اقنازار حاننئث اق جولئ
استانا. 8- ناؤرئز. قازاقپارات - ءذش ءجذز ميلليون گةكتارلئق ذلئ كةثئستئكتئ الئپ جاتقان ذلانعايئر قازاق جةرئنئث ذرپاقتارعا ذلاعات ةتةر ءتالئمدئ تاريحئ دا ذشان-تةثئز!
ذلئ داريالار مذزارت تاؤلاردان باستالاتئنئ سياقتئ، وسئناؤ كةث ايدئندئ جولئمئزدان قالئث ةل - قازاعئمئزدئ قانشاما زاماندار اسؤئنان امان الئپ وتكةن، ةلدئگئمئز بةن ءبئرتذتاس بئرلئگئمئزدئث نةگئزئن سالئپ بةرگةن كةمةثگةر ذلئ بابالارئمئزدئث الئپ تذلعاسئن كورةمئز.
سوناؤ ءبئر ئقئلئم زاماندا التئ الاشتئث باسئن بئرئكتئرئپ جةر جاهاندا تةثدةسسئز بيلئكتئث تؤئن كوتةرگةن ذلئ قاهارمان بابالارئمئز قاراشا حان، شئثعئس حان، جوشئ حاندار بولعاندا، ودان بةرگئ بارشا ءومئر-تئرشئلئگئمئزدئث بايانئ - ةل تذتقاسئن ذستاعان، ازاتتئق جولئندا جورئق-جوسئندئ كذن كةشكةن سول سئندئ كةمةثگةر بابالارئمئزدئث ةلمةن بئرگة جاسايتئن ةسئمئمةن بايلانئستئ.
حان جايلاعان قاراتاؤ،
اؤليةنئث كةنئ ةدئ.
كةرةگةسئن كةث جايئپ،
جايلاؤئنا ةل قونئپ،
ات شاپتئرئپ اس بةرگةن،
اتادان قالعان جةر ةدئ، - دةپ اقئنجاندئ قازاعئمئز ولةث-جئرعا قوسقانداي، بارشا عذمئرئ اتتئث جالئ، تذيةنئث قومئندا وتكةن كوشپةندئ ةل، اتا-بابالار سوزئمةن زةردةلئ زةرتتةؤلةر ارقئلئ بذگئنگئ كذندةرگة جةتكةن دةرةكتئ تاريحئمئزدئث تورئنةن وشپةيتئن ورئن العان كورنةكتئ حاندار قاتارئندا ةسئمئ ةرةكشة ورئنداعئ كةرةي مةن جانئبةك دةپ قارايمئز. بذلار التئن وردادان ئرگةسئ بولئنگةن اق وردا بيلةؤشئلةرئ اراسئندا تاق تارتئسئ اسقئنئپ تذرعان كةزةثدة، قازاقتئث دةربةس مةملةكةتتئك (ذلئستئق) جذيةسئن ورناتؤ ماسةلةسئ كذن تارتئبئنة قويئلعان تذستا قالئث ةلدئث كوشئن باستاپ، قاسيةتتئ قاراتاؤعا تارتقان شئن مانئندةگئ حالئقتئث ذلئ قايراتكةرلةرئ ةدئ.
قاي زامان، قاي كةزةثدة دة ةل كوشئن وث ساپار، كةلةشةكتئث كةث ورئسئنة باستاعان، حالقئنا قورعان بولعان كةمةثگةر ذلدارئن ةل-جذرتئ اق كيئزگة شئعارئپ، توبةسئنة كوتةرگةن. حالقئنئث وسئنداي سئي-قذرمةتئنة بولةنئپ، ةل تاريحئندا ماثگئلئك ورئن العان ءبئر شوعئر ءئرئ قايراتكةرلةرئ - قاسئم حان مةن ةسئم حان، سالقام جاثگئر مةن ءاز تاؤكة، حان ابئلاي قاتارئندا قاسئم حاننئث اكةدةن قالعان «قاسقا جولئن» ذستانئپ تذتاس ءبئر ءداؤئر - جارتئ عاسئرداي ةلئنة ذستئن، حالقئنا قالقان بولعان حاقنازار (اقنازار) حاننئث ةل ومئرئندة الاتئن ورنئ ةرةكشة.
اقنازار حاننئث ةل بيلئگئن قولعا الؤئ الدئندا اكةسئ قاسئم حاننئث كورةگةن ساياساتئ ارقاسئندا قازاق حاندئعئنئث ئرگةسئ بارئنشا كةثةيئپ، كذنگةي ولكةسئ حيؤا مةن بذحار حاندئعئمةن شةكتةسئپ، باتئس تاراپتا نوعاي ورداسئ، تةرئسكةيدة ءسئبئر، كذنشئعئستا موعولستان حاندئعئمةن استاسئپ، تومةنگئ سئر بويئنان ارقانئث ذلئتاؤئنا، جةتئسؤدان اقجايئققا دةيئنگئ ذلان ولكةنئ قامتئپ جاتقان-دئ. ايتسة دة باردئ بايئپتاپ، ذستاپ تذرؤدان بارئثدئ جوعالتؤئث وثاي. قاسئمنان كةيئن ميراسقورلئق جولمةن از جئل حان تاعئنا وتئرئپ، از جئل ةل بيلةگةن توعئم حان، احمةت پةن تايئر سذلتان تذسئندا جةتةسئز باسشئلئق، ةگةسئزدئك كورگةن ةل اثدئعان الارمان جاؤدئث وثاي ولجاسئنا اينالعان كةر زاماننئث كةزئ ةدئ.
ةندئ جاسئ وتئزعا تولعان جئگةرلئ جاس ميراسقور الدئندا اكةدةن قالعان ذلان-عايئر ولكةنئ، كوشپةندئ رؤ، تايپالاردان قذرئلعان ذلئستاردئث ءبئرتذتاس بئرلئگئن ذستاپ تذرؤدئث اسا كذردةلئ مئندةتئ تذردئ. انئقتاپ ايتقاندا، قازاق جذرتئنئث الدئعا وركةن جايئپ ةثسةلئ ةل ةتؤدئث اؤةلگئ جول-جوسئعئن (قاسئم حاننئث قاسقا جولئن) بةرئك ذستانئپ، تذتاس ءبئر جارتئ عاسئرعا جؤئق (1538-1580) ذلاسقان ذلئ جولئن كةشئپ ةتؤگة ءتيئستئ بولدئ. زاماننئث سول اؤئر دا ارداقتئ جذگئن قايئسپاي كوتةردئ.
كةمةثگةر اكة جولئن ذستانعان حالئقتئث حانئ اقنازار ءوز زامانئندا ذلئ جئبةك جولئندا جاتقان قاراتاؤ ولكةسئنئث قالئث ةلئ، كوشپةندئ جذرتئن باتئس-شئعئستئث كةث قذلاشتئ كةؤدةلئ جذرتئنان كةم ةتپةي، كوسةگةسئ كوگةرئپ، وركةندةپ وسؤئنة قذدايدئث ءوزئ بةرگةن قذدئرةتتئ جئگةر-قؤاتئن جذمسادئ. قالئث قازاعئمةن ارمانداس ذزاق جول ءوتتئ.
باؤئر باسقان قالئث ةلئ - قازاعئ: اق جول كةشكةن اقنازارئمئز، اللانئث بةرگةن حاقنازارئمئز - دةسئپ الاتاؤداي ارقا تذتقان كوشباسشئ-كوسةمئنئث، ةلئم، جةرئم دةپ ئزگئلئكتئث اق جولدئ ساپارئمةن بارماعان جةر، باسپاعان تاؤئ جوق. جاقسئلئق پةن جاماندئق، ئزگئلئك پةن جاؤئزدئق تايتالاسقان سول ءبئر قيلئ زاماننئث شةرلئ شةجئرةسئن جاساعان ارعئ-بةرگئ دذنيةنئث يسفاحاني رؤزأيحان، پلانو كارپيني، رؤبرؤك، حافيز، جؤبةيني، مذحاممةد حايدار دؤلاتي سئندئ عذلامالارئنان قالعان تاريحناما، ساپارناما، وسيةتناما جازبا دةرةكتةرئنة قاراعاندا، اسپان-جةر ارالئعئن تذتاستاي الئپ جاتقان الةمنئث الئپ قذرلئعئ - ازيانئث قالئث ورتاسئندا «قازاق حاندئعئ» اتانعان ئرگةلئ ةل، قابئرعالئ حالئقتئث بار ةكةنئن، ول ءوزئ ئزةتتئ دة قؤاتتئ جاؤجذرةكتئ ةل ةكةنئن ات اياعئ، قذس قاناتئ جةتكةن كةث دذنيةگة تانئتتئ.
اقنازار حاننئث تذسئندا حان ورداسئ جذرگئزئلگةن ءتيئمدئ ئشكئ، سئرتقئ ساياساتئ ارقاسئندا قازاق حاندئعئنئث، ونئث كوشپةندئ قازاق جذرتئنئث الئس-جاقئن ةلدةرئمةن - ءبئرئنشئ كةزةكتة ئرگةلةس بذحار، حيؤا، ءسئبئر، قازان حاندئعئ مةن موعولستان ةلدةرئمةن، سول تاراپتاعئ بالاساعذن، اسفارا، تاراز، سامارقان مةن بذحار، ورگةنئش، ئرگةدةگئ سئعاناق، ساؤران، بارشئنكةنت پةن يسفيدجاب، ياسسئ، مادانكةنت سياقتئ كوپتةگةن كةنت، شاهارلارمةن ساؤدا-ساتتئق، مادةني بايلانئسئ ورنئقتئ.
شئعئستان كةلةر قالئث جاؤ - ويرات، ءشذرشئت، قالماقتارعا، كذنگةي جاقتان قاپتايتئن قئزئلباسقا قارسئ جوسئندئ-جورئقتار تئنعان تئلسئمدئ-تئنئش، بةيپئل-بةيبئت جئلداردا ارقا مةن شؤ بويئ، جةتئسؤ، تالاس قاراتاؤدان بازار-وشارلاتئپ قالئث مالئن ايداعان قازاقتئث كذنگةيدئث كوك كذمبةزدئ، ءزاؤلئم قاقپالئ قالا، شاهارلارئنان تاي-تاي پذل، قانت-شايئ مةن جيهاز-تاؤارلارئن ارتقان تذيةلئ كةرؤةندةرئ كةث دالانئث شارتارابئنا قازداي ءتئزئلئپ كةتئپ جاتتئ.
ةرؤلئگة قارؤلئ سول ءبئر وتكةن الماعايئپ زاماندا ةجةلگئ جئبةك جولئنئث ةسكئ سذرنةگئمةن ةل مةن ةلدئ جالعاپ تولاسسئز اعئنداپ جاتقان ساؤدا كةرؤةندةرئنئث جولئ جورتؤئلشئ الارمان جاؤ، بارئمتاشئ شاپقئنشئ، ةل توناؤدئ كاسئپ ةتكةن ذرئ-قارئدان ادا ةمةس ةدئ. سوثئندا كذلگة اينالعان قاثئراعان قارا جةردئ قالدئراتئن ءورت داؤئلئ ءبئر عانا ذشقئننان باستالاتئنئ سياقتئ، جةر-جاهاندئ جايلاپ وتةر سذراپئلدئ سوعئس، جوسئندئ جورئقتار كوبئنة-كوپ ةل اراسئندا بولئپ جاتقان وسئنداي مايدا قاقتئعئستان ءورئس الئپ جاتتئ.
قاسئمنان قالعان «قاسقا جولدئ» مئقئمداپ ذلان ولكة - قازاق جةرئندة از-كةمئ جوق 42 جئل بيلئك قذرعان اقنازار حان باستان وتكةرگةن بذنداي قاندئ جول، اتتانئستار «قازاقتئث ةسئم حانئ بولعان كةزدة، جاؤ جورئق جاپان تذزدة تولعان كةزدة» دةپ داؤئلپاز-داستانگةر اقئن يسا بايزاقوأ جئرعا قوسقانداي، قازاق-قالماقتئث سان عاسئرعا ذلاسقان قان-قاسئرةتتئ ارا قاتئسئ سول كةزةثدة دة بارئنشا ؤشئعئپ تذردئ.
قازاقتئث كوپ زاماندار ولئسپةي-بةرئسپةگةن اتا جاؤئ ويرات-قالماقتارئ بولعاندا، قايران، قازاعئمئزدئث (قايسئبئر جذرتتئث بولماسئن) قانئنا بئتكةن «باق پةن تاقتئث» ماثئنان تؤئندايتئن ئشكئ قايشئلئعئن قالت جئبةرمةي، اثئسئن-اثدئپ وتئراتئن كورشئلةس، كذندةس اعايئن جذرتتئث قاراپ جاتپايتئنئ بةلگئلئ جاي. سونداي باقتالاس، كذنشئلدئكتئث بئتپةگةن بئتةؤ جاراسئ اسقئنئپ، ءوز زامانئندا قازاعئنئث ةلئ مةن جةرئنئث تذتاستئعئ ءذشئن جانئن سالعان 1726-1729- جئلدارداعئ جوثعارعا قارسئ ذلئ جورئقتئث قولباسشئسئ ءابئلقايئر حاننئث ورئنبوردئث ايلاكةر گةنةرال-گؤبةرناتورئ ي.ي.نةپليؤةأتئث ايداپ سالؤئمةن ءوز قانداسئنئث قولئنان اجال تابؤئ بذدان بئلايعئ بارشا جذرتئمئزعا اششئ ساباق بولسا كةرةك ةدئ.
ارعئ-بةرگئ وتكةن تاريحئمئزعا كوز جئبةرئپ قاراساق، اثدئسئپ باققان ئشكئ قاسكويلئك اق نيةتتئ اقنازار حانعا دةيئن دة، ودان كةيئن دة قاراپ جاتپاپتئ. قاسئم حان دذنيةدةن وتكةن سوثعئ از جئلدا تذس-تذسئنان بيلئككة تالاسقان مذراگةر حانزادا-سذلتاندار اراسئندا باستالعان الاؤئزدئق سالدارئ بذرئنعئ ذلئ كةثئستئكتة ءبئر ورتالئقتان - سوزاقتاعئ حان ورداسئنان باسقارئلعان ءبئرتذتاس قازاق جذرتئ بئرنةشة بولشةكتةرگة ءبولئنئپ، توز-توزئ شئقتئ. ءوزارا باقتالاس، جةر-تالاس قئرقئسؤدان بةرةكة-بئرلئگئ كةتئپ رؤ-تايپالئق شاعئن ذلئستارعا بولشةكتةنگةن ةل مةن جةر تذس-تذستان انتالاعان الارمان شاپقئنشئلئ جاؤعا جةم بولدئ. ونئث قايسئبئرئ - جانئبةك حاننئث نةمةرةسئ تايئر سذلتان ةلدئ تاستاپ قئرعئزعا قاشتئ. تؤعان جةردةن جئراقتا، ءبئر قيئردا اجالئن تاپتئ. ةندئگئ كةزةكتة ذلئ حاندئقتئث كذنگةي تارابئن ءبولئپ الئپ سئر بويئندا تار شةثبةرلئ بيلئك قذرعان توعئم حان مةن احمةت سذلتان دا الدئثعئنئث جولئن قذشتئ. قان مايداندا ةمةس، ئشكئ تالاس-تارتئس، قاسكويلئكتةن قاپئلئستا مةرت بولدئ.
قازاق ةلئنئث باسئنا ةكئتالاي كذن تؤعان وسئنداي قيئن-قئستاؤ كةزةثدة 28 جاسئنا ةندئ تولئپ ةل بيلئگئن قولعا العان اقنازار حاننئث الدئندا ءشئلدئث قيئنداي شاشئلئپ ءار تاراپقا ءبولئنئپ، بةي-بةرةكةت ءومئر كةشكةن قالئث قازاقتئث ءبئر كةزةثدةگئ كةرةي حان مةن جانئبةك، كةشةگئ وتكةن قاسئم حان سالعان «قاسقا جول» ذردئسئندة قايتا بئرئكتئرؤدئث ذلان-عايئر مئندةتئ تذردئ.
اتادان قالعان قارا شاثئراق - قاسيةتتئ قازاق ورداسئ كوك بايراعئن قايتا كوتةرئپ، ةر قاسئمنئث جاس قايراتكةر وعلانئ اقنازاردئث بيلئك باسئنا كةلؤئ وسئنداي ءبئر سونئ جاثالئقتئ اثساعان، كوپتةن كذتكةن قالئث قازاقتئ ءدذر سئلكئندئردئ. قئسقئ وردا سوزاقتان حان جايلاؤئ - تومةنگئ شؤدئث ايدئندئ سارئسؤعا توعئسار تارابئنا كوشئپ ورناعان ورداسئنان ةجةلگئ بةسقذلان، حان جولئمةن ارقانئث قارقارالئ، ذلئتاؤ، شئثعئستاؤئ، شئعئستا قاراتاؤ سئرتئ، ورگئ تالاستان ارعئ شةتئ التئن، ةمئل، جةتئسؤدئث ولكةسئ، كذنگةي باتئستا تومةنگئ سئر مةن كوك تةثئزدئث (ارال) ارعئ-بةرگئ اتئرابئن جايلاعان قالئث الشئن مةن جةتئرؤدئث ةلئنة ايتئلعان «ذلئ قذرئلتايدئث» حابارئ ةل ةسئنةن كةتپةيتئن 1538- جئلقئ جئلئنئث كوكمايسالئ كوكتةمئندة قذس قاناتتئ ارعئماقتار جالئنان ةسكةن جةلمةن جةتئپ جاتتئ.
- و، ءتاثئرئ، كةشةگئ وتكةن كةمةثگةر كةرةي، ءاز جانئبةك زامانئنان، قاسئمنان قالعان «قاسقا جول» وشپةگةن ةكةن. اتادان قالعان جون-جوسئق ولمةگةن ةكةن! - دةسكةن قالئث قازاق بةتكة ذستار بةكتةرئ مةن ءسوز سويلةر شةشةندةرئن، كوش باستار كوسةمدةرئن، قول باستار باتئر ذلدارئن قايتادان اتقا مئنگئزدئ. وث ساپاردئث جولئمةن اتتانعان جالپاق ةلدئث جايساثدارئ قاسيةتتئ قاراتاؤ سئرتئ - قوس وزةننئث قوسئلعان ساعاسئن بةتتةپ سان تاراپتان اعئلئپ كةتئپ جاتتئ.
سان عاسئرلار اعئمئندا كةث جازيرانئث سؤسئنئن قاندئرئپ، اقجايقئننئث مايدام جازئعئن باسئپ سذلؤ سئرعا بارئپ قوسئلاتئن قوس وزةننئث قوثئردئث قوثئر-بذيرات قذمدارئنا قاراعان تةرئسكةي بةتئ سول زاماندا بةتةگةلئ بةل، باؤرايئ كوكورايلئ كولگة ذلاسئپ جاتقان كوك مايسالئ ساز ةدئ. ارقانئث مايدا قوثئر جئبةك جةلئمةن كةث تئنئستاپ جاتقان ذلان ولكةنئث ءور ءتوسئ سول كذندةرئ اينالا ات شاپتئرئم كةثئستئككة ايقذلاقتانا تئگئلگةن اقبوز ذيلةرگة تولعان. حان جايلاؤدئث قالئث ورتاسئنان ورگة قاراعان بيئكتة اينالاعا وزگةشة ساؤلةت بةرئپ الئستان ايداي ايقئن كورئنئپ اقنازار حاننئث اق ورداسئ تذردئ.
«اؤليةگة ات ايتئپ، قذداي جولئنا قذرباندئقتار شالئنئپ، كةلةلئ كةثةس قذرعان حان ورداسئنئث الداعئ قذرئلتايدئث قذزئرئنا بةرةتئن ءبئر عانا ءسوز بايلامئ بار ةدئ. ول: «اقارئس»، «جانارئس»، «بةكارئس» دةپ ءذش ارئستئ - قاناتتاس ءومئر كةشكةن قالئث قازاقتئث ءبئرتذتاس ذلئ بئرلئگئن جالعاننئث جارئعئنا شئعارؤ. باؤئرلاس، ذرانداس، مئزعئماس ذلئ بئرلئكتئث ءومئرباقيلئق وشپةيتئن تامعا-بةلگئسئن مئنا سئرتتاعئ ارقانئث الئپ دالاسئنا قاراعان قارا ورداداي قاراؤئتئپ، الئستان شالئناتئن قارا ءدوثنئث ناق توسئنة ءبئر قذدئرةتتئث ءوزئ ورناتقان بيئك جارتاستئث ايقارا بةتئنة قاشاپ، ايداي عئپ ايقئنداپ بةرؤ ةدئ.
ةسكةن جةل، ذشقان قذستئث قاناتئمةن حابار جةتكةن ةل جايساثدارئ اعئلعان اقنازار حاننئث جايلاؤئن ذلئ قذرئلتايئنئث ءدذبئرئ الدةنةشة اپتالار، ايلار بويئ كةرنةپ تذردئ. سوندا ءتورت كوزئ تذگةل قازاقتئث باس-اياعئ جيئلعان تةلةگةي-تةثئزدةي تولقئعان قالئث جيئنئ الدئنا التئن تذرماندئ اقبوز ارعئماعئمةن شئققان قازاقتئث اقنازار حانئ تولعانا تذرئپ جالئندئ ءسوز سويلةپتئ.
- قالئث ةلئم، قايران جذرتئم! - دةپتئ سوندا اقنازار. - ذلئ جوسئقتئث جولئن جاساپ بةرگةن ذلئ قاهارمان شئثعئس حان، ودان بةرگئ كةشةگئ كةرةي حان مةن جانئبةك بابالارئمئزدان بةرگئ وتكةن قيلئ-قيلئ زاماندا ءومئر، تاعدئردئث بئزگة بةرگةن شةكةر-بالئن دا، ؤ مةن ءزاهارئن دا كوپ تاتتئق. اعايئن-دوستئقتئث، ساتقئندئق-قاستئقتئث قان-قاسئرةتئن كوپ كوردئك. جةكة جورتئپ كورئنگةن جاؤعا جةم بولدئق. اتادان قالعان قاسيةتتئ جةرئمئز بةن بارئمئزدان ايئرئلدئق. جات جذرتتئث تابانئنا ءتذسئپ ذلدارئمئز قذل، قئزدارئمئز كذث بولدئ. ةت-جذرةگئ ةزئلگةن اتا-انالارئمئزدئث كوزدةن اققان قاندئ جاسئ كول بولدئ. وتكةننةن العان ساباق، شئدام، باستان كةشكةن قورلئقتئث دا شةگئ بار. ةس جيئپ، ةتةك جابار، بار-جوعئمئزدئ تذگةندةپ، ةرتةثئمئزدئ ويلايتذعئن كذن تؤدئ. الدئمئزدا ءبئر عانا ايقئن، اداستئرماس جولئمئز بار. ول حالقئمئزدئث قانئنا بئتكةن ار-وجدانئمئز بةن جان كذيدئرةر نامئستئث جولئ. بارشا جذرتئمئزدئ اتا-بابالارئمئزدئث اتامةكةن قاسيةتتئ جةرئ ءذشئن جان پيدا جورئقتارعا باستايتئن ادئلةتتئث اق جولئ! وسئ جولدا جذرةكتةگئ قانئمئز، شئعارداعئ جانئمئز بئرگة بولسئن! دةيتئن اتادان ذل بوپ تؤعان ةر-ازامات قايداسئث؟! بارمئسئث، نامئسئ قانعا بويالعان قازاعئمنئث ةر-ذلئ؟!
وسئ ءسات اينالا انتالاي ذمتئلئپ، ات ذستئنةن تذنجئراي تذنئپ تذرعان قالئث ءنوپئر ذستئنةن جاسئننئث وعئنداي جاثعئرئققان حان ءسوزئ «ؤا، بارمئز، بارمئز! قاسيةتئثنةن اينالايئن حان ية»! دةپ قئناپتارئنان ناركةسكةن قئلئشتارئن جارق-جذرق سؤئرئپ بيئككة كوتةرگةن قولباسئ-باتئرلارعا قوسئلعان مئث سان قولمةن بئرگة كذندةي كذركئرةگةن ذلئ دؤمانعا ذلاستئ.
- ؤا، بارمئز! ازاتتئق دةپ اتقا مئنگةن الاشتئث ذلئ، ءبئر وزئثمةن بئرگةمئز. باستا ءبئزدئ ذلئ حان!
اقنازار ارتقئ جاعئنان يئن تئرةسكةن رؤ باسئ، بةكزادا ؤازئرلةرئ قاؤئمئ ورتاسئنان شارشئ توپقا كوز جئبةرئپ ةدئ. الدئثعئ قاتاردا قارا ورمانداي قايئسقان قالئثنان ومئراؤئ ةسئكتةي ارعئماعئن الشاث باستئرئپ، بيئك كوتةرگةن جالاث قئلئشئ مةن بولات دؤلئعاسئ جارقئلداپ، قوس قاپتالعا وزئندةي قوس باتئردئ قاتارعا الئپ، العا شئققان اپايتوس قاس باتئردئث زور تذلعاسئ كورئندئ. بذل بذگئنگئ ذلئ قذرئلتايدا قازاقتئث ءذش تاراپ ةل، ءذش ذلئ بئرلةستئگئ - بايشورا، جانشورا، قاراشورا بابالارئ اتئنان حان الدئندا انت ءسوزئن ايتؤعا وكئلدئك العان ذلئ ارئستئث باتئرئ ةر تذرپاننئث ةر بوپ تؤعان جالعئز ذلئ تايباعار ةدئ.
بذل كةشةگئ وتكةن قاسئم حاننئث تذسئندا جوثعارعا قارسئ سوثعئ جورئقتا قالماقتئث باس باتئرئ بوتحيشاردئث قازانداي باسئن ءزئلباتپان شويئن شوقپارئمةن قاق ايئرئپ، ءوز قانئنا بوكتئرگةن حاس باتئرئ جايئندا ةل-جذرتتئث:
تذرپاننان جالعئز تايباعار،
جالعئز دا بولسا، ايداهار.
ول ئسقئرسا كوپ قالماق،
قايدا جوق تا قايدا بار، - دةپ اثئز قئلاتئن تايباعارئ وسئ.
- ؤا، ذلئ جاماعات! ءبئز وزدةرئثمةن بئرگةمئز. - باستا ءبئزدئ اق جولئثا ذلئ حان! - دةپ كذندةي كذركئرةدئ تايباعار.
- ؤا، قاسيةتتئ حان ية! ءبئز وزئثمةن بئرگةمئز، - دةپ قالئث ارعئننان كةلگةن اق ساؤئتتئ اتكةلتئر باتئردئث ايبارلئ داؤئسئ كةث دالادا جاثعئرئقتئ.
- ؤا، قاسيةتئثنةن اينالايئن قالئث ةل، قاسيةتتئ حان ية، حالقئمئز ءذشئن جان پيدا! وزدةرئثمةن بئرگةمئز! - دةپ ارعئماعئن تةبئنئپ، كوك ساؤئتقا قذرسانعان ءتورتقارا ورازگةلدئنئث ذلئ ورمانبةت باتئرئ العا شئقتئ.
- ؤا، قاسيةتتئ ذلئ حان! كةؤدةدة جانئمئز، جذرةكتة قانئمئز باردا ءبئز وزئثمةن بئرگةمئز! بئرگةمئز! - دةپ قالئث ءنوپئر اتتئلئ كوپتئث ذستئنةن كوتةرئلگةن تولقئندئ داؤئس كةث دالانئث توسئنةن كوككة سامعادئ.
وسئلاي كةث ولكةنئث توسئندة كولدةي شالقئپ، تةثئزدةي تولقئپ، اقنازار حاننئث اق جولئمةن باستالعان شئعئس پةن باتئس، ورتالئق - ءذش تاراپ، ءذش ارئستان اعئلعان قالئث قازاقتئث العاشقئ ذلئ قذرئلتايئ كذندةردةن كذنگة ذلاستئ.
قارساثدا حان ورداسئندا وتكةن ءذش ارئستئ ةل وكئلدةرئ كورةگةندئ كوسةم بي، ةلدئكتئث جذگئن كوتةرگةن باتاگوي اتالارئ قاؤئمئندا وتكةن كةلةلئ كةثةستة شةشئم ةتكةندةي قذرئلتايدئث ةث بيئك قاستةرلئ ءئسئ - كةلةشةككة بةرةشةك اماناتئ: ءذش تاراپتئ الئپ جاتقان اعايئندئ ءذش ارئس ةلدئث ماثگئلئك مئزعئمايتئن بئرلئك وداعئن ايقئندايتئن «تاس تامعاسئن» بةلگئلةپ بةرمةك.
قذرئلتاي سوثئ ات شاپتئرئپ، اس بةرگةن ذلئ دؤماننئث الدةنةشة كذندةر ءذش ارئس ةل وكئلدةرئ الدئن الا ازئرلةگةن قذرئلتاي قاؤئمئنا ءذش تاراپتان كةلگةن ةسةبئ جذزگة تولعان رؤ، تايپالاردئث «تاس تامعاسئن» الداعئ ذلئ جورئقتار تؤئن ذلةستئرةدئ.
ةندئ ذلئ جيئننئث اق باتاسئ جاسالئپ، اقنازار حاننئث اق تؤئن كوتةرگةن ذلئ ءنوپئر كةث دالانئث توسئندة قارا-ءدوث بيئگئندة تؤعان ولكةنئث اتار تاثئن جاپان تذزدة جاپادان جالعئز كذزةتكةن قاسيةتتئ جارتاسقا قاراي اعئلدئ. وسئندا اقبوز اتان قذرباندئققا شالئنئپ، قذداي جولئنا باعئشتالئپ قذران وقئلدئ. اتادان قالعان ءيسئ قازاقتئث بايتاق جةرئ مةن ةل تذتاستئعئن قورعاؤدئث اق جولئنا اتتانار ازاتتئق جورئقتارئنئث جةلكئلدةتةر اق تؤئ ءذش ارئستئ ةل جايساثدارئ ذستئندة بيئككة كوتةرئلدئ. باؤئرلاستئق پةن ءبئرتذتاس بئرلئگئمئزدئث رؤحئ مئنا قاسيةتتئ قارا تاستاي مئزعئماس بةرئك بولسئن، - دةپ قاشالعان «تاس تامعالارئ» تاراتئلدئ.
قايئرلاسئپ-قوشتاسؤدئث سالتاناتتئ ءساتئ جةتتئ. بارشا ةل ات ذستئندة. حان جانئبةك تذسئندا حان ورداسئنئث كوگئلدئر تؤئن كوتةرئپ جورئقتئث جولئن باستاعان توقسان جاساپ ات ذستئنةن تذسپةگةن الباننئث ايگئلئ باتئرئ قوثئربورئك قالقامان اقبوز ارعئماعئ ذستئنةن جالپاق دذنيةگة جار سالا، اقنازار حان باستاعان ازاتتئقتئث جولئنا اق باتاسئن بةردئ. اتتانئس دابئلئ قاعئلدئ. كةرنةي، سئرنايلاتئپ قوزعالعان جةر قايئستئرعان قالئث قول كذننئث شئعئسئ مةن باتئسئ، تةرئسكةيئ - ارقانئث ذلئ دالاسئنا بةت تذزةپ جوسئتا تارتئپ بارا جاتتئ.
* *
حاقنازار حان- (1580 - 1538) بيلئك قذرعان. قاسئم حاننئث بالاسئ حاقنازار (اقنازار) حان تذسئندا قازاق حاندئعئ قايتا بئرئگئپ دامي ءتذستئ. حاقنازار قازاق حاندئعئن 42 جئل بيلةدئ. قازاق حاندئعئنئث 300 جئلدئق تاريحئندا حاقنازارداي ذزاق جئل ةل بيلةگةن حان بولعان ةمةس. ول ةل باسقارؤ، قيئن-قئستاؤ، اسكةري-ساياسي ئستةرئ جاعئندا قاجئرلئ دا قابئلةتتئ قايراتكةر بولدئ. ونئث ذستئنة اسا كذردةلئ سئرتقئ جاعدايلاردا ديپلوماتيالئق دارئنئ مول مايتالمان ةكةندئگئن كورسةتتئ.
حاقنازار حان تاققا وتئرعان سوث حاندئق ذكئمةتتئث بيلئگئن نئعايتؤعا جانة كذشةيتؤگة قاجئرلئ قايرات جذمسادئ. وزئنةن بذرئنعئ تاحير حان جانة بذيداش حان تذسئندا بئتئراثقئ جاعدايعا تذسكةن قازاق حاندئعئن قايتا بئرئكتئردئ. 1523-1524 - جئلدارئ جارئققا شئققان قازاق-قئرعئز وداعئن ذزدئكسئز نئعايتتئ، ءتئپتئ سول زاماننئث تاريحي دةرةكتةرئندة حاقنازار حان «قازاقتار مةن قئرعئزداردئث پاتشاسئ» دةپ اتالدئ. ول وسئ قازاق-قئرعئز وداعئنا سذيةنة وتئرئپ، موعولئستان حاندارئنئث جةتئسؤ مةن ئستئقكول الابئن جاؤلاپ الؤ ارةكةتئنة تويتارئس بةردئ.
حاقنازار حاندئق قذرعان داؤئردة قازاق حاندئعئنئث سئرتقئ جاعدايئندا اسا ءئرئ تاريحي وقيعالار ورئن الدئ. بذل كةزدة باتئستا كذشةية تذسكةن ورئس مةملةكةتئ شئعئسقا قاراي ئرگة كةثةيتئپ 1552- جئلئ قازان حاندئعئن، 1556- جئلئ استراحان حاندئعئن باسئپ الدئ. وسئ جاعدايعا بايلانئستئ، ةدئل مةن جايئق اراسئندا ذلان-بايتاق ءوثئردئ مةكةندةگةن نوعاي ورداسئ ئدئراي باستادئ.
***
قازاقتئث ذلئ بايتاق جةرئنة ذقساس تةرةثدة جاتقان تاريحئنئث دا شةگئ جوق. ءبئر پاراسئ ءار كةزةثدة جاساپ وتكةن جيهانكةز عذلامالار حاتئندا قالسا، كوبئنة-كوپ اتادان-بالاعا، ذرپاقتان-ذرپاققا اماناتقا ايتئلار اثئز-اثگئمة مةن قازاقتئث شةرلئ شةجئرةسئنةن كورئنةتئن كونة تاريحئمئزدئث بئزگة جةتكةن سئر-سيپاتئ، كوركةمدةپ ايتار كورئنئس وسئنداي.
وزگة ةمةس ءوز ورتامئزدا، تؤعان جةر، وسكةن ولكةمئز قاراتاؤدئث باؤرايئ، قايران قازاقتئث قانئ مةن كوز جاسئنا تذنعان حان ورداسئ - سوزاعئمئزدئث جةرئندة وتكةن اقنازار سئندئ حان بابامئزدئث حاندئق داؤئرئنة بيئلعئ كوكتةمدة 475 جئل تولادئ ةكةن.
ارعئ-بةرگئ وتكةنئمئزگة كوز جئبةرئپ قاراساق، قازاق ةلئنئث تولايئم تاعدئرئ تالاسقا تذسكةن سول ءبئر قيلئ-قيلئ زامانداردان بةرئ ةلئم دةپ، تؤئپ-وسكةن جةرئم - دةپ قان-قاسئرةتتئ جول كةشكةن قازاق جذرتئنئث باسئنان نة وتپةدئ؟ قان كةشؤلئ، جان كةشؤلئ جورئقتار: «اقتابان شذبئرئندئ»، «اقسيراق جذت»، اش-جالاثاش اقيرةتئن كورگةن «مئث ءولئپ، مئث تئرئلگةن» جذرتتئث ءومئردئث وشپةيتئن وتئ، سونبةيتئن شامشئراعئنئث قؤات-قذدئرةتئ نةدة؟ وسئعان تةرةثئرةك زةر سالئپ، سئر-سيپاتئن سانامئزدان وتكةرئپ، جذرةكپةن ذعئپ بئلدئك پة؟
ءيا، كوبئنة-كوپ ايتارئمئز: قازاعئمئز - قاهارمان حالئق. بارئنة كونبئس - ءتوزئمدئ حالئق. اتا جولئن، تؤعان ةلئن ارداقتاعان ارلئ حالئق - اقئلدئ حالئق. قالاي دةسةك تة ءبئر قازاعئمئزعا جاراسئپ-اق جاتقانداي.
ايتسة دة، وسئ ءبئر كوپ ماقتان، كوپئرشئگةن كوبئكتئث ارعئ جاعئندا جانارتاؤدئث تذنباسئنداي تذنئپ جاتقان قالئث قازاقتئث قانئ مةن جانئنا ءبئر ءتاثئرئ - تابيعاتتئث ءوزئ بةرگةن قذدئرةتتئث بار ةكةنئن كورگئمئز دة، بئلگئمئز دة كةلمةيتئنئنة قايران قالماسقا ءلاجئث جوق.
ول قالئث قازاقتئث باسئنا اجال تونگةن جاؤ-جورئقتئ زاماندا توز-توزئ شئعئپ كةتپةي، قيامةتتئث قئل كوپئرئنةن امان وتكئزئپ، جارئق كذنئنة امان جةتكئزگةن اتا-بالالار وسيةتئمةن بةكئنگةن تاس-ءتذيئن بئرلئگئنئث، ةر قارؤئن العئزئپ، ةرؤلئ اتقا مئنگئزگةن ذرانداس، ئرگةلةس رؤلاستارئنئث ارقاسئ. سول قازاعئمئز قابئرعالاس، قاناتتاس رؤلاستئق-اعايئندئق جولئمةن بئرلةسة كوشئپ-قونباسا «ءبئر ءولئ، ءبئر تئرئدة» ءبئر توبةنئث باسئنان تابئلماسا، الدةقاشان تذقئمئ تذزداي جويئلئپ كةتپةس پة ةدئ. «بئلگةنگة مارجان، بئلمةگةنگة ارزان» سول ءبئر ءتالئم الار تاريحئمئز نة كذيدة؟
ةندئ عوي، مئنة، جاثا زاماندا جاثاشا سويلةپ جاتئرمئز: «جذزگة بولئنگةننئث ءجذزئ كذيسئن»، «رؤئن اتاعاننئث اؤزئ كذيسئن» دةيمئز. ءدال ءبئر «ءجذز» بوپ جيئلئپ، «رؤ» بوپ ذرانداسئپ توبة باسئنا تؤ تئگئپ جاتقاندايمئز. «جذزشئلدئك، رؤشئلدئق جايلادئ» دةپ الا قاعازدئث بةتئنةن بذلبذل قذسشا سايرايمئز كةپ.
بئزگة دةيئن سان عاسئرلار اتا ءذردئسئن ارداقتاپ، ءجذزئمئزدئ دة، رؤئمئزدئ دا قذرمةتتةپ، اعايئن-تؤئستئقپةن جئلدار قالئپتاسقان باؤئرلاس قان-قاسيةتئمئزدئ كوزگة ئلمةي ايتئلئپ جاتقان بوس بايبالام مةن ميعا قونباس، قولدان كةلمةس ئسكة ارامتةر بولؤ كئمگة كةرةك.
ءومئردئث ءوز شئندئعئنا، وتكةن جولئمئزعا كوز جئبةرمةك ءبئزدئث قازاق: «باس جارئلسا بورئك ئشئندة، قول سئنسا جةث ئشئندة» دةسئپ اعايئن اراسئندا بولئپ جاتاتئن بارئمتا-سئرئمتا دةيتئن مايدا قاقتئعئسئن ايتپاعاندا «رؤشئلدئق»، «جذزشئلدئكتئث» جةلئمةن قولئنا قارؤ الماپتئ. وق مئلتئعئن اتپاپتئ. «قارعا تامئرلئ» جونئمةن، ادامگةرشئلئك-تؤئسقاندئقپةن ئزگئلئكتئث اق جولئمةن ءومئر ءسذرئپ كةلئپتئ. ةندةشة، بذگئندةرئ «ءجذزشئل»، «رؤشئل» دةپ (اتئ-جوندةرئ ايتئلمايتئن) دابئل قاعئپ جذرگةنئمئز كئمدةر ءوزئ؟!
ويلاپ كورسةك ماسةلةنئث ءمانئسئ وزگةدة ةمةس، قانشاما زامانداردان كوزدئث قذرتئ، باقاستئقتئث دةرتئ بوپ كةلة جاتقان از كذنگئ وتة شئعار باق پةن تاقتئث ماثئندا ةكةن. ول، «بئرةؤئ تاققا مئنسة، قئرقئ اتقا مئنةدئنئث» جان-دذنيةنئ جاؤئر ةتةر قئزئلكوز قئزعانئشتئث جايئ عوي، باياعئ. ةندةشة، ءار نارسةنئ ءوز اتئمةن اتاعانئمئز ءجون بولار. «تاققا» دا، «اتقا» مئنگةن اعايئن قايداعئ ءبئر وتكةن رؤئمئزدئث تؤ ذستارئ ةمةس، جاقئنئ مةن دوس-جارانئن عانا جارئلقايتئن: «وزئمدئكئ دةگةندة وگئز قارا كذشئ بار» «ءوزئمشئل» بوپ شئعادئ. ولاي بولسا اتا-بابالارئمئزدان قالعان، عاسئرلارعا ذلاسقان حالقئمئزدئث قاستةرلئ جوسئعئنا ءتالئمدئ تاريحئمئزدئث بيلئگئنةن قاراعانئمئز ءجون بولار.
وشكةنئ جانئپ، وتكةنئ قايتا ورالئپ، تاعدئرلئ تاريحئن قولئنا العان قالئث قازاق ةلئمئز ازاتتئقتئث كةث ءورئستئ التئن ءداؤئرئ تذسئندا وتكةن از جئلداردا عاسئرلارعا تذرارلئق جاسامپازدئق جول باستئ. بذل كذندةرئ قانشاما زامانداردا قايران ةلدئث قانئ مةن كول بولعان كوز جاسئنا جؤئلعان قاشانعئ حان ورداسئ قاسيةتتئ سوزاقتئث قاراتاؤعا قاراعان مايدام جازئعئندا اسپان-كوككة بوي كوتةرگةن اقشاثقان كذمبةز الئستان كورئنةدئ. ول وزگة ةمةس، سوناؤ ءبئر وتكةن ءدذبئرلئ، ذلئ زاماندا كةث بايتاق قازاق جةرئندة ةلدئك پةن بئرلئكتئث، ازاتتئقتئث اق تؤئن كوتةرگةن، تذتاس ءبئر ءداؤئر ادئلةتتئث اق جولئن كةشئپ وتكةن ةل قورعانئ اقنازار حاننئث تؤعان ولكة توسئنة وركةندئ جذرتئ، ذلاعاتتئ ذرپاقتارئ ورناتقان كةلئستئ كةسةنة - مازار-ماأزولةيئ. ةل باردا ةرلةردئث اتئ، قالدئرعان ءئزئ وشپةيدئ دةيتئنئمئز وسئ بولسا كةرةك-تئ.
ةركئنبةك تذرئسوأ،
جازؤشئ، قازاقستاننئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ،
حالئقارالئق «الاش» سئيلئعئنئث لاؤرةاتئ.
شئمكةنت.
«ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ