الةم جانة داعدارئس: ا ق ش، ةؤروپا، قئتاي جانة كةدةن وداعئ ةلدةرئنئث ةكونوميكالئق جاعدايئ قازاقستان ةكونوميكاسئ ءذشئن بارئنشا تاؤةكةل توندئرةدئ
استانا. 1- ناؤرئز. قازاقپارات- ق ر پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأ ءوزئنئث «قازاقستان -2050» ستراتةگياسئ: قالئپتاسقان مةملةكةتتئك جاثا ساياسي باعئتئ» اتتئ قازاقستان حالقئنا جولداؤئندا «جاهاندئق داعدارئستئث جالعاسؤئنئث اسةرئنةن الةمدة بولئپ جاتقان وزگةرئستةر ءبئزدئ ذرةيلةندئرمةيدئ. ءبئز ولارعا دايئنبئز.
ءبئزدئث ةندئگئ مئندةتئمئز - ةگةمةندئك جئلدارئ قول جةتكئزگةننئث بارلئعئن ساقتاي وتئرئپ، 21- عاسئردا ورنئقتئ دامؤدئ جالعاستئرؤ»، دةپ اتاپ وتكةن بولاتئن.
ق ر ةكونوميكا جانة بيؤدجةتتئك جوسپارلاؤ مينيسترلئگئ ساراپشئلارئنئث اتاپ وتؤئنشة، 2013- جئلئ قازاقستان ةكونوميكاسئ، بذرئنعئداي ةل دامؤئنا تةرئس ئقپال ةتؤگة قابئلةتتئ سئرتقئ فاكتورلار اسةرئندة بولئپ قالا بةرمةك.
ماكروةكونوميكالئق ساراپتاما جانة مونيتورينگ باسقارماسئنئث ساراپشئسئ دئلرؤح ءشارئپوأ پةن وسئ باسقارمانئث باستئعئ شئثعئس داؤلةتبايةأ قازاقستان ءذشئن ماثئزدئ الةمدئك تاؤةكةلدةردئ ساراپتاپ، جةدةل ارةكةت ةتؤ جانة ودان ارعئ ةكونوميكالئق ساياسات بويئنشا ءوز ذسئنئستارئن بةرئپ وتئر. «2013- جئلعئ قازاقستان ةكونوميكاسئ ءذشئن جاهاندئق تاؤةكةلدةر» شولؤئندا ةلدئث ج ءئ ءو-نئث شئنايئ ءوسئمئ بويئنشا مالئمةتتةر كةلتئرئلگةن.
ولاردئث اتاپ وتؤئنشة، ا ق ش، ةؤروپا، قئتاي جانة كةدةن وداعئ ةلدةرئنئث ةكونوميكالئق جاعدايئ قازاقستان ةكونوميكاسئ ءذشئن بارئنشا تاؤةكةل توندئرةدئ. قازاقستان ةكونوميكاسئنئث باياؤلاؤئ 2000- جئلدئث سوثئنداعئ الةمدئك قذلدئراؤمةن بايلانئستئ ةكةندئگئ انئق بايقالادئ. الةمدةگئ ءوندئرئس قارقئنئنئث تومةندةؤئ ءبئزدئث ةلئمئزدئث ةكونوميكاسئ ءذشئن قاؤئپ توندئرةدئ. اتاپ ايتقاندا، دذنيةجذزئلئك ةكونوميكاداعئ ا ق ش-تئث ورنئ الةمدئك ج ءئ ءو-دةگئ ةلدئث جوعارئ ذلةسئمةن، ناقتئ ايتقاندا 2011- جئلئ شامامةن 25 پايئزبةن نةگئزدةلةدئ. 2012 - جئلئ بذل ةلدةگئ احؤال جاقسارئپ، ج ءئ ءو ءوسئمئ 2،2 پايئزدئ قذرادئ.
دةگةنمةن دة، اعئمداعئ جئلئ ا ق ش قورعانئس مينيسترلئگئنئث شئعئستارئن 110 ميلليارد دوللارعا قئسقارتؤ قاجةتتئگئمةن بةتپة-بةت كةلةدئ. بذعان قوسا، سوثعئ ءتورت جئل بويئ جئل سايئن ءبئر تريلليوننان اسئپ جئعئلاتئن بيؤدجةت تاپشئلئعئنئث دا جوعارئ بولؤئ ةكونوميكا وسئمئنة كةدةرگئ توندئرة الادئ. سوندئقتان دا ا ق ش- تئث قارجئ جذيةسئندةگئ ينأةستورلاردئث سةنئمدئلئگئن قولداؤ ءذشئن بيؤدجةت شئعئستارئن قئسقارتؤ شارالارئ قولدانئلؤئ مذمكئن، ال تذتئنؤدئ ئنتالاندئرؤدئ تومةندةتؤ ةكونوميكا وسئمئنة تةرئس اسةر ةتةدئ. كةلةسئ تذرعئدان الئپ قاراعاندا، ذزاق ؤاقئت بويئ تاپشئلئقتئث جوعارئ دةثگةيئنئث ساقتالؤئ ةلدئث كرةديتتئك رةيتينگئن تومةندةتؤ قاؤپئن تؤدئرادئ. بذل قارجئ نارئقتارئنئث قذلدئراؤئنا اكةلمةك.
سونئمةن قاتار اعئمداعئ جئلئ ةؤروپالئق وداق ةلدةرئ ةكونوميكاسئنئث باياؤلاؤ پروبلةماسئ ساقتالادئ.
قارجئ جذيةسئنئث بولشةكتةنؤئن، ءالسئز ةلدةردةن دةپوزيتتةردئث شئعؤئن جانة باسقا دا پروبلةمالارئن ةثسةرئپ، ةؤروپا مونةتارلئ جانة فيسكالدئ وداقتاردئ كذشةيتؤ، ساياسي ئقپالداسؤ جانة بانكتئك وداق قذرؤ باعئتتارئن جاريا ةتة وتئرئپ، ءوز دامؤئنئث جاثا بةلةسئنة شئقتئ. ةؤروپالئق قايتا قذرؤ جانة دامؤ بانكئنئث بازالئق بولجامئنا سايكةس، ةؤروايماقتاعئ ءوندئرئستئث قذلدئراؤئ ءوزئنئث تومةنگئ شةگئنة جةتئپ، ةندئ قارجئ نارئعئنداعئ تذراقتئلئقتئث، ليبةرالدئ مونةتارلئ ساياساتتئث جانة قذندئ قاعازدار نارئعئ ءوسؤئنئث ارقاسئندا بئرتئندةپ جاندانؤ فازاسئنا اؤئسادئ.
دةگةنمةن، ازئرشة ةؤرو ايماعئنداعئ ماسةلةلةر تولئق شةشئلگةن جوق، وداقتئث ءئرئ مةملةكةتتةرئنة داعدارئستئث تارالؤ قاؤپئ بار. بذل بانك سةكتورئنا اسةر ةتئپ، ودان ارعئ رةسةسسياعا تذرتكئ بولماق. مذنداي پروبلةمالاردئث ءبئرئ ةؤرونئث نئعايؤئ بولؤئ مذمكئن. ول ةؤروپالئق ةكسپورتتئث باسةكةگة قابئلةتتئلئگئن تومةندةتة الادئ، سونئمةن قاتار ةكونوميكا وسئمئنة توسقاؤئل تؤئنداتادئ. فيسكالدئ قئسقارتؤلارعا وراي ة و ةلدةرئ ءوز ونئمدةرئن نارئققا شئعارؤ ءذشئن أاليؤتالئق كؤرستئ السئرةتؤگة قابئلةتسئز.
ادةتتةگئدةي، قازاقستان ةكونوميكاسئ ءذشئن قئتاي بارئنشا تاؤةكةلدةر تؤئنداتادئ. الةمدة ءوندئرئس كولةمئ بويئنشا ةكئنشئ ورئندا تذرعان ةكونوميكا ونئمدةر ةكسپورتئنا بارئنشا تاؤةلدئ، سوندئقتان ونئث بولجامدئ كورسةتكئشتةر وسئمئنةن شامالئ قيئس كةتؤئ الةمدئك ةكونوميكانئث باياؤلاؤئنا تذرتكئ بولادئ. 11 جئلعا سوزئلعان ج ءئ ءو ءوسئمئنئث تذراقتئ ءوسؤ قارقئنئ 2011-2012- جئلداردئث 7 توقسانئ ئشئندة ونئث تومةندةؤئنة اؤئستئ. 2012- جئلدئث ءتورتئنشئ توقسانئندا قئتاي العاشقئ رةت نةگئزگئ كاپيتالداعئ ءوندئرئس پةن ينأةستيسيانئث جانة ساتئلئم دةثگةيئنئث ارتؤئمةن بايلانئستئ جئلدئق ماندة 7،9 پايئزدئق ج ءئ ءو وسئمئنة جةتئپ، وث ديناميكانئ كورسةتتئ. ةلدة ءوسئمدئ جةدةلدةتؤ ماقساتئندا قارجئ سةكتورئن بةيتاراپتاندئرؤ جذرگئزئلؤدة.
ءبئرقاتار ةكونوميكالئق ينستيتؤتتاردئث بولجامدارئنا سايكةس، 2013- جئلئ ق ح ر ج ءئ ءو ءوسئمئ 8،1-8،3 پايئزدئق شةكتة كذتئلؤدة. بذل ةلدةگئ ماثئزدئ ةكونوميكالئق تاؤةكةلدةر جوعارئ ينفلياسيا، ارتئق جيناقتار ماسةلةسئ، يؤاننئث نئعايؤئ، جئلجئمايتئن مذلئكتةگئ «كوپئرشئك» جانة حالئق تابئسئ اراسئنداعئ ذلكةن ايئرماشئلئققا بايلانئستئ الةؤمةتتئك الاثداؤشئلئقتار بولئپ تابئلادئ.
سونئمةن قاتار ساراپشئلار كةدةن وداعئ اياسئندا رةسةي مةن بةلارؤس ةلدةرئ تاراپئنان تونةتئن تاؤةكةلدةرگة دة بارئنشا نازار اؤدارؤعا كةثةس بةرةدئ. قازاقستاننئث سئرتقئ ساؤدا-ساتتئعئندا بةلارؤس ذلةسئنئث شامالئ بولؤئنا بايلانئستئ بذل ةلدةگئ احؤال ءبئزدئث ةكونوميكامئزعا ايتارلئقتاي اسةر ةتة قويمايدئ. كةرئسئنشة، ةكونوميكالاردئث ةكسپورتتئق شيكئزاتتئق باعئتتارئنئث جانة رةسةي ذلةسئنئث ق ر-نئث سئرتقئ ساؤداسئندا باسئم بولؤئنئث، ياعني 2012 - جئلدئث 11 ايئندا سئرتقئ ساؤدا اينالئمئنئث 17 پايئزعا جةتؤئ اسةرئنةن قازاقستان مةن بةلارؤستاعئ ئشكئ جانة سئرتقئ اسةرلةردئث تارالؤ سسةناريلةرئ ذقساس بولئپ كةلةدئ. اتاپ ايتقاندا، كةدةن وداعئ اياسئندا 2013 - جئلئ قازاقستان ةكونوميكاسئ ءذشئن ءوزارا ساؤدا-ساتتئقتئث ودان ءارئ باياؤلاؤ تاؤةكةلئ بار. 2012- جئلدئث 11 ايئ ئشئندة 2011 - جئلدئث سايكةس كةزةثئمةن سالئستئرعاندا قازاقستاننئث جالپئ ساؤدا اينالئمئنداعئ كةدةن وداعئ ةلدةرئنئث ذلةسئ 18،7-دةن 17،7 پايئزعا دةيئن قئسقاردئ. بذل نةگئزئنةن كةدةن وداعئ ةكسپورتئنئث 7،3 پايئزعا تومةندةؤئنة بايلانئستئ.
ةكسپورتتئث قئسقارؤئنا ك و ةلدةرئنئث جالپئ نارئعئنا قازاقستاندئق ءونئمدئ شئعارؤعا، سونئمةن قاتار 2012 - جئلئ ورئن العان شيكئزات ةكسپورتئنا الةمدئك سذرانئستئث تومةندةؤئنة سايكةس كةلؤئ سياقتئ بئرنةشة سةبةبئ بار. ة ق د ب مالئمةتتةرئ بويئنشا، قازاقستان رةسةيدةگئ احؤالعا بارئنشا تاؤةلدئ. سوندئقتان دا قازئرگئ ؤاقئتتا رةسةي ةكونوميكاسئنئث كاپيتالدئ اؤقئمدئ تذردة شئعارؤئ، باستئ ماكروةكونوميكالئق كورسةتكئشتةر، سونئمةن قاتار أاليؤتالئق جانة دةأالأاسيالئق تاؤةكةلدةردئث تومةندةؤئ سئندئ ءئرئ تاؤةكةلدةردئث قازاقستان ءذشئن ماثئزدئلئعئ كذشةيةدئ.
تولئقتاي العاندا، جوعارئدا اتاعان تاؤةكةلدةر ءئرئ الةمدئك دةرجاأالارداعئ سذرانئستئث باياؤلاؤئنا اكةلؤگة قابئلةتتئ. بذل قازاقستاننئث نةگئزگئ ةكسپورتتئق تاؤارلارئ باعاسئنئث تومةندةؤئنة اكةلؤئ مذمكئن. ةكسپورتتئق كئرئستئث تومةندةؤئ ةلدةگئ ءوندئرئس ءوسئمئ قارقئنئن قئسقارتادئ. ماسةلةن، 2012 - جئلئ الةمدئك سذرانئستئث تومةندةؤئ سالدارئنان قازاق ةلئ ةكسپورتتايتئن نةگئزگئ مةتاللدار باعاسئ قذلدئراپ، ال مذناي قذنئ شامالئ ارتسا، الةمدة ورئن العان قذرعاقشئلئق سالدارئنان استئق باعاسئ شارئقتاپ شئعا كةلدئ. مئنة وسئ جانة باسقا دا سةبةپتةر 2011 - جئلعئ 7،5 پايئز قذراعان قازاقستان ج ءئ ءو ءوسئمئنئث 2012- جئلئ 5 پايئزعا دةيئن باياؤلاؤئنا تذرتكئ بولدئ.
ق ر ة ب ج م ساراپشئلارئنئث شولؤئندا، قازاقستان ةكونوميكاسئنا الةمدئك تاؤةكةلدةردئث اسةر ةتؤ ارنالارئ دا كةثئنةن قاراستئرئلعان. بئرئنشئدةن، الةمدئك ةكونوميكانئث باياؤلاؤئ قازاقستانعا ساؤدا ارنالارئ ارقئلئ اسةر ةتةدئ. ةؤروپانئث ءوز-وزئنة كةلؤئنئث سوزئلئپ كةتؤئ مةن قئتاي دامؤئنئث باياؤلاؤئ ةلئمئزگة بارئنشا قاؤئپ توندئرةدئ. قئتاي 2012 - جئلئ تاؤةكةلدةردئث قيئن يندةكسئ رةيتينگئندة 8-دةن 12- ورئنعا سئرعئپ، ءوز ذستانئمئن ناشارلاتئپ الدئ. بذل ةكونوميكالئق بةلسةندئلئكتئث السئرةؤئ مذمكئندئگئن ارتتئرا ءتذستئ.
ةكئنشئدةن، الةمدئك ةكونوميكاعا تاؤةكةلدةردئث اسةر ةتؤئ قارجئ ارنالارئ ارقئلئ جذزةگة اسئرئلادئ. اتاپ ايتقاندا، ا ق ش-تئث كرةديت رةيتينگئسئنئث تومةندةؤئ جانة بيرجا نارئقتارئنئث قذلدئراؤئ شةتةلدةگئ قازاقستاندئق ينأةستيسيالار قذنئنئث جوعالؤئنا تذرتكئ بولادئ. ةؤروپالئق وداق پةن قئتايداعئ احؤالدئث ناشارلاؤئ قازاقستانعا تئكةلةي شةتةلدئك ينأةستيسيالار كولةمئنئث ازايؤئ ارقئلئ اسةر ةتةدئ. وسئلايشا، الةمدةگئ بةيمالئم احؤال 2013 - جئلئ قازاقستاننئث ةكونوميكالئق ساياساتئنداعئ بايئپتئ قادامدار جاساؤعا العئشارتتار جاسايدئ.
قازئرگئ ؤاقئتتا مذناي ساتؤدان تذسكةن تابئستئث ءبئر بولئگئن ذلتتئق قوردا ساقتاؤ ساياساتئ جذرگئزئلؤدة. بذل قاراجات كةلةشةك ذرپاقتارئمئزدئث بولاشاعئن جاقسارتؤمةن قاتار ذلتتئق ةكونوميكانئث تذراقتئلئعئن قامتاماسئز ةتة الادئ. جئل سايئن ذلتتئق قوردان ناقتئ بةلگئلةنگةن ترانسفةرتتةر مذنايدئث الةمدئك باعاسئ شئعئندارئنا تاؤةلدئلئكتةردئ ازايتؤ ءارئ ستراتةگيالئق جوبالاردئ قارجئلاندئرؤ ءذشئن بولئنةدئ.
ذدةمةلئ يندؤستريالئق-يننوأاسيالئق دامؤ مةملةكةتتئك باعدارلاماسئن جذزةگة اسئرؤ اياسئندا ةكونوميكانئ ءارتاراپتاندئرؤ جولدارئمةن مذنايعا تاؤةلدئلئكتةن باس تارتؤ شارالارئ قابئلدانؤدا.
د.ءشارئپوأ پةن ش.داؤلةتبايةأتاردئث اتاپ وتؤئنشة، قازاقستانداعئ احؤالعا اسةر ةتةتئن الةمدئك تاؤةكةلدةردئث باسئم بولئگئ ةكونوميكانئث شيكئزاتتئق باعئتئنا بايلانئستئ. سوندئقتان دا ءارتاراپتاندئرؤ ةكونوميكالئق ساياساتتئث ماثئزدئ ماقساتتارئنئث ءبئرئ بولؤئ ءتيئس.
ساراپشئلاردئث اتاپ وتؤئنشة، «قازاقستان - 2050» جاثا ستراتةگياسئندا قويئلعان ماقساتتارعا قول جةتكئزؤ ذزاق مةرزئمدئ بولاشاقتا قازاقستانعا شيكئزاتقا تاؤةلدئلئكتةن ارئلئپ، الةمدئك قوعامداستئقتا ماثئزدئ رولگة ية قؤاتتئ ءوزئن-ءوزئ قامتاماسئز ةتةتئن مةملةكةت قذرؤعا، ازاماتتارئنئث ءومئر دةثگةيئن جاقسارتؤعا، سونئمةن قاتار ءذشئنشئ يندؤستريالئق رةأوليؤسياعا مذمكئندئك بةرةدئ.
اأتور: مارلان جيةمباي