ءبئزدئث ذلتشئلدئعئمئز - قازاقتئث مارتةبةسئن ءوسئرؤ- امانگةلدئ ايتالئ، قوعام قايراتكةرئ

استانا. 27- اقپان. قازاقپارات.           - ذلت ارالئق كةلئسئمنئث قازاقستاندئق مودةلئ قانشالئقتئ ءوزئن اقتاي الدئ؟

ءبئزدئث ذلتشئلدئعئمئز - قازاقتئث مارتةبةسئن ءوسئرؤ- امانگةلدئ ايتالئ، قوعام قايراتكةرئ

- كةلئسئم، تذراقتئلئق دةگةن ذعئمداردئث ءمانئن اشئپ الايئق. الةؤمةتتئك عئلئمدا ةكئ كونسةپسيا قالئپتاسقان.

فؤنكسيوناليزم كونسةپسياسئ قوعامدئ سالئستئرمالئ تذراقتئ قذرئلئم، ونئث سؤبةكتئلةرئ (ذلتتار، دئندةر، الةؤمةتتئك توپتار، جاستار، زةينةتكةرلةر، ايةلدةر مةن ةركةكتةر، بايلار مةن كةدةيلةر) ءوز قئزمةتتةرئن (فؤنكسيالارئن) اتقارئپ، ةلدئث تئنئشتئعئنا تئرئسادئ دةيدئ. «باتئرعا دا جان كةرةك» دةگةندةي. كونفليكتولوگيا تةورياسئ ك.ماركستان باستاپ، بذگئنگئ ر.دارةندورفقا دةيئن قوعام ذنةمئ وزگةرئستة، قايشئلئقتا بولادئ، داؤ-جانجالدار ءجيئ-ءجيئ كورئنئس الادئ.

 ساتؤشئ مةن تذتئنؤشئ، كرةديت الؤشئ مةن بانك، جذمئس بةرؤشئ مةن جذمئسشئ، ذلت پةن ذلت، ءدئن مةن ءدئن مذددةلةرئ ذيلةسة بةرمةيدئ، سول سياقتئ مةملةكةتتةر اراسئندا دا قايشئلئقتار كةي-دة اشئق، كةيدة بذركةمةلئ تذردة كورئنئس الادئ. «جاؤ جوق دةمة، جار استئندا، ءبورئ جوق دةمة، بورئك استئندا» دةيدئ ءبئزدئث قازاق. نةمئس عالئمئ ر.دارةندورف بئلاي دةيدئ: «داؤ-جانجالداردئث بارلئعئن مويئنداعان، ولاردئ جةثگةن ادام تاريحتئ ءوزئنئث باقئلاؤئنا الادئ. وسئ مذمكئندئكتئ پايدالانباعان، وزئنة قارسئلار تابادئ».

قوعامدا كةلئسئم مةن كةرئسؤ، قاقتئعئس پةن بةيبئتشئلئك ارالاسئپ، كةلئسئم كةزئندة قايشئلئقتار قوردالانئپ، بئرتة-بئرتة داؤ-دامايعا اينالادئ، داؤ-دامايدئث الدئن الئپ، قايشئلئقتاردئ ةثسةرگةن تذستا، كةلئسئمگة ذلاسادئ. ذلت ارالئق، الةؤمةتتئك داؤلاردئث پايداسئ دا بار، ولار الةؤمةتتئك جذيةنئث كوپ قوزعالمايتئن ادامنئث سذيةكتةرئ، بؤئندارئ سياقتئ سةمئپ، قاتئپ قالماؤئنا، جاثاشا ويلاؤعا، جاثا جاعدايعا بةيئمدةلؤئنة، ارةكةت جاساؤعا يتةرمةلةيدئ.

 ال قاتئپ قالعان توثمويئن بيلئك شئندئقتئ مويئنداعئسئ كةلمةسة، جاثاوزةندةگئ سياقتئ قاندئ وقيعالار-عا ذلاسادئ. جاثاوزةن ماسةلةسئنة ءذثئلئپ قاراساق، كوپتةگةن مونوقالالاردئث ماسةلةسئ ةكةنئن ةندئ بئلدئك. قوعامدا تذراقتئلئققا دا، جانجالدارعا دا نةگئزدةر بار، تةك ةلدئث تئنئسئن، احؤالئن الدئن الا تانئپ ءبئلؤ قاجةت. قازاقستان حالقئ اسسامبلةياسئنا اقيقات ةمةس، اپلوديسمةنت كةرةك سياقتئ.

ذلت ارالئق قاتئناستاردئث قازاقستاندئق مودةلئ دةگةنئمئزدة ونئ ةشبئر مةملةكةتتة قايتالانبايتئن، ةرةكشة نوؤ-حاؤ دةؤگة بولماس. ءار مةملةكةتتئث بذل سالادا ءوزئنئث قايتالانباس جولئ، باسئنان وتكةن اسؤلارئ، وكئنئشتةرئ مةن تابئستارئ بار. «بذكئل الةم قازاقستاننان ذلگئ الئپ وتئر دةؤ» اسئرئپ ايتقاندئق بولار. مارك تأةن ايتقانداي، «تاؤةلسئزدئككة قول جةتكئزگةن ةل ساياسي لوتةرةيادا ءپئلدئ ذتقانمةن بئردةي، ال ءپئلدئ اسئراؤ كةرةك» دةپ. جازؤشئ تاؤةلسئزدئكتئث جذگئ مةن جاؤاپكةرشئلئگئنة، العا ذستاعان نئساناعا جةتؤ جولئنئث قاؤئپ-قاتةرگة، كذمان مةن كذدئككة تولئ ةكةندئگئن مةثزةپ وتئرسا كةرةك.

تاؤةلسئزدئك العاننان كةيئن ساياسي، ةكونوميكالئق، مورالدئق داعدارئستئ ءار ةتنوس ءوز وي ةلةگئنةن، جان دذنيةسئنةن وتكئزةدئ. قازاقتار كذنئ بذگئنگة دةيئن «تابيعي بايلئق شةتةل بايلارئنئث قولئنا كةتتئ» دةپ الاثداسا، سلاأيان تةكتئ دياسپورالار ادام قذقئعئ بذزئلدئ دةپ ورئنسئز الاثدادئ. سلاأيان تةكتئلةر مةن نةمئستةر پةسسيميستئك كوثئل كذيگة بوي الدئرسا، قازاقتار بولاشاققا سةنئمدئ بولدئ.

 ةتنوس ارالئق قاتئناستاردئ باعالاؤدا قازاقتار مةن ةتنوستار وكئلدةرئنئث ايئرماشئلئقتارئ انئق بايقالدئ. سول كةزدةگئ الةؤمةتتئك زةرتتةؤلةرگة قاراعاندا، قازاقتار ذلت ارالئق قاتئناستاردئ «دوستئق»، «بةيبئت» دةپ سيپاتتاسا، سلاأيان، ةؤروپاتةكتئلةر وثدئ باعا بةرؤگة ساراثداؤ، «ءار ؤاقئتتا دا دوستئق ةمةس»، «قايشئلئقتئ» دةپ باعالاعان. قازاقتار «باسقا ةتنوس وكئلدةرئنئث ئشئندة دوستارئم كوپ» دةسة، باسقالار «دوستارئم ءوز ةتنوسئم ئشئندة كوبئرةك» دةگةن.

ةلئمئزدئث ءارتذرلئ ايماقتارئندا سةپاراتيستئك كوثئل كذي دة بايقالدئ. 1991 جانة 1992- جئلعئ ةتنو الةؤمةتتئك زةرتتةؤلةر بويئنشا، شئعئس قازاقستان وبلئسئندا سلاأيان تةكتئلةردئث باسئم كوپشئلئگئ - 42،6 پايئزئ اأتونوميا يدةياسئن قولداپ، 30،3 پايئزئ قارسئ بولعان. ال سولتذستئك قازاقستان سانئ سايكةسئنشة 35،5 پةن 33،5  پايئز بولدئ. تةرريتوريالئق اأتونوميانئ اشئق قولداعانداردئث اراسئندا نةمئستةر مةن ذيعئرلار دا بار. قازاقستاندا 1989 - جئلئ جاثاوزةندة، 1994 - جئلئ شئعئس قازاقستاندا، 2006 - جئلئ اقتاؤدا، 2006 - جئلئ تةثئزدة، 2007 - جئلئ شةلةكتة، مالوأودنوة، ماياتاستا ةتنوس ارالئق جاپپاي قاقتئعئستار بولدئ. رةسةيدئث كةيبئر عئلئمي باسئلئمدارئ 1989 - جئلئ جاثاوزةندة بولعان جاعدايدئث سةبةبئن كذنئ بذگئنگة دةيئن قازاقتاردان كورةدئ.

 الةؤمةتتئك جاعدايدئث جاقسارؤئ، ءار ةتنوس وكئلدةرئنئث بيزنةسكة ارالاسؤ مذمكئندئگئ، ولارعا ءوز مادةنيةتئن، ءتئلئن، ءداستذرئن ساقتاؤعا مذمكئنشئلئك جاسالدئ. ءبئراق بارلئعئ بئردةي ول مذمكئندئكتئ پايدالانعان ءجون، سةبةبئ قازاقستاندئقتار بذگئن دة ورئستانعان قوعام. كوپ ذلتتئ قوعامبئز دةسةك تة، بذگئن قازاقستاندا مةملةكةت قذراؤشئ قازاق ذلتئمةن التئ دياسپورا بار: ورئستار، وزبةكتةر، ؤكرايندئقتار، ذيعئرلار، تاتارلار مةن نةمئستةر، وسئلار قازاقتاردان بولةك ةل حالقئنئث 95،6 %-ئن قذرايدئ. 40 قا جؤئق دياسپورا مذشةلةرئنئث سانئ جذزگة دة جةتپةيدئ.

 قئتايدا 20 ع. 50-جئلداردئث اياعئندا حالئق ساناعئ جذرگئزئلگةندة، ستاتيستةر ذساق-تذيةكتةرمةن قوسئپ، 500 دةن استام ذلتتئث اتئن كةلتئرگةن. ذكئمةت ةلدئث ذلتتئق قذرامئن قايتا قاراتئپ، ءبئر عانا ذلت قئتايلئقتارمةن قاتار، قئرئقتان استام دياسپورا (قازاقتاردا سونئث ئشئندة) ءومئر سذرةدئ دةگةن. ءبئز ةلئمئزدةگئ حالئقتاردئث سانئن كوبئرةك كورسةتؤگة تئرئسامئز. ول دا ءبئر ساياسي ماقسات كوزدةؤدةن بولار: وسئنشاما ذلتتار سذتتةي ذيئپ وتئر دةپ، ونئ ذلت ساياساتئنئث ذلكةن تابئسئ دةگةن ماقتان ءذشئن بة دةيمئن.

شئندئعئندا، ةلئمئزدة سلاأيان تةكتئلةر ارالاس نةكةلةردة تذرئپ نةگئزئنةن ورئستانعاندار. مئسالئ، ؤكرايندئقتار، بةلورؤستار، نةمئستةر، ورئستار اراسئندا ارالاس نةكةلةر الپئس پايئزعا جةتئپ قالدئ. ولاردا انا تئلدةرئندة جازاتئن جازؤشئلار، اقئندار جوققا جاقئن، سةبةبئ ولار ورئستئلدئلةر. كارئستةر دة ورئستئلدئ، ال تاتار ، ذيعئر، وزبةكتةر اراسئندا قازاق ءتئلئ انا تئلدةرئنةن كةيئن ةكئنشئ ورئندا.

- ذلت ارالئق قايشئلئقتار نةدةن تؤؤئ مذمكئن؟

- ةل ءئشئنئث تئنئشتئعئ جايباراقات، قاپةرسئز، بةيجاي كوثئل كذيگة، كةلئسئمنئث سئلبئر، مارعاؤ، قامسئز احؤالعا ذلاسپاعانئ كةرةك. كةيدة تذراقتئلئق توثئرةگئندة قارابايئر، جاتتاندئ رةسمي ناسيحات حالئقتئ جالئقتئرادئ، ةتنوس ارالئق كةلئسئمنئث قازاقستاندئق مودةلئن پروبلةمالاردئ مذلدةم ءبئرجولا شةشئلگةندةي، بارلئعئ تاپ بذگئنگئدةي بولا بةرةتئندةي كورةمئز.

ةلئمئزدة جاثا دةموگرافيالئق احؤال قالئپتاستئ. قازاقستان ةكئ قاؤئمداستئق (قازاقتار مةن ورئس دياسپوراسئ) باسئم بولعان مةملةكةتتةن سان جاعئنان ءبئر ذلت - قازاق ذلتئ باسئم ةلگة اينالدئ. 1999-2009- جئلدار ارالئعئندا قازاقتاردئث سانئ - 26،0، وزبةكتةر - 23،2، ذيعئرلار 6،8 پايئز وسسة، ورئستاردئث سانئ - 15،3، ؤكرايندار - 39،1، تاتارلار - 18،0، نةمئستةر - 45،5 پايئز ازايدئ.

 ذلت ساياساتئن تالداعاندا قازاق ذلتئنئث ماسةلةسئ العا شئعاتئنئ انئق. بذگئنگئ اقپاراتتئق زاماندا قازاقتار ءوز مارتةبةسئن كةثةس زامانئمةن سالئستئرئپ قانا قويمايدئ. ءوز دةثگةيئن باسقا مةملةكةت قذراؤشئ ذلتتارمةن، ولاردئث اشتئق-توقتئعئمةن عانا ةمةس، باسقا مةملةكةت قذراؤشئ ذلت مارتةبةسئمةن، ذلتتئث دامؤ دةثگةيئمةن، ءتئل، مادةنيةت دامؤئمةن سالئستئرادئ. مةملةكةت ئشئندة قازاقتار، دياسپورالاردئث مةملةكةتتئك ءتئلدئ مةثگةرؤئن قازاقتئ سئيلاؤدئث ينديكاتورئ رةتئندة باعالايدئ. ال الئس اؤدانداردا تذراتئن قازاقتار وزدةرئن ةكونوميكالئق-الةؤمةتتئك جاعئنان دامئعان وثئرلةرمةن سالئستئرادئ.

ءذش ءتئلدئ مةثگةرؤ ماسةلةسئ دة قازاقتاردئ ويلاندئرادئ. كةيدة ءبئز اعئلشئن ءتئلئن مةثگةرگةن، ؤنيأةرسيتةت بئتئرگةن، ءبئزدئث جاستاردئ لوندون مةن پاريجدة كذتئپ وتئرعانداي تاربية جذرگئزةمئز. وسئنئث ءوزئ مةملةكةتتئك تئلگة، اسئرةسة، دياسپورا جاستار اراسئندا سالقئنئن تيگئزةدئ. بذل ئستة الةمدئك تاجئريبةمةن ةسةپتةسكةن دذرئس. كانادا لينگأيستةرئنئث زةرتتةؤلةرئنة قاراعاندا، وقؤشئنئ ةكئنشئ، ءذشئنشئ تئلگة ذيرةتؤ ءذشئن سول تئلدئك ورتادا قاي ءتئلدئث قؤاتتئ، قاي ءتئلدئث ءالسئز ةكةنئن ايقئنداپ الؤ قاجةت.

كانادانئث سةن-لامبةرس پروأينسياسئندا اعئلشئن ءتئلئن انا ءتئلئ رةتئندة تةرةث مةثگةرگةن وقؤشئلار ءذشئن فرانسؤز ءتئلئ انا تئلئنة قاؤئپ توندئرمةگةن. انا ءتئلئ - فرانسؤز ءتئلئن تولئق مةثگةرمةگةن وقؤشئلار ءذشئن اعئلشئن ءتئلئ ولاردئث انا ءتئلئن ئعئستئرؤشئ قئزمةتئن اتقارعان. سوندئقتان ةكئ-ءذش ءتئلدئ مةثگةرؤ ءذشئن وقؤشئلاردئ انا ءتئلئن مةثگةرؤئنة قاراي تاثداؤدان وتكئزئپ، ارناؤلئ توپتاردا عانا ةنگئزؤ ءجون. قازئرگئ ءذش تئلدئلئك ساياسات ن.حرؤششةأ زامانئنداعئ توپئراعئنئث ةرةكشةلئگئ-نة قاراماي، ايماقتارعا جاپپاي جذگةرئ ةگؤدئ تالاپ ةتكةن سياقتئ.

ذلت ارالئق قايشئلئقتار بايلئق، بيلئك، مانساپ-مارتةبة توثئرةگئندة دة ةتنوستئق توپتار اراسئندا تؤئپ جاتادئ. بايلئق، بيلئك، مانساپ-مارتةبة جةكة ادامدار عانا ةمةس، ءار ةتنوستئق توپ ءذشئن دة قذندئلئق. قازاقستاندئق دياسپورالاردئث بذگئن مةملةكةتتئك بيلئكتة، ونئث جوعارئ باسقارؤ ورگاندارئندا ورئن الؤعا تئرئساتئندارئ ايقئن. قازاقستان پارلامةنتئندة قازاقستان حالقئ اسسامبلةياسئ سايلاعان توعئز دةپؤتات ةتنوستاردئث سذرانئستارئن تولئق قاناعاتتاندئرمايتئن سياقتئ. ءتئپتئ اشؤ-ئزاعا تولئ، ئشتةي نارازئلئعئن سئرتقا شئعارا المايتئندار قانشاما؟

- ةلئمئزدةگئ حالئقتئ بئرئكتئرؤشئ فاكتور قازاق ءتئلئ دةپ ءجيئ قايتالاپ جاتامئز. بذل قانشالئقتئ اقيقات؟ ويتكةنئ انا ءتئلئمئزدئث جاعدايئنئث ءوزئ قازئر كذردةلئ ةمةس پة؟

- وسئ تذستا لاتئن الئپبيئنة كوشكةندة قازاق ءتئلئنئث احؤالئ قالاي بولماق دةگةن ماسةلة قوعامدا قئزؤ تالقئلانؤدا. قازاقستان عالئمدارئ لاتئن الئپبيئنة كوشكةن تذركيا، ءازئربايجان جانة وزبةكستاننئث اششئ ساباقتارئن جاسئرماي العا تارتئپ جاتئر. ولاردئ جيناقتاساق مئنالار:

1. كذنئ بذگئنگة لاتئن الئپبيئنة 1928 ج. كوشكةنمةن، ءالئ دة تذرئك ءتئلئنئث دئبئستئق قورئنداعئ ءبئرقاتار دئبئستاردئ تاثبالايتئن تذرئكتةر ارئپتةر ءالئپبي جذيةسئنة ةنبةي قالعان. وزبةكتةردة دة ونداي ماسةلة بار.

2. ءازئربايجان، وزبةكتةردئ ايتپاعاندا، تذرئكتةر سان عاسئرلئق اراب گرافيكالارئنا نةگئزدةلگةن رؤحاني مذرالارئن پايدالانا الماي وتئر.

3. بالالار ادةبيةتئ تاپشئ.

4. عئلئمي ادةبيةت كيريلل گرافيكاسئندا جازئلعان.

5. مذعالئمدةر دايئنداؤ ماسةلةسئ ءوز الدئنا ذلكةن پروبلةما.

6. جةكةمةنشئك مةكةمةلةر ءئس-قاعازدارئن لاتئن الئپبيئنة كوشئرؤگة اسئقپايتئن سياقتئ كورئنةدئ.

7. ورئس مةكتةپتةرئندة، مئسالئ، وزبةكستاندا، كيريلل جازؤئمةن ءبئلئم بةرةدئ.

تذرئك ذلتئ بولسا، بودان ةمةس، بيلةؤشئ وتارلاؤشئ ذلت بولعان، ولاردئث پسيحولوگياسئ بولةك، انا ءتئلئ بارئنة ورتاق ءازئربايجاندئقتار مةن وزبةكتةر انا تئلدةرئن تولئق مةثگةرگةن ذلتتار.

قازاقستانداعئ جاعداي وزگةشة. 2009 - جئلعئ حالئق ساناعئ بويئنشا قازاقتاردئث 98،3 پايئز اؤئزةكئ ءتئلدئ تذسئنةدئ، 95،4 پايئزئ ةركئن وقيدئ، 93،2 پايئزئ ةركئن جازادئ دةپ كورسةتكةن. ءوز باسئم وسئ دةرةكتةرگة سةنبةيمئن. بذل جةردة ةتنوپسيحولوگيالئق فاكتورلاردئ ةسكةرگةن ءجون. كةيبئر ساناقشئلار قازاقتاردئث قازاق ءتئلئن بئلمةسة دة، بئلةم دةپ كورسةتؤدئ تالاپ ةتكةنئن ايتادئ، نةگة ولاي؟ دةسة، «مةنئ ورئس دةپ جازاسئثدار، ال مةن ورئس بولعئم كةلمةيدئ» دةگةن. بولماسا «قازاق تئلئن بئلمةيتئندةر كوپ» دةمةسئن دةگةن وي ايتقان. «قازاق ءتئلئن بئلمةسةم دة، ونئ بئلمةيتئنئمدئ مويئنداؤعا ذيالدئم» دةگةندةر بار. سوندئقتان دا قاعازدا بارلئعئ دا امان-ساؤ، تةپ-تةگئس. ءتئل ساياساتئ جةمئسئن بةرئپ جاتئر دةؤگة دة جاقسئ.

ءسوز جوق، ءتئل ساياساتئ ازدئ-كوپتئ جةتئستئكتةرگة قول جةتكئزدئ، ءبئراق ءالئ دة ومئردة قازاق ءتئلئن مةثگةرمةگةن قازاقتار از ةمةس، ول تئلگة سذرانئس تؤعئزئلئپ وتئرعان دا جوق. ونئ مئندةتتةيتئن زاث ءالئ جوق، بولمايتئن دا سياقتئ. قازاقتاردئث 92 پايئزئ اؤئزةكئ ورئس ءتئلئن تذسئنةدئ، 83،5 پايئزئ ةركئن وقيدئ، 79،1 پايئزئ ةركئن جازادئ. بذگئن قازاق نةگئزئنةن ةكئ ءتئلدئ ذلت بولئپ وتئر، ال مةملةكةتئمئزدة ورئس ءتئلئ باسئم.

وزبةكستان، ءازئربايجانمةن سالئستئرعاندا، مةملةكةت قذراؤشئ قازاق ذلتئنئث وتارلانعان ذلت ةكةنئ ءالئ كوزگة ذرئپ تذر: 1) بذقارالئق اقپارات قذرالدارئندا مةملةكةتتئك ءتئل، مادةنيةت ءالئ باسئمدئققا ية بولا الماؤئ؛

2) ازاماتتئق الؤ ءذشئن مةملةكةتتئك ءتئلدئ ءبئلؤدئث مئندةتتئ ةمةستئگئ؛ 3) مةملةكةتتئك ءتئلدئ حالئققا قئزمةت جاساؤعا قولدانباؤ؛ 4) سوت جذيةسئ، قذقئق قورعاؤ ورگاندارئنئث بايئرعئ ذلتتئث ءتئلئن مةثگةرمةؤئ، سوندئقتان بايئرعئ ذلتتئث ءتئلئن قورعاماؤئ.

 وسئنداي جاعدايدا لاتئن الئپبيئنة كوشؤدئث قانداي قيئندئقتار تؤعئزاتئنئ بةلگئلئ. بذل تةك لينگأيستيكالئق ةمةس، كذردةلئ ساياسي-الةؤمةتتئك پروبلةما. باسپا-سوزدة لاتئن الئپبيئنة كوشؤ بودان ةل پسيحولوگياسئنان قذتئلؤدئث بئردةن-ءبئر جولئ دةلئندئ. بوداندئق پسيحولوگيانئث تامئرئ الئپبيدةن تةرةثئرةك، سانادا، مادةنيةتتة، داستذردة، تاربيةدة.

ءبئر كةزدة قازاق تئلئنة مةملةكةتتئك مارتةبة بةرسةك، ول ءتئلدئ انا ءتئلئ بولعاندئقتان قازاقتار وزئنةن-ءوزئ مةثگةرئپ كةتةدئ دةپ ةسةپتةدئك. دةگةنمةن، ولاي بولمادئ. بذگئن دة بارلئق قازاق لاتئن الئپبيئنة اؤئسادئ دةؤ اسئعئس بولار. قازاق ءتئلئنئث بولاشاعئنا سةنبةيتئن قازاق وقؤلئقتارئ، عئلئمي ادةبيةتتةرئ، دايئندئعئ مول مذعالئمدةرئ بار ورئس مةكتةپتةرئنة بالالارئن بةرئپ جاتسا، وعان ةشكئم قارسئلئق جاساؤ مذمكئن ةمةس.

ةلئمئزدة قاپتاعان ورئستئلدئ كيريلل الئپبيئندةگئ بذقارالئق اقپارات قذرالدارئن قازاقتاردئث باسئم كوپشئلئگئ بذگئن پايدالانادئ جانة پايدالانا بةرةدئ. بذل اينالئپ كةلگةندة ءتئل، مادةنيةت جاعئنان بولئنگةن قازاقتاردئث جئگئن ونان ءارئ تةرةثدةتةدئ.

سونئمةن بئرگة ءالئپبي الماسؤئ قانشالئقتئ قازاقستان قوعامئنئث باسئن بئرئكتئرةدئ دةگةن ساؤال تؤادئ. «حالئق تالابئ»، «قالاؤئ» دةگةن ؤاجدةر تولئقتاي قازاقستاندئقتاردئث كوثئل كذيئن، تالابئن بئلدئرمةسة كةرةك. سوندئقتان ءالئپبي اؤئستئرؤ ذلتئشئلئك عانا ةمةس، ذلت ارالئق جئكتئ ودان ءارئ تةرةثدةتةدئ، الةؤمةتتئك-ساياسي قايشئلئقتار تؤعئزادئ.

ةث ذلكةن ماسةلة - كيريلل ءالئپبيئ تذسئنداعئ ماثئزدئ مادةني مذرامئزدئث تاعدئرئ نة بولماق؟ ول مذرانئث قازاق حالقئنئث تاريحئندا تةثدةسئ جوق، ورنئ بولةك. كيريلل ءالئپبيئ نةگئزئندة كونة مادةني مذرا، اؤئز ادةبيةتئ، كوركةم ادةبيةت، عئلئمي ةثبةكتةر، وقؤلئقتار جازئلدئ. اراب گرافيكاسئنان لاتئن گرافيكاسئنا، لاتئن گرافيكاسئنان كيريلل الئپبيئنة كوشكةن تذستا قوعامنئث باسئم كوپشئلئگئ ساؤاتسئز ةدئ. سوندئقتان ول رةفورمالار قوعامنئث ءبئرشاما بولئگئنة جانة مادةني مذرامئزدئث دا سالئستئرمالئ قاراعاندا شاعئن بولئگئنة قاتئستئ بولدئ. بذگئن ةندئ حالئقتئث تذگةلدةي سول مادةني مذرادان ايئرئلئپ قالؤ قاؤپئ بار. ونئ ءتذسئنؤ ءذشئن ذلتتئق كئتاپحاناداعئ قازاق تئلئندةگئ كاتالوگتارعا كوز جئبةرةيئك.

جاهاندانؤ، امةريكاندانؤ، ورئستانؤ ذردئستةرئ ذلكةن قارقئنمةن ءجذرئپ جاتقان تذستا، مادةني ةكسپانسيا بذگئن ونسئزدا قازاق مادةنيةتئنة قاؤئپ تونگئزئپ تذرعاندا، ذلتتئق تذعئرئمئز، ءتئلئمئز بةن مادةنيةتئمئزدةن باسقا تئلگة مادةنيةتكة ءوتؤ قاتةرئ بار.

بذگئن لاتئن الئپبيئنة كوشؤ ينتةرنةتپةن بايلانئستئرادئ. لاتئن ةمةس، باسقا گرافيكادا ينتةرنةت دامئپ جاتقان جوق پا؟

سونئمةن، لاتئن الئپبيئنة كوشؤدئ ءبئز كوبئنة كوپ فونةتيكالئق ماسةلةلةرمةن بايلانئستئرئپ، مادةني، الةؤمةتتئك-ساياسي ماسةلةلةرگة ءمان بةرمةي جاتئرمئز.

باس-كوزئنة قاراماي، باؤئرلاس ةلدةردئث جاعئمدئ، جاعئمسئز ساباقتارئن سارالاماي، ةسةپتةمةي، لاتئن الئپبيئنة كوشؤ اسئعئس. ءتئپتئ 2025- جئلدئث ءوزئ دة ويلاندئرسا كةرةك. ةث باستئسئ، قاعاز ةمةس، قازاق قازاق تئلئندة سويلةپ، وقئپ، جازئپ، ويلاعاندا عانا ءبئز ءالئپبي اؤئستئرؤعا كئرئسكةنئمئز ءجون. سونئمةن بئرگة وعان قئرؤار قارجئ دا كةرةك. وتارشئلدئقتئث ءبئر تذرئنةن قاشئپ، ةكئنشئ وتارشئلدئقتئث قذشاعئنا ةنبةسةك بولدئ.  

- ءسئزدئ قاشاندا قازاقتئث تذتاسا الماي كةلة جاتقانئ قاتتئ الاثداتاتئنئ بةلگئلئ. ياعني ذلتتئق دةثگةيدة ويلاناتئن، ذلتتئق سانا-سةزئمئ قالئپتاسقان، ذلتتئق قذندئلئقتار نةگئزئندة بئرئككةن تذتاستئق جوق دةگةنگة كةلئسةسئز بة؟ (تئلئمئزدة تذتاستئق جوق، قازاقتئلدئ، ورئستئلدئ دةيمئز. دئنئمئزدة سولاي ؤاقاپشئلار، زئكئرشئلةر، سالافيتتةر دةپ بولشةكتةنئپ جاتئر، ذلت ذيئساتئن يدةولوگيا جوق ت.ب) قايتپةك كةرةك؟

- بيئل، رةسمي دةرةكتةر بويئنشا، قازاقتار ةلئمئزدة 65 پايئزدئ قذرادئ دةپ ن.نازاربايةأ جاريالادئ. ب ذ ذ ولشةمئ بويئنشا ذلتتئق مةملةكةتپئز، ةل ذلتتئق سيپات الدئ دةگةندئ بئلدئرةدئ. ءبئراق قازاق ذلت بولئپ ذيئستئ دةگةندئ بئلدئرمةيدئ. پرةزيدةنت ةث باستئسئ، قازاق ذلتئنئث تذتاستئعئن، بئرلئگئن العا تارتتئ.

تاريحي اتامةكةنئ بار، سول جةردة تذرئپ جاتقان حالئقتئ ءالئ ذلت دةؤگة بولمايدئ. حالئقتئث بارلئعئ ذلت ةمةس. ميلليونداعان حالقئمئز بار، ءبئرازئمئز شةتتة، جةر جاعئنان توعئزئنشئ ورئندامئز، ءبئراق ءتئلئمئزدئث، مادةنيةتئمئزدئث، ءدئنئمئزدئث، ءداستذرئمئزدئث تولئق يةسئ ةمةسپئز. قازاقتئث ستاتيستيكالئق سانئمةن تولئق قازاقتار اراسئ الشاقتاؤ، سان مةن ساپا ذيلةسپةي جاتئر.

دةمةك، ءالئ ذلتتئق ماسئلدار، رؤحاني ارامتاماقتار بار، ولار كةرتارتپا، قئثئر، قئرسئقتار. ءبئراق ولار وزگة ةمةس، ءوزئمئزدئث قانداستارئمئز، ولاردئ وثمةنئنةن يتةرؤگة بولمايدئ. ةأرةيلةر تارئداي شاشئلئپ، ءتئلئ، دئنئنةن ايئرئلعانمةن، يزرايلدة شوعئرلانئپ، ةل بولئپ وتئر جانة قانداي ةل! ذلتتئق مذددةنئ قورعاؤدا ارتئق كةتةر، ءبئراق ةأرةيلةر ةشكئمنةن كةم تذسپةس.

باسقا تئلگة اؤئسقان، باسقا دئنگة وتكةن، ءارتذرلئ پارتياعا، رؤعا، جذزگة بولئنگةن، ءبئراق تةگئ ءبئر، قانئ ءبئر قازاقتاردئث باسئن، قازاق ءتئلئ، قازاق مادةنيةتئ، مذسئلمان ءدئنئ نةگئزئندة بئرئگؤ قاجةتتئگئ تؤئپ وتئر. قازاقتئث بئرلئگئ ءبئزدئث ماقساتئمئز عانا ةمةس، سول ماقساتقا جةتؤ ءذشئن قذرالئ، امالئ. باسقا شارؤالار وسئدان تؤادئ.

قازاقتئث ءبئر-ءبئرئن قولداؤئ ذلتشئلدئق ةمةس، تامئر-تانئستئق قازاققا پايدا بةرةتئن بولسا قولداؤ كةرةك، ودان قازاق ذتئلمايدئ. ءبئزدئث ذلتشئلدئعئمئز - پاتريوتيزم، قازاقتئث مارتةبةسئن ءوسئرؤ. شئنايئ ينتةرناسيوناليزم ذلتئن سذيؤدةن باستالادئ. ءوزئن سئيلاماعان، باسقانئ دا قذرمةتتةي المايدئ، باسقا ءسوزدئث بارلئعئ اقيقاتتئ بذرمالاؤ، الداؤ. ءوز جانئنا جاقئنداردئ تارتؤ، بيولوگيالئق تا، ادامي دا، ذلتتئق تا ورتا جاساؤ بئزگة دة ءتيئمدئ.

- اثگئمةثئزگة راقمةت.

سذحباتتاسقان سةيسةن امئربةك ذلئ
«ايقئن»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى