الةم جانة ايةل
الماتئ. 8- ناؤرئز. قازاقپارات - عالامتوردا ايةلدةر جايلئ اتاقتئلاردئث ءتذرلئ پئكئرلةرئ ءجذر. ولاردئث اراسئندا ايةل اتاؤلئنئث سالئن سؤعا كةتئرةتئن سوزدةر دة ذشئراسادئ. كةيبئر قاناتتئ سوزدةر ايةلدئ وسئرؤدةن بذرئن، وشئرةتئندةي. مئسالئ، نيسشة ايةل اتاؤلئنئ «جاراتؤشئنئث ةكئنشئ قاتةلئگئ» دةيدئ ةكةن.
شوتلاندئق جازؤشئ گةكتور حيؤ مانرو «ايةلدةر مةن پئلدةر كةك ساقتاعئش كةلةدئ» دةپ نازئك جاندئلاردئ ةبةدةيسئز ذلكةن جانؤارعا تةثةسة، نيسشة ايةل اتاؤلئنئ «جاراتؤشئنئث ةكئنشئ قاتةلئگئ» (قذداي ءوزئ كةشئرسئن!) دةيدئ ةكةن.
ال بةرنارد شوؤ «ايةلدةردئث جاقسئسئ مةن جامانئ بولمايدئ، ولار ودان بةتةر ناشار» دةپ ءبئر-اق كةسئپتئ. مذنداي تةرئس پئكئرلةردئ وقئعان سوث، كوپتئ كورگةن تذلعالاردئث كوزئنة ايةلدةر اقئماقتئعئمةن عانا تذسكةن بولار دةپ شةشتئك. مذمكئن قانداي دا ءبئر جاعدايعا بايلانئستئ سولاي ايتؤعا ءماجبذر بولعان شئعار، كئم ءبئلسئن؟!
قازاق حالقئنئث تذسئنئگئندة ايةل - ذلتتئث اناسئ. سول مارتةبةلئ تذعئردان قازاق ايةلدةرئ ةشقاشان دا ءتذسئپ كورمةپتئ. قئلئقتئ قئزدار، ادةمئ ايةلدةر، ارداقتئ انالار جايلئ قازاق ةشقاشان جامان ايتپاعان. ةندةشة، اتاقتئلارئمئزدئث ايةلدةرگة ارناعان ءبئر اؤئز جئلئ پئكئرلةرئن نازارلارئثئزعا ذسئنساق.
ايةلدةر جانة قازاق جازؤشئلارئ
مذحتار اؤةزوأ «ادامدئق نةگئزئ - ايةل» دةپ، ويماقتاي وي ايتئپ، ايةلدئث ادامزات ومئرئندة الار ورنئن كورسةتئپ بةرگةن. اتالمئش ماقالاسئندا: «ادامنئث عذمئر كةشئرمةك كاسئبئنئث تةرةث تذبئنة قاراساق، حايؤانشا كذندئك قورةكتئ تاسپةن اتئپ، اعاشپةن ذرئپ اث اؤلاپ جةپ، نةمةسة جةمئس تةرئپ جةپ، قارنئ تويسا اثشا ءبئر جةرگة جاتا كةتئپ جذرگةن. ةر جاعئ قارا باسئنان باسقاعا قاراماي جذرگةندة، بالالارئن باؤلئپ، اسئراپ، ذيلئك ذيئمنئث باسئن قذراعان - ايةل.
...ادامدئ حايؤاندئقتان ادامشئلئققا كئرگئزگةن - ايةل. ادام بالاسئنئث ادامشئلئق جولئنداعئ تاپپاق تاراقياتئ ايةل حالئنة جالعاسادئ. سول سةبةپتئ ايةلدئث باسئنداعئ ساسئق تذمان ايئقپاي حالئققا ادامشئلئقتئث باقئتتئ كذنئ كذلئپ قارامايدئ. ال قازاق مةشةل بولئپ قالام دةمةسةث، تاعلئمئثدئ، بةسئگئثدئ تذزة! ونئ تذزةيئم دةسةث، ايةلدئث حالئن تذزة!» دةلئنگةن. جازؤشئنئث بذل ويئمةن قازاق قوعامئ باياعئدا-اق كةلئسئپ قويعان.
انا تاقئرئبئنا قالام تارتقان جازؤشئ عابيت مذسئرةپوأ: «قازاق ايةلئن «جان جولداسئم» دةيدئ. بذل - ذلكةن ءسوز. جانئ مةن جانئ ذندةس، ويئ، ارمانئ ذيلةس، ةگئز ادامبئز دةگةنئ عوي» دةپ جازعان. ايةل سذلؤلئعئنا قاتئستئ: «دذنيةدة ايةلدئث كوزئنةن ارتئق قئزئقتئرا الاتئن، ايةلدئث كوزئنةن ارتئق سيقئرلاپ تارتئپ كةتة الاتئن كذش جوق قوي دةيمئن. بايلئق، باق، مانساپ، ءتئپتئ قوعامدئق دارةجة دةگةندةردئث بئردة-بئرئندة ونداي كذش جوق. ءبارئ بئرگة قوساقتالئپ كةلئپ موينئما اسئلا كةتسة، مةن ءبارئن سئلكئپ تاستاپ، وقتاي قادالعان ايةل كوزئنة قاراي جذرة بةرةر ةدئم» دةگةن پئكئرئن بئلدئرگةن ةكةن.
جازؤشئنئث بذل پئكئرئمةن ءازئلحان نذرشايئقوأتئث دا ويئ ذندةس. «مةنئثشة، ايةل ماحابباتئ - ةث كذشتئ ماحاببات. ةركةكتةر الئمةن كذشتئ بولسا، ايةلدةر ماحابباتئمةن مئقتئ. ايةل ماحابباتئ - الةمنئث تذتقاسئ. مةن وسئلاي دةپ تذسئنةمئن. ايةل ماحابباتئنئث كذشئ جةردئث تارتؤ كذشئنةن كةم ةمةس-اؤ، دةپ ويلايمئن.
...مئنةكي، ايةل دةگةن وسئنداي ةرةكشة ةثبةكشئ جذرت. ول دذنيةگة ءومئر تاراتادئ، قوعام يگئلئگئنة ةثبةگئمةن ذلةس قوسادئ، وتباسئنا قؤانئش اكةلةدئ. سول ءذشئن ول قارلئعاشتاي لئپئپ، ةشقاشان تئنئش تاپپايدئ. بذدان باسقا تئرشئلئكتئ ةشبئر ايةل ءومئر دةپ تذسئنبةيدئ. ءبئز دة ءبئر كذنئ وتباسئن قذرئپ اپا-انالارئمئزدئث ماثگئلئك كاسئبئنة كئرئسةمئز-اؤ، ءالئ.
وتباسئ - مةملةكةتتئث نةگئزئ. ءبئزدئث مةملةكةتئمئزدئث-ازاتتئقتئث، ادئلدئكتئث، ادامگةرشئلئكتئث وتانئ. وتباسئنا ادالدئقتئث ذلگئسئ دة ةلدةن ةلگة، ذرپاقتان-ذرپاققا بئزدةن تاراؤئ كةرةك. سوندئقتان مةن ةرلئ-زايئپتئ ادامداردئث جذپتئلئق سالتئن، ادالدئق زاثئنداي ارداقتاپ، بذلجئتپاي ورئنداؤئن قالايمئن. ايةلدئث جذرةگئنة جارا تذسپةسة ةكةن، ول ءارقاشاندا باقئتتئ، قؤانئشتئ بولا بةرسة ةكةن دةيمئن. بارلئق ايةلدئث جارئ اقكوثئل ادال بولسا ةكةن، ولار ءارقاشان ايةلدةرئن قادئرلةي بئلسة ةكةن دةپ تئلةيمئن!» دةگةن جازؤشئنئث پئكئرئن، «ماحاببات قئزئق مول جئلدارداعئ» كةيئپكةر ةربولدئث اؤزئنان ةستؤگة بولادئ. ايةلگة قاتئستئ كةرةمةت وي ايتقان جازؤشئلار قازاق حالقئندا جةتةرلئك.
ورئس تذلعالارئنئث پئكئرئ قانداي؟
بةلگئلئ ورئس جازؤشئسئ فةدور ميحايلوأيچ دوستوةأسكيي ءوزئنئث «ناقذرئس» اتتئ رومانئندا كنياز مئشكيننئث اؤزئنا «ادةمئلئك الةمدئ قذتقارادئ» دةگةن ءسوز سالعان. ةينشتةيننئث تةورياسئنان از تالقئلانباعان قاناتتئ سوزگة اينالئپ كةتكةن بذل ويدئث نة سةبةپتئ ايتئلعانئن اركئم ءارقالاي تذسئنةدئ. بئرةؤ مذنئث استارئندا «تابيعات سذلؤلئعئ جاتئر» دةسة، ةكئنشئسئ - جازؤشئنئث ويئن «ونةردةن وزگة سذلؤلئق جوق» دةپ تارقاتادئ. كةيبئرةؤلةر بذل ءسوزدئث ءپالساپالئق ماثئزئنا ءذثئلئپ، «جازؤشئ جاقسئلئق پةن ادالدئق جايلئ وي قوزعاپ وتئر» دةپ تذسئندئرةدئ. ءجون ةكةن. ءبئراق بئزدئثشة، ايةل سذلؤلئقپةن ةگئز ذعئم. دةمةك، ذتئمدئ وي نازئك جاندئلارعا قاتئستئرئپ ايتئلعان بولؤئ كةرةك. پؤشكين بولسا: «ءبئزدئث تذپكئ ماقساتئمئز - وزئمئزگة ايةلدةردئث اسةم كوثئلئن اؤدارؤ» دةپ، ةر اتاؤلئنئث بارلئعئ اناسئ مةن جارئنا قذرمةتپةن قارايتئنئن مةثزةگةن سئثايلئ.
لةأ تولستويدئث ايةلدةرگة قاتئستئ ايتقان ويئن «اننا كارةنينا» كئتابئنان وقي الامئز. وندا اننانئث باؤئرئ وبلونسكيي مئناداي پئكئر ايتادئ: «ايةل زاتئن قانشا زةرتتةگةنئثمةن جذمباعئ تاؤسئلمايدئ. تانئعان سايئن، جاثارئپ شئعا بةرةدئ» دةيدئ. راسئمةن دة، ايةل زاتئ قاشان دا جذمباق. سونداي-اق جازؤشئ ايةلگة قاتئستئ ءبئر ماسةلةمةن كةلئسپةيدئ ةكةن. ول: «قوعامدا قالئپتاسقان تاماق جاساپ، كئر جؤؤ تةك ايةلدئث جذمئسئ، ونداي جذمئس ةركةكتةرگة قول ةمةس، ذيات دةگةن تذسئنئك بار. ال ةر ادامداردئث ايةلدةردئث قولئ تيمةي، مذرنئنان تئرةلئپ جذرگةندة بوس جاتؤئ ذيات ةمةس پة؟» دةگةن ةكةن. ءيا، جازؤشئنئكئ ءجون! ايةلدةردئ ةرةكشة قذرمةتتةگةن ا.ديؤما (ذلكةنئ) «ايةل قاسيةتتئ، ال سذيئكتئ ايةل ةكئ ةسة قاسيةتتئ» دةگةن ةكةن.
الةم ايةلدئ قالاي ايگئلةيدئ؟
كةزةك الةم جازؤشئلارئنا دا كةلگةن سئثايلئ. فرانسؤز جازؤشئسئ جان جاك رؤسسو «ايةلدةر الةمئ - نازئكتئك پةن سةزئمتالدئقتئث، سابئرلئقتئث پاتشالئعئنداي» دةپ سيپاتتاعان. جازؤشئنئث سونداي نازئك بولا تذرئپ، ذلكةن سابئرلئق تانئتاتئن ايةلدةرگة قاتئستئ ويئ وسئنداي. ال انالاردئث اق جذرةگئنة قاتئستئ ويئن فرانسؤز اكتةرئ جان پول: «ايةلدئث ءوزئ ءبئر ذلكةن جذرةك» دةپ ءبئراؤئز سوزبةن جةتكئزگةن ةكةن. ءدال وسئلايشا ايةلدئث قاسيةتئن مويئندايتئن پئكئردئ نورأةگيالئق دراماتؤرگ گةنريك يبسةن دة ايتقان. ول: «ايةل - ةث مئقتئ تئرشئلئك يةسئ. ول ةر ادامعا ومئرلئك باعئت-باعدار بةرئپ وتئرادئ» دةپ باعا بةرگةن.
ال الةمدئ جاؤلاپ العئسئ كةلگةن ناپولةون بونوپارت ايةلدةردئ جاؤهارعا تةثةگةن. «ادةمئ ايةل كوزگة كورئكتئ. ال جاقسئ ايةل جذرةككة جاقئن. ءبئرئنشئسئ - ادةمئ زات سةكئلدئ، ةكئنشئسئ - قازئنا» دةگةن ةكةن. ونئث ويئن فرانسؤز جازؤشئسئ اندرة مورؤانئث پئكئرئ تولئقتئرا تذسةتئندةي. ول ايةلدئ ةكئگة ءبولئپ قاراستئرعان. «ءبئرئنشئسئ - جةكة تذلعا، ةكئنشئسئ - جاي عانا زات سةكئلدئ. ايةل سذيئكتئسئنة تاؤةلدئ بولماسا، ءوزئنئث ويئن باتئل جةتكئزة الاتئن بولسا - جةكة تذلعا. ةگةر ادةمئ ةكةنئن سةزئنة تذرئپ، بئرةؤلةردئث وزئنة سالعئرت قاراؤئنا جول بةرسة - زات سةكئلدئ» دةگةن ةكةن. ي.بؤنين دة وسئ پئكئردئ قولدايدئ: «ادةمئ ايةل ةكئنشئ ورئندا تذرؤئ ءتيئس. ويتكةنئ ءبئرئنشئ ورئن قاشان دا سذيئكتئ ايةلدئكئ» دةيدئ ورئس جازؤشئسئ.
«ءبئزدئ شاثئراقتئث اكةسئ ةتةتئن ايةلدةر، راسئمةن دة، كةرةمةت جاندار» دةگةن ةكةن رةمارك. راسئندا دا، وتباسئنئث بةرةكةسئن كئرگئزئپ وتئراتئن ايةل. تاعدئر سالعان قايعئعا دا شئداپ بةرةتئن ايةل. بالاسئ ءذشئن وتقا تذسةتئن دة - وسئ انا. يسپان اقئنئ لوپة دة أةگا: «ايةلدئ قذرمةتتةؤ اركئمنئث قاسيةتتئ مئندةتئ. وعان ادام تؤعانئنان باستاپ ذيرةنؤئ ءتيئس» دةگةن ةكةن. ءيا، بذل قاسيةتتئ مئندةتئن ةشكئم دة ذمئتا قويماس. جوعارئداعئ پئكئرلةردةن ايةلدئث قادئر-قاسيةتئن تولئق كورؤگة بولادئ. ول ةث بئرئنشئدةن، ارداقتئ انا. وتباسئ - وشاق قاسئنئث بةرةكةسئ. ةر ادامنئث سةنئمدئ دوسئ، تئرةگئ. جوعارئدا ايتئلعان ذتئمدئ ويدئث يةلةرئ دة، وزگة جاندار دا ايةلدئ وسئ قاسيةتتةرئ بويئنشا باعالايدئ.
ءسابينا زاكئرجان قئزئ
«ايقئن»