تذركئ الةمئنئث عاسئرئ تذركئلةردئ بئرئكتئرة الا ما؟
استانا. 6- ناؤرئز. قازاقپارات- قازئر قاراقالپاقستاندا تذراتئن ءبئر قازاق تذركئ حالئقتارئنا ورتاق ءتئل قالئپتاستئرؤدا اجةپتةؤئر جةتئستئككة جةتتئ. ول كئسئ 6000 ورتاق ءسوزدئ جيناقتاپ ذلگةردئ. كذندةلئكتئ ومئردة سويلةؤگة 4000-6000 ءسوزدئث اراسئ جةتكئلئكتئ.
«ايقئن»: - سذلتانمذرات مئرزا، ءسئز «تذركئ» تةرمينئن جوققا شئعارئپ، «تذرئك» تةرمينئنئث دذرئستئعئن دالةلدةپ ءجذرسئز. جالپئ، تذركئ ةمةس، «تذرئك» تةرمينئنئث استارئندا قاؤئپ بار ما؟
سذلتانمذرات ةرمةنتاي، تذركئ حالئقتارئ بذكئل الةمدئك اسسامبلةياسئنئث پرةزيدةنتئ:
- «تذركئ» دةگةن جاساندئ ءسوز. ونداي ءسوز ةسكئ قازاق، نة ورئس كئتاپتارئنئث ةشقايسئندا جوق. وزدةرئثئزگة ءمالئم، 1923- جئلدئث باسئندا انأار پاتشا ءبئزدئ قذتقارامئز دةپ كةلئپ، ةكئ ارادا سوعئس بولدئ. ولار ءازئربايجانداردئ وزدةرئنة بئرئكتئرئپ الار ةدئ، ءبئراق تذركيانئ قذتقارؤ ءذشئن باؤئرلاس حالئقتئ قذرباندئققا شالدئ. ول كةزدة لةنين مةن اتاتذرئك دوس بولعان. سةبةبئ ةكةؤئ دة انأارعا قارسئ ةدئ. وسئلايشا ءازئربايجان دةموكراتيالئق رةسپؤبليكاسئ قذرئلئپ، ورئستاردئث قذرامئنا كئردئ.
ول جاقتا اتاتذرئك باستاپ، وزدةرئن «تذرئك» دةپ اتاي باستادئ. مئنا تذرئكمةن بار. ول كةزدة وزبةك جوق ةدئ، سارت پةن قئرعئز بار. تذرار رئسقذلوأ باستاعان قازاقتار دا بئرئكتئ. 22 جاستاعئ تذرار رئسقذلوأ باستاعان جئگئتتةر بولشةأيكتةردئث مذسئلماندئق بيؤروسئندا «ءبارئمئز بئرئگئپ، ورتالئق ازيادا تذركئ كةثةس رةسپؤبليكاسئن قذرامئز» دةپ شةشئم قابئلداپ، ماسكةؤگة جونةلتتئ. ماسكةؤدة ستالين ولاردئث ءبارئن قؤئپ جئبةرگةنئ راس. بذلاردئث ءبارئن بولةك-بولةك رةسپؤبليكا ةتئپ وقشاؤلاپ تاستايئق دةگةن وي تؤئندادئ. وسئ ارقئلئ تذرئكتئث بذلارعا اعايئن ةكةنئن ذمئتتئرايئق دةدئ.
ءبئر ةسكةرةتئنئ، بارتولد بذعان قارسئ شئققان: «تذركئ» دةگةن تةرمين دة دذرئس ةمةس، بولةك رةسپؤبليكا ةتؤدئث دة قاجةتئ جوق، بذلار ءبئر-ءبئرئن اؤدارماشئسئز تذسئنةدئ، ولاردئث ءبولئنؤئ حالئقتاردئث دامؤئنا كةرئ اسةر ةتةدئ» دةگةندةي ويدا بولعان. بذل سول كةزدةگئ ساياساتكةرلةردئث ويلاپ تاپقان ءسوزئ. سوندئقتان تةرميننئث ءدال وسئلاي ويلاپ تابئلعانئنا كذمانئم جوق.
نامازالئ وماشةأ، جؤرناليست، عالئم، ف.ع.د.، پروفةسسور:
- شةرحان مذرتازانئث «جذلدئز كوپئر» دةگةن كئتابئ بار. سوندا تذركئ رةسپؤبليكاسئن قذرؤ كةرةك دةپ نةگئزئنةن تذرار رئسقذلوأتئث باسشئلئق جاساعانئ ايتئلادئ. رةسةيدةن بيؤرونئ جئبةرئپ، تاشكةنتتة تالقئلايدئ. تذرارلار باسئندا بذعان قارسئ بولئپ، كةيئن ولاردئث موينئن بذراپ، كوندئرئپ، «تذركئ رةسپؤبليكاسئ» قذرئلسا، بارلئق تذركئلةر بئرئگئپ كةتةدئ» دةپ، ءتئپتئ ءبارئن «تذرئكمةنستان رةسپؤبليكاسئ» دةپ اتاؤعا بولادئ دةگةندةي ماسةلةلةر ايتئلعان. مةنئث سئزدةن سذرايئن دةپ وتئرعانئم، تذرئك پةن تذركئ رةسپؤبليكاسئنئث اراسئندا قورقاتئنداي قانداي ايئرماشئلئق بار؟
قويشئعارا سالعارين، جازؤشئ، عالئم، قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ةثبةك سئثئرگةن قايراتكةرئ:
- تةرمين - ءبئر ذعئمنئث اتئ... «تذرئك» پةن «تذركئ» دةگةن سوزگة كةلسةك، بذرئندارئ تذرئك دةگةن ورتاق ءسوز بولاتئن. 1926- جئلئ ءازئربايجاندا كةثةس وداعئ تيؤركولوگتارئنئث باس قوسقان جيئنئ ءوتتئ. وعان ءبئزدئث احاث دا قاتئستئ. ةرةكة ايتقانداي، ءبئزدئ تذركيانئث تذرئكتةرئنةن ءبولؤ كةرةك بولدئ. سودان كةيئن ولار مئنا ءسوزدئ كئرگئزدئ: «كةثةس وداعئندا تذرئپ جاتقان حالئقتاردئ تذركئلةر دةپ اتايئق، ال تذركياداعئلاردئ تذرئكتةر دةپ اتايئق» دةپ شئقتئ. ورئستئث اؤدارماسئندا بذل ءسوز وزدةرئنة ئثعايلئ بولسا، ءبئز «تيؤركي» دةگةندئ تذركئ دةپ اؤدارئپ الدئق. «تؤروك» ءسوزئ تذرئك بوپ كةتتئ.
تذركئ دةگةن نة ءسوز؟ تذركئ دةگةن - «تذرئكتئث» دةگةن ءسوز. ءابئلعازئنئث «تذركئ شةجئرةسئ» دةگةن ةثبةگئ بار. ماسةلةن، قازاق (قازاقتئث) بالاسئ دةگةندة تاؤةلدئك جالعاؤ بار ةمةس پة؟ سول سياقتئ تذركئ ءسوزئ دة سونداي ماعئنادا. «تذركئ» دةگةن كئمنئث دةگةن سذراققا جاؤاپ بةرةدئ. «تذرئك» كئم، نة دةگةن سذراققا جاؤاپ بةرةدئ. كئمنئث شةجئرةسئ؟ تذركئنئث شةجئرةسئ دةگةندةي ءسوز.
«ايقئن»: - ال قازئرگئدةي ساياسي جاعدايلار وزگةرگةن ؤاقئتتا «تذرئك» ءسوزئن قايتا جاثعئرتؤ قانشالئقتئ ورئندئ؟
قويشئعارا سالعارين:
- وندا تذرعان ةشتةثة جوق. بئرةؤ ءسويتئپ ايتا باستاسا، ارئ قاراي بذل ءسوز تاراپ كةتةدئ.
نامازالئ وماشةأ:
- قويشةكة، ءبئز عالئم بولعان سوث، دةليتانتتان گورئ، پةدانتپئز. ةرتةث بئزدةن بالالار «تذركئ» دةگةن نة، «تذرئك» دةگةن نة دةپ سذراپ قالسا، ءبئزدئث ويئمئز ءبئر جةردةن شئقسا دةيمئن. مةن دة سولاي ويلايمئن، ياعني راسئندا دا، ءبئزدئ تذرئكتةردةن ءبولؤ ءذشئن تذركئ دةپ اتاعان. بذل سوزدةن ورة-تذرةگةلة قورقاتئن ةشنارسةسئ جوق. تذركئ دةگةن ؤاقئتشا ةنگئزئلگةن نارسة. قازئر سونئ ايتپا دةگةنمةن، قازاقستاندا ميلليونداعان ادامدار تذركئلةر تةرمينئن قولدانئپ ءجذر. ءسئز بارسئز، ءبئز بارمئز، تذرئكتةر ءسوزئن كةث قولدانا باستاساق، تاريحي ءسوز قايتا ورالار. تذرار دا كةزئندة «تذرئك رةسپؤبليكاسئ» دةپ اتايئق دةگةن. لةنين مذنئ تذسئنسة، ستالين قاتتئ قارسئ بولعان. «تذركئستان» دةسة جةر جاعدايئمةن باسئ بئرئگئپ وتئر دةپ ويلايدئ. بذكئل تذرئك بئرئگئپ كةتسة، جاعداي قيئن بولادئ دةپ ويلاعان.
ياحيا يؤسيف جانيار، تذركئ الةمئن ستراتةگيالئق زةرتتةؤ اكادةمياسئنئث أيسة-پرةزيدةنتئ:
- مةن تذركئتئلدةس دةگةن تةرمينگة قارسئمئن. ماسةلةن، قازاقستاندا دا «ورئستئلدئلةر» دةگةن ءسوزدئ ءجيئ قولدانادئ. «ورئستئلدئلةر» دةسةثئز، وعان ورئستان بولةك، قازاق تا، وزبةك تة، ت.ب. كئرئپ كةتؤئ مذمكئن. «ءتئلدئ» دةگةن ءسوز - بئرةؤدئث تئلئندة سويلةيتئن دةگةن ماعئنا بةرئپ تذر. ءبئزدئث اتامئز ءبئر. بئرئكسةك، جاؤ شاباتئنداي ءبئزدئ قورقئتا بةرةدئ. اتامئز ءبئر بولعان سوث، ارامئزدا ماسةلة دة جوق دةپ ةسةپتةيمئن.
سذلتانمذرات ةرمةنتاي:
- دذرئس ةمةس تةرميندةر ةلئمئزدة وتة كوپ. ءبئراق بذل ءبئزدئث ويلاؤ جذيةمئزدئ قذرتئپ جاتئر. سوندئقتان ءبئز قازاقئ قالپئمئزدئ ساقتاپ قالؤئمئز كةرةك. ال ءبئزدئث تذرئكتئك ويلاؤ جذيةمئز مذلدةم باسقا. ورئستئث ويلاؤ جذيةسئ ءبئر باعئتتا بولسا، قازاقتئكئ - مذلدةم باسقا باعئتتا. قئتايدا وتئرعان قازاق قانداستارئمئزدئث ءوزئ قازاق سوزدةرئن دذرئس ماعئنادا ايتادئ. ءبئز كونة حالئقتاردئث ءبئرئ رةتئندة ءتئل تازالئعئن ساقتاپ قالؤئمئز كةرةك.
«ايقئن»: ءسئزدئث اسسامبلةياثئز ورتاق ءتئل قالئپتاستئرؤ ءئسئن دة جولعا قويماق. سوندا بذل قالاي جذزةگة اسادئ؟
سذلتانمذرات ةرمةنتاي:
- بذل جونئندة 20 جئلدان بةرئ ءارتذرلئ عالئمدار ايتئپ ءجذر. تذركئستان ؤنيأةرسيتةتئندة تةحنولوگيالئق ورتالئق بولدئ. باسئ قوسئلمادئ. جالپئ، ورتاق ءتئل قذراستئرؤمةن مةملةكةتتئك مةكةمة ةمةس، پاتريوتتار اينالئسؤئ كةرةك. كةيئنگئ ةكئ-ءذش جئلدا بذل ماسةلةمةن ءبئر-ةكئ ادام اينالئسئپ جاتئر. قازئر قاراقالپاقستاندا تذرئپ-وسكةن ءبئر قازاق وسئ ماسةلةنئ زةرتتةپ، ورتاق ءتئل قالئپتاستئرؤدا اجةپتةؤئر جةتئستئككة جةتتئ. كذندةلئكتئ ومئردة سويلةؤگة 4000-6000 ءسوزدئث اراسئ جةتكئلئكتئ. ول كئسئ 6000 ورتاق ءسوزدئ جيناقتاپ ذلگةردئ. ءالئپبيدئ دة، ءئس قاعازدارئن دا جذرگئزؤگة وسئنشاما ءسوز قورئ جةتةدئ.
ةندئگئ ءبئزدئث ماقساتئمئز - ينتةرنةت گازةتئن، ةلةكتروندئ ب ا ق-تارئن شئعارؤ. ارئ قاراي تةلةأيزيا دا اشؤعا بولار ةدئ، ءبئراق مذنئث ءبارئ اقشاعا بارئپ تئرةلئپ تذر. ةگةر ءبئز ءبئر-ءبئرئمئزدئ تذسئنبةسةك، ةشقاشان دا جاقئن بولا المايمئز. ءبئرئنشئ ماسةلة - ورتاق جازبا. مةن جاستاردان «ورتاق ءتئل بولسا، سويلةر مة ةدئثدةر» دةپ سذرايمئن، ولار «سويلةر ةدئك» دةيدئ. قارجئ تابئلسا، بيزنةسكة، مادةنيةتكة اينالدئرؤ كةرةك. ينتةرنةت گازةتئندة جةدةل، تئث اقپاراتتار بولسا، ورئستئث ءوزئ سوعان جذگئنةدئ. ةگةر دة بارشاعا ورتاق تذرئك ءتئلئ قالئپتاسسا، ول قازاق تئلئنة دة، قئرعئز تئلئنة دة، ءازئربايجان تئلئنة دة العا جئلجؤعا كومةكتةسةدئ. ارامئزدا قارسئلئق بولمايدئ. سةبةبئ اعايئن بوپ ءوسئپ-وركةندةيمئز. ءبئزدئث بولاشاعئمئز سوعان بايلانئستئ.
نامازالئ وماشةأ:
- سوندا ورتاق قاي ءتئل بولماق؟ تذركئستان رةسپؤبليكاسئندا شاعاتاي ءتئلئ بولدئ. شاعاتاي ءتئلئ مة؟
سذلتانمذرات ةرمةنتاي:
- جوق، شاعاتاي ءتئلئ ةمةس. ءبئز الدئمئزعا مذلدة باسقا ماقسات قويدئق. ءبئزدئث ارامئزدا، ءتئپتئ جوعالئپ كةتكةن تذرئك حالئقتارئ بولسا، ولاردئث ارتتارئندا ساقتالئپ قالعان سوزدةرئن دة ةنگئزةيئك دةپ جاتئرمئز. ةجةلگئ سوزدةرمةن قاتار، قازئرگئ سوزدةردئ دة پايدالانايئق. ءبئز بذل ماسةلةنئ كوتةرة باستاپ ةدئك، مةملةكةتتةن قارجئ الئپ جذرگةن كةيبئر جئگئتتةر يدةيالارئمئزدئ ذرلاي باستادئ.
قذداي قالاسا، كةلةسئ كذزدة قذرئلتايئمئزدئ وتكئزةمئز، سول كةزدة سونئث تذساؤكةسةرئن جاسايمئز. بئزبةن جارئسئپ، تذركسوي دا ورتاق ءتئل جاسايمئز دةپ شئقتئ. ءبئراق دايئن مةتوديكانئ قولدانعان دذرئس سياقتئ. مةن ءوزئم وسئ تئلدة جازئلعان ءماتئندئ وقئپ كوردئم، ونئث ءبارئ قازاققا دا تذسئنئكتئ. بارئمئزگة ورتاق ءتئل!
ياحيا يؤسيف جانيار:
- جالپئ، تذركئ تئلئنئث 75 پايئزئ دايئن. اتا، انا، وتان، تةثگة، ت.ب. سوزدةردئ ةسكة تذسئرسةك بولعانئ. 75 پايئزدئث ذستئندة جاقئنداسؤ بولئپ جاتئر. ماسةلةن، تذركياداعئ تذرئك ءتئلئ - وعئز ءتئلئ. بذل جاثاعئ ءتئلدئث ئستامبذلدئق نذسقاسئ. ءبئراق مةن بذعان تذبةگةيلئ قارسئمئن. مةن القالئ جيئندا ءسوز سويلةگةندة: «ءبئر اعادان قذتئلئپ ةدئك، ةندئ بئزگة ةكئنشئ اعانئث قاجةتئ جوق!» دةدئم. تةثدئك، ورتاق ءتئل بولسا، بئرئگةمئز!
تذركيادا «ءبئزدئث ماقساتئمئز زور. تةلةأيزيا دايئن، تةك ءبئزدئث تئلدة سويلةيئك. قارجئنئ ءوزئمئز كوتةرةمئز» دةيتئن ازاماتتار وتة كوپ. 3200 فيلولوگ بار، سولار ةتيمولوگياسئن، ةتنوگرافياسئن ذيرةنئپ جاتئر ةكةن. تذرئكتةر «ءبئز 80 ميلليونبئز، 63 ميلليون ءازئربايجان بار، بذعان گاگاؤزدار مةن حاكاستاردئ قوسايئق» دةيدئ. مةن بذلاي بولمايدئ، تذرئك دذنيةسئنئث جارتئسئ عانا بذل ءتئلدئ بئلةدئ دةپ ءجذرمئن. بذل - وتة قاؤئپتئ جول. ورتاق ءتئل بولماسا، ونئث جذزةگة اسؤئ دا ةكئتالاي. 1926- جئلئ كوپ نارسةنئ تذسئنبةگةن، بئزدة دة سول جاعداي قايتالانئپ جاتئر. ءبئز - ءبئر ةتنوس، ءبئر حالئقپئز. ساياسات قذرتتئ عوي بئرلئگئمئزدئ... ورتاق ءتئل قالئپتاستئرؤئمئز كةرةك. باسقا جول جوق.
ايقئن: - تذرئكتئث ورتاق ءتئلئن قالئپتاستئرؤ تذگئلئ، قازاق ءتئلئنئث ماسةلةلةرئ شاش-ةتةكتةن ةمةس پة؟ ورتاق تذركئ ءتئلئ قانشالئقتئ قاجةت؟
نامازالئ وماشةأ:
- بذل ماسةلةنئ ويلاپ كورمةپپئن. تئلگة قاتئستئ سذراق قويئپ وتئرعانئم دا سوندئقتان. كةزئندة تذركئستان رةسپؤبليكاسئندا «يشتارحؤن» دةگةن گازةت شئقتئ. رةسپؤبليكانئث مةملةكةتتئك ءتئلئ - شاعاتاي ءتئلئ بولدئ. «جاس تذركئستاندئ» مذستافا شوقاي شاعاتاي تئلئندة شئعاردئ. وتكةن جئلئ «الاش كوسةم ءسوزئنئث ون تومدئعئ» دةگةن ةثبةگئمدئ شئعاردئم، سونئث ةكئ تومئ «جاس تذركئستانعا» ارنالادئ. سول ةكئ تومدئقتئ مةن شاعاتاي تئلئنةن اؤدارتتئم. ول كئسئ فرانسيادا تذرئپ، گةرمانيادا شئعاردئ. اتئ ايتئپ تذرعانداي، تذركئستان رةسپؤبليكاسئنئث حالئقتارئنا ارنالئپ شئعارئلعان.
ونئ قاراپ كوردئم، ول، ءتئپتئ كةرةك بولسا توتةشة جازؤدان دا اؤئر. شاعاتاي ءتئلئن ءوزئم دة تذسئنة المادئم. ءبئراق بايتذرسئنوأتئث توتةشة جازؤئمةن ورتاق ءتئل دةپ شاعاتاي ءتئلئن پايدالانعان كةزئندة... ولاي بولسا، ةگةر دة ورتاق ءتئل قالئپتاسسا، قازاقتئث ءتئلئ تومةندةمةيدئ. تذرئك حالئقتارئنئث انا، اتا سياقتئ ورتاق سوزدةرئ بار. ولاردئ ئسكة قوسئپ، ورتاق ءتئل جاساؤعا كوپ ؤاقئت كةرةك. كوپ ةثبةك پةن ادئلدئك كةرةك.
ءسئز دذرئس ايتئپ وتئرسئز، ءبئر اعادان قذتئلئپ، ةكئنشئ اعاعا تذتئلعانئمئز ةشكئمگة دة كةرةگئ جوق. بذل جةردة ةؤرو وداق سياقتئ ءاربئر مةملةكةتتئث ءبئر داؤئسئ بولؤئ كةرةك. ال ءبئزدئث جاثادان قذرئلايئن دةپ جاتقان ةؤرازيا وداعئندا اركئمدة ءبئر داؤئستان ةمةس. قاراثئزدار، رةسةي قانشا پايئز داؤئس بةرةدئ، قازاقستان مةن بةلا-رؤستة قانشا داؤئستان؟ ةگةر دة شئندئعئندا اركئمدة ءبئر داؤئستان بولسا، باسقاشا بولار ةدئ. ال بذل كئسئلةردئث ايتئپ وتئرعانئ، ماقساتئ ءبئر، تةثدئك جاعدايئندا باس بئرئكتئرةتئن وداق. ياعني بارئنة ذعئنئقتئ ءتئل بولسا، وندا تذركئلةردئث باسئن جئلدامئراق بئرئكتئرؤگة مذمكئنشئلئك تؤار ةدئ. ءتئل دةگةن - ءتئرئ ورگانيزم. قانئث ءبئر، جانئث ءبئر، ءدئلئث مةن ءدئنئث ءبئر، ار جاعئثداعئ تاريحئث ءبئر دةگةندئ تاجئريبة جذزئندة ورتاق ءتئل ئسكة اسئرار ةدئ. ال ونئ جاساؤ قيامةتتئث- قيامةتئ.
«ايقئن»: ونئ قالاي جذزةگة اسئرؤعا بولادئ؟
سذلتانمذرات ةرمةنتاي:
- بذل جةردة بئزگة ناعئز ءوندئرئس پةن ناتيجة كةرةك. ذكئمةت بذعان ةشقانداي جاردةم جاساي المايدئ. ءتئپتئ سارايدئث جانئنداعئ عئلئم ةشقاشان دا عئلئم بولعان ةمةس. ولار سارايدئ ماقتاي بةرةدئ دة، عالئم بوپ جذرة بةرةدئ. قازئر ينتةرنةت زامانئ. ةث الدئمةن، سول تئلدة بيزنةستئث حابارشئسئ بولاتئنداي باسئلئم اشؤ كةرةك. جاپونيا دا وسئنداي جولدئ پايدالاندئ. گازةتتئث ءبئر بولئگئ بيزنةسكة ارنالسا، جذرتتئث ءبارئ قئزئعئپ، سونئ وقؤعا ءماجبذر بولادئ. ءبئراق ول ءتئل وزئق تةحنيكا مةن عئلئم تئلئندة سويلةؤئ كةرةك.
ماسةلةن، الةمدئك اقپاراتتئث 2 اق پايئزئ ورئس تئلئندة. ءبئز سوعان ءماز بوپ ءجذرمئز. ال تذرئك حالئقتارئنئث سانئ 250 ميلليون ادام، كوپ ةمةسپئز، ءبئراق بئز جان-جاقتئ قامتئعان حالئقپئز. سوندئقتان جان-جاعئمئزدان، بذكئل تذركئ مةملةكةتتةرئنةن اقپارات كوپ كةلةدئ. ياعني ءبئز سول تئلدة گازةت، راديو مةن تةلةأيزيا اشساق، ورتاق ءتئل دامي تذسةدئ.
جانداربةك مالئبةكوأ، ساؤلةتشئ، ةلتاثبا اأتورلارئنئث ءبئرئ، پروفةسسور:
- ءتئلدئ ءبئلؤ قاجةتتئلئكتةن تؤئندايدئ. ةث الدئمةن تذرئكتئلدةس حالئقتاردئث تاريحئ ورتاق پا، ولار تاريحتارئن ءبئر دةپ ساناي ما؟ تذرئكتةر تذركيانئ - انادولئ، ياعني اناجذرتئمئز، قازاقستاندئ - اتاجذرتئمئز دةيدئ. وندا بذل سولاي قالئپتاسؤئ كةرةك پة؟ ياعني تذرئك حالئقتارئ اتاجذرتئن، تةگئن ايقئنداپ، تاريحئن تازالاپ الؤئ كةرةك. ءبئر تئلدة سويلةؤ ءذشئن تذرئك ةلدةرئ شئققان تةگئنئث ءبئر ةكةندئگئن ءبئلئپ، ءوزارا قاجةتتئلئكتةرئن ءتذسئنؤئ كةرةك. ولار وسئنداي تةرةث تذسئنئستئككة كةلگةننةن كةيئن عانا «ءبئر ةل - تذرئك ةلئ» ذعئمئ قالئپتاسؤئ ءتيئس. سوندا عانا ورتاق ءتئل پايدا بولؤئ مذمكئن. مئسالئ، قازئرگئ زاماندا كوپشئلئك اعئلشئن ءتئلئن قاجةتتئلئكتةن كةرةك ةتئپ وتئر. سوندئقتان ورتاق ءتئل دة سونداي قاجةتتئلئكتةن قالئپتاسادئ. ال قازئر ءبئر ءتئلدئ شئعارئپ الئپ، قابئلداؤعا ماجبذرلةؤ دذرئس ةمةس.
ساراپشئ ويئ
ايدوس سارئم، ساياساتتانؤشئ:
- تذركئ حالئقتارئ اسسامبلةياسئ قازئر قولدانئستاعئ "تذركئ" ءسوزئنئث ورنئنا بارلئق جةردة "تذرئك" ءسوزئن قولداؤدئ ذسئنادئ. ولار "تذركئ" دةگةن ءسوز كةثةس وداعئ كةزئندة تذركئ حالئقتارئن تذركيادان ءبولؤ ءذشئن ادةيئ ويلاپ تابئلعان دةپ ةسةپتةيدئ. ءسئز قالاي قارايسئز: قاي ءسوزدئ قولدانعان دذرئس؟
- مةنئث ويئمشا، تذرئك ارئپتةستةرئمئزدئث ايتئپ وتئرعان سوزدةرئندة قيسئن بار. كةزئندة ذلئ ماعجاندار:
«تذركئستان - ةكئ دذنية ةسئگئ عوي،
تذركئستان - ةر تذرئكتئث بةسئگئ عوي» - دةپ جئرلاپ كةتكةن جوق پا؟ ولاي بولسا، بئزدةر نةسئنةن ذيالئپ، نةدةن قئسئلؤئمئز كةرةك. بئزدةر دة تذرئكپئز. ءوزئمئزدئ تذرئكپئز دةگةننةن ذستئنئمئزدان، بولمئسئمئزدان، قازاقتئعئمئزدان ايئرئلئپ قالمايمئز.
- ولار تذركئتئلدةس حالئقتارعا ورتاق تذرئك ءتئلئن ةنگئزؤدئ ذسئنادئ. قازئرگئ تاثدا 4-5 مئث ورتاق تذرئك ءسوزئن دايارلاپتئ. تذركئ ينتةگراسياسئن نئعايتؤ ءذشئن ورتاق ءتئل جاساؤ قاجةتتئلئك پة؟
- بذل - ارينة، كةرةمةت تاريحي، مادةني امبيسيا. ءبئراق ءوز باسئم الداعئ 15-20 جئلدا تذرئك دذنيةسئ ءوز تئلدةرئنةن بةزئپ، ورتاق تئلگة كوشةدئ دةگةنگة سةنبةيمئن. دةسة دة، ورتاق سوزدةردئث سوزدئگئن جاساؤ، ونئ تالقئلاؤ باؤئرلاس حالئقتار مةن داؤلةتتةردئث اراسئن بةكئتئپ، جاقئنداتاتئن ذدةرئس. بذدان ذركئپ-قاشؤدئث قاجةتئ جوق. اعايئن ةلدةر ءبئر-بئرئمةن ةركئن سويلةسئپ، ءتذسئنئسؤئ ءذشئن بذگئنگئ كذنئ ءاربئر قئپشاق ءبئر وعئز ءتئلئن، ءاربئر وعئز ءبئر قئپشاق ءتئلئن جةتئك مةثگةرسة، دذرئس بولار ةدئ. جالپئ العاندا، بذل ذدةرئس قازاق ءتئلئنئث دامؤئ، رةفورمالانؤئ، بايؤئ ءذشئن قاجةت دذنية.
- سوثعئ ؤاقئتتا ورتاق ءتئل، ورتاق جازؤ، ورتاق ةتنوس جايلئ ايتاتئن ءارتذرلئ تذركئ ذيئمدارئ بئرئنةن سوث ءبئرئ قذرئلؤدا. تذرئك ءتئلئ تذركيادا وقئعان ستؤدةنتتةردئث الةؤمةتتئك جةلئدةگئ ورتاق تئلئنة اينالؤدا. كةيبئر ةلئمئزدة اشئلعان تذرئك شاشتارازدارئندا دا قئزمةتكةرلةردةن تذرئك ءتئلئن ءبئلؤدئ تالاپ ةتةدئ ةكةن. تذركئ حالئقتارئ ينتةگراسياسئ بويئنشا باستامالار تذركيانئث ايماقتاعئ ئقپالئن كذشةيتؤ باعئتئنداعئ ءئس-شارالارعا اينالئپ كةتپةي مة؟
- تذركيانئث ءبئزدئث ايماقتاعئ بةدةلئ مةن ئقپالئنئث ارتؤئنان بئزدةر جامان بولمايمئز. كةرئسئنشة، مةنئث ءبئر بئلةتئنئم، تذرئك ةلدةرئ مةن حالئقتارئنئث ينتةگراسياسئ قازاق ذلتئ مةن مةملةكةتئنئث الداعئ مئثجئلدئقتا ءوز تاؤةلسئزدئگئ مةن تذتاستئعئن ساقتاي الؤئنئث بئردةن-ءبئر كةپئلئ مةن العئشارتئ. سوندئقتان ورئسشئل توپتار مةن كذشتةردئث بايبالامئن قايتالاماي-اق، وزئمئزگة قاجةتتئ، ءوزئمئزدئث ذلتتئق مذددةمئزدةن تؤئندايتئن شارالاردئ ئسكة اسئرا بةرگةنئمئز ابزال. ارينة، مذنئمئز اعايئن كةلدئ، باؤئر كةلدئ دةپ بارئمئزدئ جايئپ تاستاپ، قازاقتئعئمئزدان باس تارتؤ دةگةن ءسوز ةمةس.
- اسسامبلةيا ورتالئق ةؤرازيا، يران مةن تذركيا ةلدةرئنئث وداعئن قذرؤدئ ذسئنادئ. تذركئ ةلدةرئن جاقئنداستئراتئن قانداي دا ءبئر بئرلةستئك قاجةت پة؟
- مةنئث ويئمشا، بذل ساياسي بئرلةستئك ناقتئ ئسكة اسئرؤعا كةلةتئن دذنيةلةردئ تؤ ةتؤئ ءتيئس. تذرئك ةلدةرئ مةن مةملةكةتتةرئنئث ينتةگراسياسئ دةگةن ذدةرئس تة وثاي شارؤا ةمةس. وسئنئ جذيةلئ تذردة اتقارا بئلسةك تة جةتئپ جاتئر. بذعان دا تالاي جئلدار مةن قايتپاس قايرات قاجةت.
دايئنداعاندار كامشات تاسبولات، ايجان كوشكةنوأا
«ايقئن»