قازاق ةلئ «الةمدئك وندئققا» ةنئپتئ
استانا. 3 - ناؤرئز. قازاقپارات - قازاق ةلئ «الةمدئك وندئققا» 2007 - جئلئ-اق ةنئپتئ! پرةزيدةنت جانئنداعئ ادام قذقئقتارئ جونئندةگئ كوميسسيانئث مةملةكةت باسشئسئنئث قاراؤئنا جانة بةكئتؤئنة ذسئناتئن ارنايئ بايانداماسئندا وسئنداي قئزئقتئ مالئمةت كةلتئرئلةدئ. قالئپتاسقان مةملةكةتئمئزدئث، جةر-جاهاندئ كةزئپ، وزدةرئ مةن بالالارئنئث بولاشاعئ ءذشئن قولايلئ «جةرذيئقتئ» ئزدةگةن جاندار ءذشئن تارتئمدئ ةلگة اينالعاندئعئن بئلةمئز. ءبئراق بذل جونئنةن «الةمدةگئ كوش باستاعان 9 ةلدئث ءبئرئمئز» دةپ كئم ويلاعان؟
دذنيةجذزئلئك بانكتئث دةرةكتةرئ بويئنشا، جذمئس كذشئن «يمپورتتايتئن جانة ةكسپورتتايتئن» نةگئزگئ ةلدةر تئزئمئندة قازاقستان 9-ورئندئ، ال ورتالئق ازيا ةلدةرئ اراسئندا - كوشباسشئ «1»-ورئندئ يةلةندئ! دذنيةجذزئلئك بانكتئث «ميگرانتتاردئ قابئلدايتئن الةمنئث 10 جةتةكشئ ةلئ» ءتئزئمئن ا ق ش باستاپ تذر. پوستكةثةستئك كةثئستئكتةن ميگرانتتاردئث كوپ كةلؤئ ناتيجةسئندة ةكئنشئ تذعئرعا رةسةي شئعئپتئ. ذشتئكتئ «ةؤروپا ةكونوميكاسئنئث لوكوموتيأئ» - گةرمانيا تذيئقتايدئ.ءتئزئم ارئ قاراي بئلاي جالعاسادئ: «4. ؤكراينا. 5. فرانسيا. 6. ءذندئستان. 7. ساؤد ارابياسئ. 8. اأستراليا. 9. قازاقستان. 10. پولشا».
«شةتةلدئك جذمئس كذشئ قازاقستان ةكونوميكاسئنا جةردئث ءارتذرلئ كونتينةنتتةرئنةن تارتئلادئ، - دةپ جازئلعان قذجاتتا، - تارتئلعان جذمئس كذشئنئث ذلكةن بولئگئ - %40-ئ ازيا ةلدةرئنةن كةلةدئ. ازيا ةلدةرئنة تارتئلاتئن مامانداردئث جارتئسئنان استامئ (%53 -ئ) قئتايدان كةلةدئ». ةؤروپا ةلدةرئنئث ذلةسئ - % 23، ت م د - %12، امةريكا قذرلئقتارئ ةلدةرئنئث ةنشئسئندة - %20.
راس، ارنايئ باياندامادا الاثداتارلئق بايلامدار دا ايتئلادئ. ماسةلةن، ساراپشئلاردئث تذجئرئمئنشا، قازاقستان جذمئسشئلار مةن مامانداردئث جةتئسپةؤئ كةسئرئنةن، ذدةمةلئ دامؤعا قول جةتكئزة الماؤئ مذمكئن. «ةلئمئزدة 2015 - جئلعا دةيئنگئ يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق دامؤ ستراتةگياسئن ءتيئمدئ جذزةگة اسئرؤعا جانة 2010-2014 - جئلدارعا ارنالعان ذدةمةلئ يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق دامؤ باعدارلاماسئن ورئنداؤعا، ياعني الداعئ جئلداردا قازاقستان ةكونوميكاسئنئث ورنئقتئ دامؤئن قامتاماسئز ةتؤگة بئلئكتئ كادرلار (ماماندار مةن جذمئسشئلار) جةتئسپةيدئ» دةپ جازئلعان ةلباسئ ءذشئن ازئرلةنگةن بايانجازبادا.
بذعان ةل ازاماتتارئ سانئنئث ازدئعئ كةسئرئن تيگئزؤئ ئقتيمال. الداعئ ءساؤئر ايئندا قازاقستان حالقئ 17 ميلليونعا جةتةدئ دةپ كذتئلؤدة. ءبئراق سونئث وزئندة ةلئمئز، الگئ تئزئمدة بئزدةن جوعارئ تذرعان 8 مةملةكةتتئث ةشقايسئسئنا تذرعئندارئنئث سانئ جونئنةن تةثةسة المايدئ. مذنداي جاعدايدا ميگرانتتار ةلدئث دامؤ ماسةلةلةرئن شةشة المايدئ، ءوسؤ قارقئنئنا قارقئن قوسا المايدئ. ويتكةنئ ولاردئث نةگئزگئ بولئگئنئث بئلئكتئلئگئ تومةن، كوبئسئنئث تةك ورتا بئلئمگة عانا ية ةكةندئگئ قذپيا ةمةس. بذل جاعدايدا كةلئمسةكتةردئث، حالقئ از ةلئمئزگة ميلليونداپ، قاپتاپ كةلؤئ قايتا كةرئ اسةر مةن كةسئر تيگئزئپ، ذلتتئق قاؤئپسئزدئك پةن ةلدةگئ تذراقتئلئقتئ شايقالتؤئ عاجاپ ةمةس.
كوميسسيا ساراپشئلارئ ارنايئ باياندامادا تاعئ ءبئر ماسةلةگة نازار اؤدارتادئ. «1990 - جئلدارداعئ ةميگراسيا ادامي رةسؤرستاردئث ةلةؤلئ شئعئنئنا اكةلگةنئن اتاپ وتكةن ءجون: 1992-2010 - جئلداردا رةسپؤبليكادان 3،3 ميلليون ادام (16،5 ميلليون جالپئ حالئق سانئنان) كوشئپ كةتتئ، ونئث شامامةن 2 ميلليونئ - قايتارئمسئز. 1990 - جئلدارئ كوشئپ كةتكةندةردئث اراسئندا 63-%65 -ئ - ةثبةككة قابئلةتتئ جاستاعئ توپتاردئ قذرادئ. شامامةن % 45-ئ - جوعارئ جانة ورتا ارنايئ ءبئلئمئ بارلار. ةميگراسيا، بالا تؤؤدئث تومةندةؤئمةن جانة ءولئم-جئتئمنئث ارتؤئمةن قوسئلا وتئرئپ، قازاقستان حالقئنئث جالپئ سانئنئث 2002 - جئلعا قاراي % 10-عا قئسقارؤئنا سوقتئردئ».
ةلئمئزدةن نةگئزئنةن، كةزئندة قايتا قونئستاندئرئلعان جانة كذشتةپ دةپورتاسيالانعان تةگئ، ذلتئ باسقا، تاريحي وتانئ بوتةندةردئث كةتؤئنئث شئرقاؤ شةگئ 1994 - جئلعا كةلئپتئ: سوندا ةلئمئزدةن تةك 1 جئلدا عانا جارتئ ميلليونعا جؤئق (481 مئث) ادام كوشكةن!
راس، كةيئن بذل جاعدايدئث «بةتئ بةرئ قاراپتئ». 2004 - جئلئ، 12 جئلدا تذثعئش رةت ميگراسيانئث وث سالدوسئ تئركةلگةن: وسئ جئلئ قازاقستان ازاماتتئعئن العانداردئث سانئ - «كوگئلدئر پاسپورتتان» باس تارتقانداردان 2 مئث 789 ادامعا اسئپ ءتذستئ. ودان كةيئنگئ جئلداردا وث سالدونئث ارتؤ ذدةرئسئ كذشةيگةن دة، 2007 - جئلئ اناؤ-مئناؤ ةمةس، اؤئز تولتئرئپ ايتارلئق 33 مئث ادامعا جةتكةن! الايدا ةندئ دابئل قاعؤعا لايئق مةزةت تؤئپ وتئرعانداي: «2012 -جئلدئث قاثتار-قاراشاسئندا، - دةپ جازئلادئ باياندامادا، - رةسپؤبليكاعا 26 مئث 530 ادام كةلگةن، ةلدةن 27 مئث 977 كةتكةن، ميگراسيانئث تةرئس سالدوسئ 1 مئث 447 ادامدئ قذرادئ».
مذنئث سةبةبئن قازاقستاننئث «تارتؤ كذشئنئث» السئرةؤئنةن ئزدةؤدئث قاجةتئ جوقتاي: ةل ةكونوميكاسئ الةمدةگئ داعدارئستئق جاعدايعا قاراماستان، ءوسئم كورسةتؤدة، حالئق كةيبئر ةلدةردةگئدةي، مةملةكةتتئث ساياساتئنا قارسئ بولئپ، جاپپاي كوشةگة شئعئپ جاتقان جوق. دةمةك، مذنئث ءبئر سةبةبئن جاؤاپتئ قذرئلئمداردئث شةتةلدةن قانداستارئمئزدئ كوشئرؤ ذدةرئسئن ءتيئمدئ ذيئمداستئرا الماؤئ كةسئرئنةن اقئرئ، بئلتئر ورالماندارعا كأوتا ءبولؤدئث توقتاتئلؤئنان ئزدةگةن ءجون سياقتئ.
ال «مةملةكةتتئك ءتئل ماسةلةسئنئث كوتةرئلؤئنة وراي، ورئس تئلدئلةر ذدةرة كوشئپ جاتئر» دةگةن بايبالام نةگئزسئزدةي. راس، ونداي قوزعالئس جوق ةمةس، ءبئراق سونشا كوپ تة ةمةس. ماسةلةن، بئلتئرعئ جئلئ رةسةيگة جانة ت م د ةلدةرئنة 26 مئث 648 ادام (بذل قازاقستان ازاماتتئعئنان شئققانداردئث 95،29-ئ) كةتكةن. ءبئراق دال وسئ كةزةثدة رةسةيدةن جانة ت م د ةلدةرئنةن 22 مئث 339 ادام (%84،2) ةلئمئزدة تذراقتئ تذرؤعا كةلئپتئ.
قذجاتتا ئشكئ كوشئ-قونعا قاتئستئ دا قئزئقتئ دةرةكتةر بار: ودان قانداي قالالارئمئزدئث قازاقستاندئقتار ءذشئن تارتئمدئ بولئپ وتئرعاندئعئن بئلؤگة بولادئ. ةلئمئزدةگئ تةك 5 ءوثئر عانا «تارتؤ كذشئن» ارتتئرئپ، ئشكئ ميگراسيانئث وث سالدوسئنا قول جةتكئزة الئپتئ! اتاپ ايتقاندا، قازاقستان ازاماتتارئ «استانالئق» اتانؤعا قذشتار ةكةن: بئلتئر ةلورداعا تذراقتئ تذرؤعا كةلگةندةر سانئ، كةتكةندةردةن 18 مئث 809 ادامعا ارتقان. ةكئنشئ ورئندا الاتاؤ بوكتةرئندةگئ اسةم شاهار تذر: شةنةؤنئكتةرئن، مادةني قايراتكةرلةرئن، بئلئكتئ ماماندارئن باس قالا بةلسةندئ «تارتئپ» الئپ جاتقاندئعئنا قاراماستان، ةلئمئزدئث جالعئز مةگاپوليسئنئث حالقئ ازايار ةمةس، قايتا سونئث وزئندة تاعئ 8 مئث 709 تذرعئنعا كوبةيئپتئ. بذلاردان كةيئن الماتئ (وث سالدو - 5 مئث 155 ادام)، ماثعئستاؤ (2 مئث 402 ادام) جانة اتئراؤ (103 ادام) وبلئستارئ كةلةدئ.
جالپئ، «قازاقستان رةسپؤبليكاسئنداعئ ميگرانتتار قذقئعئنئث احؤالئ تؤرالئ» دةپ اتالعان وسئ اؤقئمدئ باياندامانئ جةكة «زةرتتةؤ ةثبةگئ» دةپ اتاؤعا بولادئ. ونئث جوباسئن پرةزيدةنت جانئنداعئ ادام قذقئقتارئ جونئندةگئ كوميسسيا قذپتادئ. ةندئ ول 10 - ناؤرئزعا دةيئن، كوميسسيا ءتوراعاسئ ق.سذلتانوأتئث ئلةسپة حاتئمةن بئرگة، قازاقستان كوشباسشئسئنئث الدئنا قويئلماق. بذعان قوسا، كوميسسيا ارنايئ باياندامانئ قازاق، ورئس جانة اعئلشئن تئلئندة، جةكة كئتاپ تذرئندة باسئپ شئعارؤ تؤرالئ شةشئم شئعاردئ.
قذجاتتا مةملةكةتتئك ورگانداردئث، ذكئمةتتئك ةمةس قذقئق قورعاؤشئ ذيئمداردئث، كوشئ-قون جونئندةگئ حالئقارالئق ذيئمنئث قازاقستانداعئ وكئلدئگئنئث، باسقا دا حالئقارالئق ذيئمداردئث اقپارلارئ كةث قامتئلعان. وندا سونداي-اق پرةزيدةنتتئك كوميسسيا مذشةلةرئ مةن ساراپشئلارئنئث دةنساؤلئق ساقتاؤ، الةؤمةتتئك قورعاؤ، ءبئلئم بةرؤ جانة مادةنيةت مةكةمةلةرئن، قذرئلئس نئساندارئ مةن ساؤدا نذكتةلةرئن ارالاؤ بارئسئندا جيعان دةرةكتةر پايدالانئلعان.
بذل ارنايئ باياندامانئث ماقساتئ - مةملةكةت باسشئسئ، پارلامةنتتئ جانة ذكئمةتتئ اقپاراتتاندئرؤ بولئپ تابئلادئ ةكةن. بذعان قوسا، ول ذلتتئق زاثناماداعئ جانة قذقئق قولدانؤ تاجئريبةسئندةگئ ولقئلئقتاردئ اشكةرةلةؤدئ دة كوزدةپتئ. وندا الةمدئك وزئق دامئعان ةلدةردئث كوشئ-قون ساياساتئنداعئ وزئق تاجئريبةلةر قورئتئلا كةلة، قازاقستانداعئ وسئ باعئتتاعئ ساياساتتئ جةتئلدئرؤ جولدارئ كورسةتئلةدئ.
ايحان ءشارئپ
دەرەككوز:«ايقئن» گازەتى