ةردوعاننئث الةمدئ دذرلئكتئرگةن ساياساسي توسئن مالئمدةمةسئ
استانا. 3- ناؤرئز. قازاقپارات- ساياساتتا توسئن مالئمدةمةلةر جاساپ، توسئلماي سويلةيتئن تذركيانئث پرةمةر-ءمينيسترئ رةجةپ تايئپ ةردوعان بذل جولئ دا تذرئك قوعامئن عانا ةمةس، الةمدئك الپاؤئتتاردئ دذرلئكتئرئپ قويدئ.
وتكةن ايدئث سوثئندا جةرگئلئكتئ «كانال 24» ارناسئنداعئ «سةنزؤراسئز» دةپ اتالاتئن باعدارلاماعا قاتئسقان ول «ةؤرو وداققا ةلپةثدةي بةرمةي بذدان بئلاي شاثحاي ئنتئماقتاستئق ذيئمئنا مذشة بولؤعا بةيئل» ةكةنئن ايتتئ.
تذرئك ةلئندة قازئر بذل تاقئرئپتئث «قانئ جةرگة تامباي» تذر. ب ا ق-تار «گةوستراتةگيالئق بومبا» دةپ ايدارلادئ. ساياساتشئلاردئث ءبئر توبئ پرةمةردئث ذسئنئسئن قذلاي قذپتادئ. ةكئنشئلةرئ بولسا، قارسئلئق ايتئپ، شابئنئپ شئقتئ.
جاقتاؤشئلاردئث ءؤاجئ مئناؤ: «تذركيا بةتئن تةك باتئسقا بذرئپ، ةؤروپالئق وداققا مذشة بولامئن» دةپ كوپ دذنيةلةرگة كوز جذما قاراؤدا. بذل ذلكةن اعاتتئق. اتالعان ذيئمعا كئرةمئز دةپ تيتئقتاپ ولةتئن بولدئق. ذلتتئق بولمئستان ايئرئلماي «حريستياندئق كلؤب» ءبارئبئر ءبئزدئ قابئلدامايدئ. ةؤرووداقتئث بولاشاعئ دا اناؤ ايتقانداي جارقئن ةمةسكة» سايادئ.
ال ةؤرو وداقتئ جاقتاؤشئلاردئث ويئنشا، «ورتا جولعا كةلئپ شةگئنؤ ءجون ةمةس. ذيئم تذركياعا قاتئستئ قانداي دا ءبئر ادئلةتسئزدئكتةر جاساعان جوق. كةرئسئنشة، تذركيا قوس ستاندارتتاردئ قولعا الؤ، ادام قذقئقتارئ سئندئ ءبئرقاتار ماسةلةدة سامارقاؤلئق تانئتؤدا. دةموكراتيالئق ولشةمدةر ةؤرو وداققا قاراعاندا وتة تومةن. وسئنداي تذيتكئلدةرمةن كذرةسؤدئث ورنئنا ةشقانداي ستاندارتتاردئ سذراپ باس قاتئرمايتئن قايداعئ جوق ءبئر شاثحاي ئنتئماقتاستئق ذيئمئنا كئرئپ، قذتئلا سالعئسئ كةلةدئ. تذركيا ةؤروپا ةمةس، ورتا ازيا مةن مذسئلمان مةملةكةتتةرئمةن بايلانئستئ ارتتئرؤدا».
باتئستئث بايلامئ
ةردوعاننئث اؤزئنان شئققان ءسوز باتئستئ دا ةلةث ةتكئزدئ. باتئستئث ءبئراز ساياساتكةرلةرئ مةن باسئلئمدارئ: «تذرئك ذكئمةت باسشئسئنئكئ دذرئس. تذركيادان ايرئلئپ قالمايئق» دةپ قاؤئپتةنسة، ةكئنشئ توپ: «بار بولعانئ -ةؤرو وداققا تةزدةتپةسةث كةتئپ قالامئن»- دةپ قئر كورسةتؤ» دةپ باعالادئ. اأستراليانئث «پرةسس» گازةتئ «ةردوعان ةؤرو وداققا مذشة ةلدةرگة شئنئمةن اشؤلئ. ول ةشقانداي قوقان-لوققئ كورسةتئپ وتئرعان جوق، راسئن ايتئپ وتئر. ةؤرو وداققا بالاما ئزدةپ، ش ئ ذ-عا مذشة بولؤعا نيةت ةتؤدة» دةپ جازدئ.
ماسةلةن، انكارا 2005- جئلدان بةرئ بريؤسسةلمةن كةلئسسوزدةر جذرگئزؤدة. ناتيجة ماردئمسئز. تذركيا ةؤرو وداققا كئرؤگة قاتئستئ وتئز بةس كةلئسسوزدئث ون ءذشئن عانا قولعا الئپ ذلگةردئ. تةك كيپر ماسةلةسئنة قاتئستئ سةگئز امبورگاسئ بار. ءسوزبذيدانئث تذركيا ذكئمةتئنئث كوثئلئن قالدئرعانئ ءسوزسئز. ةؤروپا ديپلوماتتارئنئث باسقا ءبئر توبئ بولسا، ةردوعاننئث ءسوزئن شئبئن شاققان قذرلئ ةلةمةؤدة. «ئرئلدايسئث قاپپايسئث، مةنةن ارتئق تاپپايسئث» كوزقاراسئندا. ولار ةلؤ جئلدان استام ةؤروپاعا قاراپ كوش تذزةگةن ةلدئث ءبئر كذندة جالت بةرةرئنة يلانبايدئ. ال ةؤروپا كةثةسئنئث باس حاتشئسئ توربجورن جاگلاندا تذركيا سياقتئ الئپ ءبئر ةلدئث ءبئر باعئتقا قانا بايلانئپ قالماي جاثا ئزدةنئستةر جاساؤئن وث باعالاي كةلة: «تذركيادان ايئرئلئپ قالساق، ةؤرو وداق ذلكةن قاتة جاسايدئ دةپ ويلايمئن» دةدئ.
ةردوعان ةؤروپانئ ويلاندئرئپ تاستادئ
«تذركيا ةؤروپانئث بولئگئ ةمةس» دةگةننةن تانبايتئن ساركوزي كةزئندة ةؤرو وداق پةن تذركيا اراسئنا ءبئراز سئزات تذسكةن بولاتئن. ال جاقئندا جاندانعان اثگئمة «تذرئك ةلئنئث باتئسپةن ات قذيرئعئن شورت كةسؤگة اكةلؤئ» مذمكئن دةگةن الئپقاشپا اثگئمةنئ مازداتا ءتذستئ. ونئث ذستئنة وسئ اقپان ايئنئث بةسئ كذنئ پراگادا رةجةپ تايئپ ةردوعان چةك رةسپؤبليكاسئنئث ذكئمةتباسئ پةتر نةچاسپةن كةزدةستئ. باسپاءسوز ءماسليحاتئندا «بذگئندة تذركياعا ةؤرو وداق ةمةس، كةرئسئنشة ةؤرو وداققا تذركيا قاجةت» دةگةندئ ءبئراق ايتتئ.
ونئث نةگئزئ دة جوق ةمةس. ةؤروپالئق وداق سوثعئ ءذش جئلدا ةكونوميكالئق كذيزةلئستةردةن كوز اشپاؤدا. ذلئ بريتانيانئث ءوزئ مذشةلئكتةن شئعئپ كةتؤئ مذمكئن. ءومئر ءسذرؤ دةثگةيئ مةن ءبئلئم جاعئنان ءالئ وزئق بولعانئمةن وداق دةموگرافيالئق داعدارئستان قذتئلا الماؤدا. حالقئ جاس تذركيانئ مذشةلئككة الماؤدئث ءبئر سةبةبئ، تذرئكتةنؤ مةن مذسئلماندانؤدان قورقؤ بولؤئ دا مذمكئن. تذركيانئث ةكونوميكاسئ دا قارقئندئ وسؤدة. گةرمانيانئث سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ گيدو أةسترةأةللة «ةؤرو وداق جؤئق ارادا تذركيامةن كةلئسسوز ذدةرسئن قايتا جولعا قويادئ» دةدئ.
گةرمانيانئث جاسئلدار پارتياسئنئث تةث ءتوراعاسئ جةم وزدةمئر بولسا، تذركيانئث ذسئنئسئن قذپ كورمةيتئنئن ءبئلدئردئ. ونئث ويئنشا، تذركيا ةؤروپالئق وداققا كئرؤ ماقساتئنان باس تارتپاؤ كةرةك. فرانسؤز باسشئسئ وزگةردئ، الداعئ قئركذيةكتة بولاتئن سايلاؤدا گةرمانيا باسشئلئعئ دا وزگةرةدئ دةگةن ذمئتتة. سةبةبئ، تذركيانئث ةؤرو وداققا كئرؤئنة ذيئمعا مذشة 27 ةلدئث ئشئندة نةگئزگئ قارسئ ةكئ مةملةكةت بار. گةرمانيا مةن فرانسيا. فرانسيا دا ساركوزي كةزئندة تذركيانئث الدئنا قويئلعان كةدةرگئلةردئ بئرتئندةپ الؤعا دايئن ةكةنئن بايقاتتئ. بذل جاي فرانسيانئث سئرتقئ ئستةر ءمينيسترئ لوران فابيؤس تذركيالئق ارئپتةسئ احمةت داؤئتوعلئمةن پاريجدةگئ كةزدةسؤئندة ءمالئم بولدئ.
بئلتئر تذرئك ذكئمةت باسشئسئ رةجةپ تايئپ ةردوعاننئث گةرمانيانئث بؤندةسكانسلةرئ انگةلا مةركةلگة «ةگةر بريؤسسةلمةن اراداعئ كةلئسسوزدةر 2023- جئلعا دةيئن اياقتالمايتئن بولسا، تذركيا ةؤرو وداققا كئرؤدةن باس تارتادئ» دةپ ايتقان قاتقئل مالئمدةمةسئ دة بار.
ورئستئث ويئ
وتكةن جئلدئث شئلدة ايئندا تذركيا پرةمةرئ رةسةي پرةزيدةنتئ ألاديمير پؤتينگة: «ءبئزدئ ش ئ ذ-عا مذشة رةتئندة الساثشئ، ةؤروپالئق وداققا مذشة بولؤدان باس تارتايئق» دةپ قالجئثعا سذيةپ ءبئر اؤئز ءسوز ايتقانئ بار. بذل جولعئ مالئمدةمةسئ رةسةيدئث ساياساتتانؤشئلارئ مةن ب ا ق-تارئنا دا «ازئق» بولدئ. تذركيانئث وزئنة قارسئ قذرئلعان ناتو مذشةسئ بولؤئ كرةملدئث كوثئلئنة جاقپايتئنئ راس. ونئث سئرتئندا تذركيا قارسئ شئعئپ وتئرعان سيرياداعئ باشةا اساد رةجيمئن قئتاي مةن رةسةيدئث جاقتاپ وتئرعانئ جانة بار. ءبئراق، رةسةي ءذشئن بذل باتئستئ مذقاتؤعا، ساعئن سئندئرؤعا تاپتئرماس مذمكئندئك.
تذركيا سئندئ الةؤةتئ ارتئپ، شيرئعا تذسكةن «كذشتئ» ذيئمنئث ءوز توثئرةگةندة ذستاؤ ورئستار ءذشئن ونئ ةلةؤسئز قالدئرئپ، «قارسئلاستار» جاعئن كذشةيتؤدةن الدةقايدا ءتيئمدئ. سونئمةن بئرگة، ءبئر ذيئمعا مذشة بولا تذرا قئتايدان سةزئكتةنئپ، سةنئم ارتا الماي جذرگةن رةسةي ذيئمدئ كةثةيتؤگة مذددةلئ. ماسةلةن، رةسةي ارا دةثگةيدئ ساقتاؤ ءذشئن ءذندئستاندئ دا مذشةلئككة الؤدئ كذن تاربئنة ةنگئزدئ. رةسةي بذل تذرعئدان دا تذركيانئث مذشة بولعانئن قالايدئ.
ورئستار قاؤئپتةنةتئن جانة ءبئر فاكتور بار. ش ئ ذ اياسئندا تذركئ تئلدةس ةلدةر ينتةگراسياسئ قارقئن الؤئ مذمكئن. اسئرةسة، قازاقستاننئث بةلسةندئلئگئ قاتتئ بايقالؤئ ئقتيمال. بئلتئر ئستامبؤلدا نذرسذلتان نازاربايةأتئث تذركئ بئرلئگئنة قاتئستئ جاساعان وتكئر مالئمدةمةسئن سولتذستئك كورشئمئز ةشقاشان ذمئتپاق ةمةس. ذيئمعا مذشة ايئر قالپاقتئ اعايئندار دا تذرئكتةردئث مذشة بولؤئنا قاتئستئ ماسةلةلةردة بةلسةندئلئك تانئتؤدا. ال وزبةكستان مةن تذركيا اراسئندا سالقئندئق ءالئ دة بار. قايبئر جئلعئ ارادا بولعان كئربئث ءالئ ذمئتئلا قويمادئ.
قئتايدئث قاؤئپئ
ش ئ ذ-عا تذركيانئث مذشةلئگئن قابئلداتپاؤعا بارئن سالاتئن قئتاي بولارئ ءسوزسئز. اسپان استئ ةلئ ورتالئق ازياداعئ «مذدةسئنة» تاعئ ءبئر اؤئزدئث ورتاقتاسقانئن قالاماؤدئث سئرتئندا «شئعئس تذركئستان» ماسةلةسئنة قاتئستئ دا تذرئكتةرگة سةكةمدةنة قارارئ ءسوزسئز. ياعني باتئستئث ناتو-سئنان شئعئپ شئعئستئث ناتو-سئ سانالاتئن قاراما-قارسئ ذيئمعا «مذشة بولام» دةپ كةلؤئن تذسئنة الماي دال بولؤدا. ونئث ذستئنة جؤئردا عانا تذركيا سيريادان قورعايدئ دةپ ناتو-نئث اؤة قورعانئس كذشئ جذيةسئن شةكاراسئنا ورنالاستئرعان بولاتئن.
تذركيانئ «امةريكانئث ئعئنا جئعئلئپ، ئقپالئمةن جذرةدئ» دةپ سانايتئن قئتاي ونئ ارنايئ تاپسئرمامةن كةلگةن «ترويا ارعئماعئ» دةپ سانايدئ. قئتايلئقتار ءتئپتئ، ةكئ جاققا دا مذشة بولؤعا ذمتئلعان تذرئكتةرگة قاتئستئ «ةكئ كةمةنئث قذيرئعئن ذستاعان سؤعا كةتةدئ» دةپ تة جورامال جاساعان. ماسةلةن، ذيئمعا 2007، 2009 جانة 2010 - جئلئ «قوناق مةمةلةكةت» بولئپ قاتئسؤعا تذركيا رذقسات سذراپ، ناتيجةلئ جاؤاپ الا المادئ. 2011 - جئلئ تاعئ دا ءوتئنئش جاساپ، بئلتئر عانا ش ئ ذ-نئث ديالوگ ارئپتةسئ بولئپ قابئلداندئ. قازئر باقئلاؤشئ مارتةبةسئن الؤ باعئتئندا جذمئس ئستةؤدة.
تذركيانئث ش ئ ذ مذشة بولؤعا ذمتئلئسئ ءبئراز ارئدة جاتئر. 2005- جئلئ ةردوعان رةسةيگة بارعان ساپارئندا پرةزيدةنت ألاديمير پؤتينگة ش ئ ذ-عا مذشة بولعئسئ كةلةتئنئن جةتكئزگةن بولاتئن. أ.پؤتين قازاقستان پرةزيدةنتئ ن.نازاربايةأپةن بذل جونئندة سويلةسكةن ةدئ. رةسةي پرةزيدةنتئ وث قاباق تانئتئپ، نذرسذلتان ءابئش ذلئ دا تذركيانئ جاندارئنان كورسة قؤاناتئنئن جةتكئزگةن.
سول جئلئ تذركيا پرةزيدةنتئ ابدؤللا گذل قئتايعا ساپار جاساپ، ونئث ش ئ ذ-عا مذشة بولؤ جايئنداعئ ذسئنئسئ قئتاي باسشئسئ ؤئن جياباؤدئث قذلاعئنا جةتكئزئلگةن بولاتئن. ءبئراق، ءدال سول كةزدة باقئلاؤشئ بولؤعا ءوتئنئش بةرگةن يراننئث ذسئنئسئ قابئل ةتئلدئ دة، تذركيانئث ءوتئنئشئ جاؤاپسئز قالدئرئلدئ. رةسةي مةن قازاقستاننئث ءسوزئ جةلگة ذشتئ. قئتاي بذدان گورئ تذركيانئث ةؤروپالئق وداققا مذشة بولئپ كةتكةنئن قالايدئ. «اش قذلاقتان تيئش قذلاق». سول سةبةپتئ، ش ئ ذ-عا مذشة بولام دةسة تذرئكتةر ةث الدئمةن ءجذز تولعانئپ، باپپةن قيمئلدايتئن قئتايمةن جةمئستئ بايلانئس ورناتؤئ كةرةك.
ةؤروپا ما ةؤرازيا ما؟
انكارا ةؤرازيامةن دة، باتئسپةن دة، شئعئسپةن دة ءتئل تابئسا الاتئنئن كورسةتئپ كةلةدئ. شئذ ذيئمئنا كئرةتئن بولسا ذتپاسا ذتئلمايدئ. ءبئراق، تذركيانئث قازئرگئ ساياساتئ «وگئزدئ دة ولتئرمةؤ، اربانئ دا سئندئرماؤ». ياعني ناتو-عا مذشةلئكتةن شئقپاي، ةؤرو وداققا كئرؤ جذمئسئن دا جالعاستئرا بةرؤ جانة دة ش ئ ذ-عا دا مذشة بولؤ. بذرئن تةك باتئسقا باعئتتالعان تذركيا ساياساتئ سوثعئ كةزدة كوپ أةكتورلئ بولؤدا. 2000- جئلدان بةرئ جان-جاققا اشئلا باستادئ. تذركيا - ازيا مةن باتئس اراسئنداعئ ناعئز التئن كوپئرگة اينالا الادئ.
ازياداعئ ةنةرگةتيكالئق جوبالاردئ قولعا الؤعا مول مذمكئندئك تؤادئ. كذرد ماسةلةسئ، تةررور ذيئمئمةن بةتپة-بةت كةلگةن تذركيا ءذشئن ش ئ ذ ءتيئمدئ بولؤئ مذمكئن. ورتا ازيا ةنةرگةتيكالئق رةسؤرستارعا وتة باي. ءبئراق، تذرئكتةر مذشةلئككة وتكةن كذننئث وزئندة قئتايلار «ناتو-دان باس تارت» دةپ شارت قويؤئ مذمكئن. ونداي جاعدايدا، تذركيا باس تارتا الماؤئ ئقتيمال. ويتكةنئ، ش ئ ذ اسكةري قورعاؤ جاعئنان ءالسئز.
ذيئمعا ورتا ازيا ةلدةرئ مذشة. وثتذستئك ازيا ةلدةرئ يراننان يندياعا دةيئن باقئلاؤشئ. ش ئ ذ جةر قويناؤئ بايلئققا تولئ الةمنئث ماثئزدئ ايماعئن قامتيدئ. قاؤئپسئزدئك پةن، مادةنيةت، ةنةرگةتيكالئق ساياساتتا تذركيانئث ولجاسئ كوپ بولارئ ءسوزسئز. ءبئراق ش ئ ذ مذشة ةلدةر ةؤروپالئق وداققا قاراعاندا دةموكراتيا ولشةمدةرئ، ادام قذقئقتارئ، كاسئپوداق قذقئقتارئ، از توپتاردئث مذددةسئ، ايةل مةن ةركةك تةثدئگئ، تابئستئ بولئسؤدةگئ ادئلدئك، پئكئر الؤاندئعئ، اشئقتئق ماسةلةسةندة كوپ اقساپ جاتئر. تذرئك پرةمةرئ رةجةپ تايئپ ةردوعان ايتپاقشئ، «بذل ةكئ ذيئم ءبئر-بئرئنة بالاما ةمةس. بئرئنة مذشة بولؤ ةكئنشئسئنة كةدةرگئ كةلتئرمةيدئ». جؤئق ارادا رةسمي انكارا ةؤروپالئق وداققا مذشئلئگئ شةشئلمةسة دة، ش ئ ذ-نا مذشةلئككة ءوتئپ قالؤئ مذمكئن.
ةرجان قالئمباي ذلئ
ئستامبذل
«جةبة»