تاس مذسئنگة اينالعان قئرئق قئز

 استانا. 13 -ناؤرئز. قازاقپارات - «ذل وسئرسةث - ازاماتتئ تاربيةلةرسئث، قئز وسئرسةث - ذلتتئ تاربيةلةرسئث» دةگةن دانالئ ءسوز قازاق حالقئنئث ءداستذرلئ تانئم-تذسئنئگئندةگئ ايةل زاتئنئث ذلتتئق بولمئستاعئ شوقتئعئنئث بيئكتئگئن كورسةتسة كةرةك.

تاس مذسئنگة اينالعان قئرئق قئز

ايةل - جةر بةتئندةگئ تئرشئلئكتئث باستاؤئ، ادةمئلئك پةن سذلؤلئقتئث سيمأولئ. قاي كةزدة بولماسئن ايةل الةمئ ةث الدئمةن وتباسئ، شاثئراق ئنتئماعئن ساقتاؤشئ، ذرپاققا ءومئر سئيلاپ، ايالاپ تاربيةلةؤ، ذلتئمئزدئث قذندئلئقتارئن بويئنا سئثئرؤدةن باستالادئ.

حالقئمئزدئث قورشاعان الةم تؤرالئ تذسئنئكتةرئ جةر-سؤ اتاؤلارئمئزدا كورئنئس تاؤئپ وتئرعان، ونئث ئشئندة، ايةل زاتئنا قاتئستئ توپونيمدةر دة مولئنان كةزدةسةدئ. ايةلگة قاتئستئ اتاؤلار توپونيميانئث گةندةرلئك قئرئنا جاتادئ.

قازاق دالاسئندا ايةل زاتئنا قاتئستئ جةر-سؤ اتاؤلاردئ، جةكة ةسئمدةردئ بئلاي قويعاندا، ةلئمئزدئث ءار ايماعئندا كةزدةسةتئن مئناداي جذزدةگةن اتاق-دارةجةگة قاتئستئ جانة الةؤمةتتئك مازمذنداعئ لةكسةمالار قذرايدئ ةكةن: ايةل (ايةلساي)، قاتئن (قاتئن قامال، قاتئن كوپئر)، كةمپئر (بةسكةمپئر)، كةلئنشةك (كةلئنشةك تاؤ)، كةلئن (كةلئن توبة)، بايبئشة (اق بايبئشة)، بيكة (بةكبيكة)، بيكةش (اق بيكةش)، ءبيبئ (ايشا ءبيبئ)، بةگئم، حانئم جانة ت.ب. ال ةث ءجيئ كةزدةسةتئنئ قئز سوزئمةن كةلةتئن اتاؤلار ةكةندئگئنة كوز جةتكئزؤگة بولادئ: اؤلية قئز، قئزاؤلية، قئزجئلاعان، قئزقذلاعان، قئزبةل، قئزاسقان قئزةمشةك، قئرئققئز جانة ت.ب. بذل اتاؤلار مةتافورالئق تةثةؤ، ناقتئ ءبئر وقيعاعا بايلانئستئ قويئلئپ وتئرعان جانة ولاردئث باسئم بولئگئ ايةل بويئنداعئ نازئكتئك، ادةمئلئك تؤرالئ ذلتتئق تذسئنئككة ذلاسئپ تذر. بؤرابايداعئ قايئثعا اينالعان مئث بذرالعان ءبيشئ قئزداردئ ةلةستةتةتئن ءبيشئ قايئث اتاؤئ دا اسةمدئكتئ پاش ةتكةندةي.

كةلةسئ ذلكةن توپتئ قذرايتئن انا سوزئمةن كةلةتئن كيةلئ مازمذنداعئ جةر-سؤ اتاؤلاردئ ةلئمئزدئث ءار وثئرئنةن كةزدةستئرؤگة بولادئ. بذل تؤرالئ بةلگئلئ ةتنوگراف عالئم ا.سةيدئمبةك ءوز زةرتتةؤئندة بئلاي دةيدئ: «سئرداريا بويئنداعئ كوككةسةنة، بيكةم مذنارا، سارئسؤ بويئنداعئ بةلةث-انا، بولعان انا، ارال تذبئندةگئ بةگئم انا كذمبةزدةرئ ءوزئنئث سئر-سئمباتئمةن قايران قالدئرادئ. ءبئر عانا وثتذستئك قازاقستان وبلئسئنئث اؤماعئندا قئز بالاعا، ايةل-اناعا قاتئستئ سانداعان توپونيمدةردئ كةزدةستئرؤگة بولادئ: دومالاق انا، قاراشاش انا، سئلاندئ انا كةسةنةلةرئ، قاتئن قامال، كةلئنشةك تاؤ». ال قازاق توپونيمياسئندا ةلةؤلئ تاريحي وقيعالارعا قاتئستئ، اتتارئ اثئزعا اينالعان، پاراساتتئلئق پةن ماحاببات سيمأولئنا اينالعان ارؤ قئز، ايةل ةسئمدةرئ قانشاما كوپ دةسةثئزشئ: دانابذلاق، بارشئنكةنت، اق ءجذنئس، تاثسئق، ايبيكة، اياگوز، مامئر (قالقامان) جانة ت.ب.

ايةل ةسئمدةرئ ةجةلگئ قازاق كوسموگونيالئق تذسئنئكتةرئمةن دة بايلانئستئ كةلةدئ، فولكلورلئق تؤئندئلاردا كةزدةسةدئ، مئسالئ، «اي استئنداعئ ايبارشا»، «اي بةتئندةگئ جةتئم قئز»، «كذن استئنداعئ كذنةكةي»، ت.ب.

ةل ئشئندة ءالئ كذنگة دةيئن ايةل ةسئمدةرئنة قاتئستئ اثئز-اثگئمةلةر دة مولئنان كةزدةسةدئ. مئسالئ، قئرئق قئز، قاتئن قامال، كةلئنشةك تاؤ، اقبيكةش، اياگوز، قوستاناي، ت.ب. بذل اثئزعا اينالعان اتاؤلاردئث كوبئسئ قازاق قئزئنئث، جالپئ قازاق ايةلئنئث ةرجذرةكتئگئن، باتئرلئعئن پاش ةتةدئ.

مئسالئ، قاتئن قامال وثتذستئك وثئردةگئ قاراتاؤ تاؤئنداعئ ذثگئر اتاؤئ جوثعار شاپقئنشئلئعئ كةزةثئندة تالايعا پانا بولعان ةكةن. بالالارئن جاؤدان تاؤداعئ ذثگئرگة جاسئرعان قانئمجان ةسئمدئ ايةل باستاعان قئرئق قاتئن ءوز ذرپاقتارئنئث ءومئرئن ساقتاپ قالعان. بذل قامال «اقتابان شذبئرئندئ، القاكول سذلاما» زامانئندا جوثعار جاؤگةرشئلئگئ كةزئندة تالاي جازئقسئز جاننئث ءومئرئن ساقتاپ قالؤعا ذلكةن سةپتئگئن تيگئزگةن كورئنةدئ. وسئ توثئرةكتة قانئمجانساي اتاؤئ دا كةزدةسةدئ.

ال قازاقتا كيةلئ سانالاتئن قازئعذرت وثئرئنة بارا قالساثئز، عاجايئپ تاس مذسئنگة اينالعان قئرئق قئزدئ كورةسئز.

كوپ زامانداردان بةرئ تابيعاتتئث ءوزئ جاراتقان كيةلئ ةسكةرتكئش بولئپ سانالادئ. كونةدةن كةلة جاتقان اثئز-اثگئمةلةرگة سذيةنسةك، بذرئنعئ جاؤگةرشئلئك زاماندا جاؤ شاپقئنشئلارئ ةلدةن تئسقارئ قاراباؤ سؤئنا شومئلئپ، الاثسئز سةرؤةندةپ كةلة جاتقان 40 قئزدئ كورئپ، سوثدارئنان قؤسا كةرةك. سوندا قئزدار قذدايعا «ةلئمدئ، جةرئمدئ جاؤعا تاپتاتقانشا، مئنا جاؤدئ دا، ءبئزدئ دة تاسقا اينالدئر!» دةپ جالبارئنعان ةكةن دةيدئ. قئزداردئث تئلةگئ قابئل بولئپ، جاؤ اسكةرئ تاسقا اينالادئ. ول جةر قازئر قاراتاس دةپ اتالادئ. ال قئزدار اسةمدةنة تئزئلگةن قايتالانباس ةسكةرتكئشكة اينالعان دةسةدئ. بذل ةسكةرتكئش تاس مذسئندةر تذربات اؤئلئنئث سولتذستئك-شئعئسئنداعئ اققذم وزةنئنئث باستاؤ الار جةرئندة. اؤئلدان 5-6 شاقئرئم جةردةگئ سارقئراما جاردئث قاسئندا» («قازئعذرت» ةنسيكلوپةدياسئنان الئندئ).

ال قازاق جةرئندةگئ كةلئنشةك تاؤ تؤرالئ ةل اؤزئنداعئ اكة قارعئسئنا ذشئراعان قئز تؤرالئ اثئزدئ بئلمةيتئن ادام كةم شئعار.

سوناؤ ةرتة زاماندا قاراتاؤ ةتةگئندة ءومئر سذرگةن اتاقتئ ءبئر بايدئث ايسذلؤ ةسئمدئ وتة سذلؤ جالعئز قئزئ بولئپتئ. قئزدئث سذلؤلئعئ جان-جاققا تةز تاراپ، قئز 15 جاسقا كةلگةندة ايتتئرؤشئلار تذس-تذستان اعئلا باستاپتئ. پةرزةنتئن وتة جاقسئ كورةتئن باي قئزئنئث قالاؤئ بويئنشا عانا تذرمئسقا شئعاتئنئن قاتاث ةسكةرتئپتئ. جئگئتتةردئ اسئقپاي تاثداعان قئز اقئرئ بئرةؤئنة توقتاپ، اكةسئنةن باتاسئن سذرايدئ. باي ؤادةسئندة تذرئپ، قئزئنا قئرئق كذن تويئن جاسايدئ. توي وتكةن سوث باي قئرئق تذيةگة جاساؤئن ارتئپ، قئزئن جولعا شئعارادئ. ايسذلؤ اؤئلدان ذزاپ، بالدئسؤ وزةنئنة كةلگةن كةزدة كوشتئ توقتاتئپ، ساندئقتارداعئ جاساؤلارئن تةكسةرة باستايدئ. بارلئق بذيئمدارئ تازا التئننان جاسالئپتئ دا، تةك جالعئز يتاياعئ عانا اعاشتان جاسالعان ةكةن. بذعان قاتتئ رةنجئگةن ايسذلؤ اكةسئنة تةز ادام جئبةرئپ، يتاياقتئ دا التئننان جاساتؤدئ تالاپ ةتةدئ. قئزئنئث مذنئسئنا قاتتئ اشؤلانعان باي: «و، جاقسئلئقتئ تذسئنبةگةن قاسيةتسئز قئزئم، تاس بول!» دةپ قارعاسا كةرةك. سول زامات ايسذلؤ دا، شذباتئلعان كوش تة تذگةل تاسقا اينالئپ كةتكةن كورئنةدئ. ءسويتئپ، بذل جةر «كةلئنشةك تاؤ» اتالئپ كةتئپتئ.

قوستاناي قالاسئنئث اتاؤئنا قاتئستئ ةل اؤزئندا بئرنةشة اثئز-اثگئمةلةر بار. سونئث ئشئندة بئرةؤئ تاريحتا بولعان قئز ةسئمدةرئمةن بايلانئستئ. سول اثئزدئث قئسقاشا مازمذنئ مئناداي: «ةرتةدة ءبئر كةدةي ءوزئن جانة ةگئز قئزدارئ قوس پةن تانايدئ اسئراؤ ءذشئن بايعا جالدانئپ جذمئس ئستةيدئ. كذندةردئث كذنئندة باي مةن كةدةي اراسئندا جةرگة قاتئستئ داؤ شئعادئ. باي وكتةمدئگئن كورسةتئپ، كةدةيدئث جةرئن تارتئپ الادئ دا، ءوزئن ةلدةن قؤئپ جئبةرةدئ. كةدةي توبئل وزةنئنئث ءبئر سايئنا كةلئپ جايعاسادئ. كةدةيدئث سورئنا ءبئر كذنئ ةكئ سذلؤ قئزئ ءئشقذسادان، اؤرؤدان ولةدئ. ول قئزدارئن توبئل وزةنئنئث جاعاسئنا جةرلةيدئ. ءوتئپ بارا جاتقان ادامدار ول جةرگة ذزاق ؤاقئت توقتاپ، كةيدة قونئپ قالاتئن بولعان. كةيئنئرةك ول جةر حالئق اراسئندا قئزداردئث اتئمةن قوستاناي اتالادئ.

سالئستئرمالئ تذردة قاراستئرار بولساق، ارينة، ةلئمئزدةگئ جةر-سؤ اتاؤلار قذرامئندا ةر ةسئمدةرئ سان جاعئنان اناعذرلئم باسئم ةكةندئگئن مويئنداؤ كةرةك. الايدا ذلتئمئز ايةل زاتئنا، قئز بالاسئنا قذرمةتپةن قاراعاندئعئن تةك جةر-سؤ اتاؤلارئ ةمةس، تئپتةن، رؤ، تايپا اتاؤلارئنان دا كورة الامئز.

ساق داؤئرئنةن باستاؤ الاتئن تذمار اپامئز (توميريس)، بارشئن قئز، ذلپان انا ةسئمدةرئ مانشذك پةن ءاليا ةسئمدةرئندة رؤحاني جالعاستئق تاؤئپ، قازاق ايةلئنئث، قازاق قئزئنئث ورلئگئن، بيئكتئگئن، سذلؤلئعئن ايعاقتايدئ.

جةر-سؤ اتاؤلاردا ايشئقتالعان انالارئمئز بةن ارؤلاردئث ةسئمدةرئ حالقئمئزدئث ات قويؤداعئ شةبةرلئگئن، مادةني، ةستةتيكالئق تالعامئنئث، نازئكتئكتئ باعالاؤئنئث اسا جوعارئ بولعاندئعئن پاش ةتئپ تذر.

قئزدارحان رئسبةرگةن،فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ،

ا.بايتذرسئن ذلئ اتئنداعئ ءتئل ءبئلئمئ ينستيتؤتئ ونوماستيكا ءبولئمئنئث مةثگةرؤشئسئ

 

دەرەككوز:«انا ءتئلئ» گازەتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى