءسوز اراسئندا قذلاعان جةراستئ شارئنئث ئشئندة، ابئروي بولعاندا، سؤ جوق دةپ قالدئثئز. ةگةر ونئث ئشئنة سؤ تولسا، نة بولؤئ مذمكئن؟ جالپئ، سؤدئث بذل شارلارعا قاتئسئ قانداي؟
- وعان سؤدئث تئكةلةي قاتئسئ بار. سةبةبئ بذل شارلاردئث بارلئعئ جةردئث تذزدئ قاباتئندا جارئلعان بولاتئن. ءوزئثئز بئلةتئندةي، جةردئث تذزدئ قاباتئندا ادامنئث قان تامئرلارئ ئسپةتتئ جةراستئ سؤ جولدارئ وتة كوپ. سول جةراستئ سؤ ارنالارئ وزئنة ذنةمئ جاثا جول ئزدةيتئنئ بةلگئلئ. شاردئث اينالاسئنداعئ سؤ تذزدئ قابئرعانئث ءالسئز تذسئن ةرئتؤ ارقئلئ شار ئشئنة ةنةتئن كئشكةنة ساثئلاؤدان جول جاساپ العان. جارئلئستان كةيئنگئ 50 جئل ارالئعئندا پايدا بولعان شارلاردئث بارلئعئنئث قابئرعالارئ توزعان. قازاقشالاپ ايتقاندا، جةراستئ جارئلئس جذرگئزئلگةن سئناق الاثدارئنئث بارلئعئ وتة ؤلئ تذزدئقتارعا تولئپ تذر.
ونئث زياندئ تذسئنا توقتالاتئن بولساق، تذزدئقتاردئث بارلئعئندا راديواكتيأتئ يادرولئق قالدئقتار شامادان تئس كوپ. قذداي ساقتاسئن، ةگةر ول شارلار قذلايتئن بولسا، ونئث زاردابئ ءتئپتئ اقئلعا سئيمايتئن دةثگةيدة بولادئ. ذستئندةگئ جةردئث سالماعئ تومةن شوگئپ، توپئراق قذلاعان جاعدايدا سونشاما ماسسا سؤدئ قئسئممةن جةر بةتئنة شئعارئپ جئبةرةدئ. ول - فيزيكانئث نةگئزگئ زاثدئلئعئ. سؤ جةر بةتئنة شئقپاعان كذننئث وزئندة جةراستئ سؤ ارنالارئ ارقئلئ ؤلئ تذزدئقتار توثئرةكتةگئ شارؤالار مةن جةرگئلئكتئ حالئقتئث تذتئنئپ وتئرعان تذششئ سؤ قورئن لاستايتئنئ انئق. ةگةر سول لاستانعان سؤ جان-جاققا تارايتئن بولسا، وندا ورنئ تولماس ةكولوگيالئق اپاتقا ذرئندئق دةي بةرئثئز. بولعان جارئلئستاردئ ةسةپتةپ وتئرساق، 490 جارئلئستئث 421 ئ جةر استئندا جارئلعان. ءاربئر جارئلئستان كةيئن جةر استئندا، جوعارئدا اتاپ وتكةندةي، الئپ شارلار قالئپ قويعان.
شار قابئرعالارئنئث ةث العاش جارئلئس بولعان ؤاقئتتا بةرئك بولعانئ راس. يادرولئق جارئلئس كةزئندة ميلليونداعان گرادؤسپةن تذز قاباتئ كذيئپ، وتة ذلكةن قئسئممةن سئعئمدالؤدئث ناتيجةسئندة 50 جئلعا جارامدئ ماتةريال پايدا بولدئ. ءبئراق ول مةرزئم دة كوزدئ اشئپ-جذمعانشا ءوتئپ كةتتئ. ةندئ بذگئنگئ كذنئ بارلئق شارلاردئث قابئرعالارئ اينالاسئنداعئ جةراستئ سؤ قويمالارئنئث اسةرئنةن ئدئراعان. سئناق جذرگئزؤگة بةلسةنة قاتئسقاندار، جارئلئس سالدارئن ةسةپتةگةن ماماندار تةك يادرولئق ءدذمپؤدئث قؤاتئن ةسةپتةؤمةن عانا شةكتةلگةن. الايدا ولار قؤاتتئ جارئلئس نةگئزئندة الئپ شارلار پايدا بولعانئمةن، جان-جاعئنداعئ توپئراق قاباتئ جارئقشاقتانئپ كةتةتئنئن ةسكةرمةگةن. بئزدةگئ يادرولئق سئناق الاثدارئ بولعان جةردئث بارلئعئندا توپئراق قاباتئ جارئقشاقتانئپ كةتكةن. توپئراق قاباتئنئث جارئقشاقتانؤئ ءوز كةزةگئندة جةر استئنداعئ باعالئ مينةرالدار قورئن ةرئكسئز اؤاعا ئدئراتادئ.
- تابئلدئ قايساعالي ذلئ، ءسئزدئث سوزئثئزدةن وسئنداي قاؤئپتئ شارلاردئث جانة الئپ ويئقتاردئث بار ةكةنئن بئلدئك. ال ودان قالاي قذتئلؤعا بولادئ؟ قانداي دا ءبئر شةشئمدئ جولدارئ بار ما؟
- ازئرگة ول شارلاردان نةمةسة جاساندئ ويئقتاردان تذبةگةيلئ قذتئلؤدئث جولئن كورئپ تذرعان جوقپئن. اتالمئش شارلاردئث ورنئن جابؤ ءذشئن كوپ كولةمدة توپئراق قاجةت بولادئ. ءبئراق ونداي توپئراق قورئن قايدان تابامئز؟ دةگةنمةن توپئراقتئث ورنئن قاراعاندئدا، ةكئباستذزدا جاتقان جاعئلعان كومئردئث كذلئمةن تولتئرؤعا بولادئ. ءبئراق ونئث بارلئعئ قئپ-قئزئل شئعئن ةكةنئن ذمئتپاعان ءجون. ةگةر كومئر ءوندئرؤشئ كومپانيالار قورشاعان ورتاعا تيگئزگةن زيانئنئث وتةمئ رةتئندة ءوز قاراجاتئنا قوقئس ةسةبئندةگئ كةرةكسئز كذلدئ پوليگوندارعا جةتكئزئپ بةرسة، وندا قانداي دا ءبئر ارةكةت جاساؤعا بولؤشئ ةدئ. ءبئراق بئزدة ونداي ادامي ارةكةتكة بارا قوياتئن اقئلدئ كاسئپورئن يةلةرئ جوق قوي...
«وتكةلدةن وگئزدئ دة ولتئرمةي، اربانئ دا سئندئرماي» وتكئزؤ ءذشئن تذزئلگةن جةراستئ شارلارئنئث جاي-كذيئن قازئردةن باستاپ زةرتتةپ، جوندةؤ جذمئستارئن قولعا الماساق، ونئث زاردابئنا كةتةتئن شئعئن ءتئپتئ كوپ بولارئ ءسوزسئز. استئمئزداعئ «بومبا» قاشان جارئلادئ ةكةن دةپ كذتئپ وتئرماي، كةرئسئنشة، الدئن الؤ شارالارئن قامتاماسئز ةتؤگة ءتيئسپئز. ودان قورقاتئن ةشتةثة جوق. دةر كةزئندة اپاتتئث الدئن الاتئن بولساق، ةرتةثگئ كذنئمئزگة دةگةن قادامئمئز نئق ءارئ سةنئمدئ بولادئ.
- عالئمدار تاراپئنان وسئ ماسةلةنئ بئرلةسئپ شةشةيئك، ورتاق مامئلةگة كةلئپ، بئرئگئپ زةرتتةؤ جذمئستارئن جذرگئزةيئك دةگةن سةكئلدئ ذسئنئستار مةن جوبالار بار ما؟
- ءبئز وسئ ماسةلةنئ ةسكةرة وتئرئپ، ذكئمةتكة ءوز جوبامئزدئ ذسئنعانبئز. ارينة، بذل - ءبئز قالاساق بولدئ بارلئعئ بئردةن شةشئلة سالاتئن وثاي شارؤا ةمةس. ونئ جان-جاقتئ سارالاؤعا ءبئرتالاي جئل كةرةك. شةشئم قابئلداماس بذرئن قالئپتاسقان جاعدايعا تولئققاندئ باعا بةرئپ، سودان كةيئن كةثةسئپ وتئرئپ ئمئرالاسقانئمئز دذرئس دةپ ويلايمئن. ازئرگة قولئمئزدان كةلگةن ةسةپتةؤلةردئ شئعارئپ وتئرمئز. ءارئ قاراي جاسايتئن ارةكةتتةردئث زياندئ-زيانسئز تذستارئن شامالاؤئمئز كةرةك. ول ءذشئن ذكئمةت تة قال-قادةرئنشة قولداؤعا دايئن بولسا...
جوعارئدا ايتئپ وتكةندةي، 421 شاردئث كةيبئرةؤئ قذلاپ قالعان بولؤئ مذمكئن. ءبئراق ازئرگة ول تةك بولجام عانا. ءبئز ويلاعانداي، شارلاردئث كوپ بولئگئ جارئلئس بولعاننان كةيئن جةر قئسئمئنئث اسةرئنةن قذلاپ كةتسة، ةشقانداي قاؤئپ جوق. ال ةگةر شار ءوزئنئث ءپئشئمئن وسئ ؤاقئتقا دةيئن ساقتاپ قالعان بولسا، وندا ولاردئث بارلئعئ تذزدئقتارعا تولئپ تذر دةگةن ءسوز.
- جةراستئ شارلارئنئث ئشئندةگئ مةرزئمئ جةتكةن سؤدئ رادياسيالئق قالدئقتاردان اجئراتئپ الؤعا مذمكئندئك بار ما؟ ونداي مذمكئندئكتئ وتاندئق عالئمدار جاساي الا ما؟
- ونئ اجئراتؤدئث ءبئر عانا جولئ بار. «سؤدئ تازارتؤدئث نانو تةحنولوگيالئق جولدارئ» اتتئ ذكئمةت ذيئمداستئرعان كورمةدة وسئنئ ايتقان ةدئك. الايدا ول سوزئمئزگة قذلاق اسا قويعان ةشكئم بولعان جوق. ءبئزدئث ويئمئز نانو تةحنولوگيالئق تذتئكشةلةردةن جاسالعان مةمبرانالئق سذزگئ ارقئلئ سؤدئ رادياسيالئق قالدئقتاردان تازارتئپ سئرتقا شئعارؤ بولاتئن. ةگةر سولاي جاساي الساق، ذلكةن ةكولوگيالئق اپاتتان قذتئلار ةدئك. كوپتةگةن عالئم «ول سؤدئث قذرامئندا ءتذرلئ حيميالئق ةلةمةنتتةر بولؤئ مذمكئن. ول اؤاعا جايئلسا دا قاؤئپتئ» دةگةن پئكئردئ العا تارتادئ. ءبئراق بذگئنگئ عئلئمنئث جةتئستئگئنة سذيةنسةك، نانوتذتئكشةلةردةن جاسالعان مةمبرانالئق سذزگئ تةسئگئن تةك قانا سؤدئث مولةكؤلاسئ وتةتئندةي ةتئپ جاساؤعا تولئق مذمكئندئك بار. سوندا سؤ مولةكؤلاسئ قانشا ميكرون بولسا، مةمبرانا تةسئگئ دة سونشا بولادئ.
سول ءذشئن، ةث الدئمةن، ءاربئر شاردئث ورنالاسقان ورنئن، كولةمئن انئقتاپ العاننان كةيئن، شاردئ تةسئپ، ئشئنة قذلتةمئر ءتذسئرئپ، سؤدئث مولشةرئن ءبئلؤ كةرةك. سوندا ءبئز ناقتئ دةرةكتةرمةن سويلةي الامئز.
- ءسئز ويلاعانداي، مةمبرانالئق سذزگئلةردئ جاساؤعا قازاق مةملةكةتئنئث ةكونوميكالئق مذمكئندئگئ جةتة مة؟
- نةگة جةتپةسئن، جةتةدئ. ءبئزدئث مةملةكةتتئث ةكونوميكالئق ءال-اؤقاتئ بذرئنعئمةن سالئستئرعاندا كوش ئلگةرئ عوي. تذتاس شاردئ زالالسئزداندئرؤعا شاماسئ جةتپةگةن كذننئث وزئندة بئزدة رادياسيالئق قالدئقتئ سؤدان اجئراتؤعا مذمكئندئك بار عوي. ةسةسئنة، تازارتئلعان شارلار ارقئلئ مةملةكةت قازئناسئنا قوماقتئ پايدا تذسئرؤگة بولادئ. مئسالئ، جةر استئندا تذزئلگةن شارلاردئث ئشئندةگئ سؤدئ تازارتئپ بةرسةك، شةتةلدئك الئپ زاؤئتتارعا قالدئقتارئن ساقتاؤ ءذشئن جالعا بةرؤگة بولادئ. سول ارقئلئ كومئلمةي قالعان جاساندئ ويئقتاردئث ماسةلةسئ دة شةشئلةر ةدئ. ال شارلاردئ قويما رةتئندة جالعا العان ادام تئكةلةي سول شارلاردئث جئمئپ قالماؤئنا مذددةلئ بولادئ جانة شار قابئرعالارئن جوندةؤ جذمئستارئن دا موينئنا الار ةدئ. بذل جذمئستاردئث بارلئعئ مةگا زاؤئتتار ءذشئن ذلكةن شئعئن بولا قويماس. سةبةبئ ولاردئث جئل سايئن «جاسئلدارعا» تولةيتئن ايئپپذل مولشةرئ وتة قوماقتئ.
ةگةر جةر استئنداعئ شارلاردئث ورنالاسؤ تةرةثدئگئ 2 شاقئرئم بولسا، وندا ونئث ئشئندةگئ سؤدئث تةمپةراتؤراسئ 100 گرادؤس شاماسئندا بولادئ. ال ودان جةر بةتئنة جاقئنئراق ورنالاسقان شار ئشئندةگئ سؤ تةمپةراتؤراسئ 100 گرادؤسقا جةتپةسة، وندا سؤ بؤلانا قويمايدئ. كوپ جاعدايدا شاردئث ورنئنان قوزعالؤئنا سةبةپشئ بولئپ وتئرعان - بؤلانؤ پروسةسئ. سول سةبةپتئ قايتكةن كذندة دة سؤدئ زياندئ قالدئقتاردان اجئراتئپ العانئمئز ءتيئمدئ. ورئس عالئمدارئنئث زةرتتةؤلةرئنة سذيةنسةك، جةر استئنداعئ 421 شاردئث بارلئعئندا سؤ دةثگةيئ 70-75 پايئزعا كوتةرئلگةن. ةث ءارئسئ ورئستاردئث گاز ساقتاؤ قويماسئ رةتئندة پايدالانعان شارلارئنئث ءوزئ ئستةن شئعئپ، سؤعا تولئپ كةتكةن.
ةگةر سؤ دةثگةيئ شار كذمبةزئنة دةيئن جةتةتئن بولسا، تةرةثدةي بةرةدئ. شار تةرةثدئگئ ارتقان سايئن سئرتتان اسةر ةتةتئن قئسئم دا ارتا تذسةدئ. ناتيجةسئندة شار جارئلئپ كةتؤئ مذمكئن. ماسةلةن، ازعئرداعئ تذز قاباتئنئث قالئثدئعئ - 70 مةتر. ونداي قالئثدئقتئ قذراؤ ءذشئن تذز ميللونداعان جئل بويئ ديففؤزياعا ذشئراؤئ كةرةك. وسئنشا ؤاقئت تابيعي پروسةستةن وتكةن مينةرال قورئنان ايئرئلئپ قالاتئن بولساق، توپئراق قاباتئ ةشتةثةگة جارامسئز بولئپ قالؤئ عاجاپ ةمةس. ويتكةنئ تذز قاباتئندا جينالعان سؤدئث مةرزئمئ جةتكةن.
جةر استئنداعئ جاساندئ قؤئس كةثئستئككة جينالعان سؤدئ رادياسيالئق قالدئقتان اجئراتؤ جذمئسئنا ةلئمئزدةگئ جوعارئ بئلئكتئ ماتةماتيكتةر، مةحانيكتةر، گةولوگتةر، راديوفيزيكتةر مةن يادرولئق فيزيكانئث ماماندارئ، ءبئر سوزبةن ايتقاندا، ئرگةلئ عئلئمداردئث بارلئق وكئلدةرئ قاتئسؤ كةرةك شئعار دةپ ويلايمئن. ويتكةنئ ولاردئث ئشئندة قانداي باكتةريالار تذزئلگةنئن ةشكئم ءدوپ باسئپ ايتا المايدئ.
- وزةكتئ پئكئر ءبئلدئرئپ، ةركئن وي بولئسكةنئثئز ءذشئن العئس بئلدئرةمئز. اثگئمةثئزگة راقمةت!
الاشقا ايتار داتئم...
قازاق دالاسئنئث ةلسئز ايماقتارئنئث دةنئ كةثةس وكئمةتئنئث نةگئزگئ سئناق الاثدارئ بولعان. كةثةس وكئمةتئ كةزئندة بالليستيكالئق زئمئرانداردئ ذشئرؤعا ارنالعان تةرةثدئگئ 50-100 م ارالئعئنداعئ ديامةترئ 5-10 م بولاتئن شاحتالار جاساعان. اسكةري كذش ءوزئنئث قذپياسئن جاسئرؤ ماقساتئندا سول شاحتالاردئ كومؤسئز قالدئرئپ كةتكةن. اتا جاؤئ امةريكانئث قولئنا قولاقپانداي ةتئپ بار قذپياسئن ذستاتا سالؤدئ قالاماعان كةثةستئكتةر قالعان زئمئراندارئن جةر استئنداعئ شاحتالاردا جارئپ جئبةرگةن. ءدال قازئرگئ كذنئ قاراؤسئز قالعان سونداي جذزدةگةن شاحتانئث جاعدايئ دا ءماز ةمةس.
ءبئزدئث اسكةريلةر وسئنداي اقپاراتتئ عالئمداردئث قولئنا بةرؤئ كةرةك دةپ ةسةپتةيمئن. تاؤةلسئز قازاق مةملةكةتئنئث اسكةري كذشئ كوپشئلئكتئث قالتاسئنان سالئققا تولةگةن قاراجات ةسةبئنةن نان جةپ وتئرئپ، كةلمةسكة كةتكةن كةثةس وكئمةتئنئث قذپياسئن نةگة قورعاؤئ كةرةك؟ وتان، مةملةكةت، تئنئشتئق، بةيبئتشئلئك بارئمئزگة كةرةك. ءبئز دة وسئ ةلدئث ازاماتئمئز. كةلةر ذرپاقتئث الدئندا ءجذزئمئز جارقئن، جانئمئز تئنئش بولؤئ ءذشئن بابامئزدان ميراس بولعان اتاجذرتتئ مذراگةرلةرئمئزگة مةيلئنشة تازا كذيئندة تاپسئرؤعا مئندةتتئمئز!
اأتور: ذلاعات حانزادا
«الاش ايناسئ»