تاتار دةگةن كئمدةر؟

استانا 18- اقپان. قازاقپارات - «تاتار» ءسوزئ رؤسكة قئپشاقتاردان كةلگةن. ال قئپشاققا - قئتايدان. ورتا ازيانئ جايلاعان تايپالاردئ قئتايدا ةجةلدةن «تاتار» اتاعان. سونداي-اق، تاتارلار «اق»، «قارا»، «جابايئ» بولئپ بولئنگةن جانة بذل اتاؤلار تايپانئث ةتنيكالئق ةرةكشةلئگئن بئلدئرمةگةن. بذل -تايپالاردئث جيناقتاؤشئ لاقاپ اتاؤئ.

 تاتار دةگةن كئمدةر؟

 زاماننئث ءاربئر تاريحي كةزةثدةرئنة بايلانئستئ بذل دا كوشپةندئلةردئث ساقتار، عذندار، تذركئلةر، قئپشاقتار..، ايتپةسة «أارأارلار» دةگةن سياقتئ جالپئلاما اتاؤئ بولعان، دةپ جازادئ بذگئندة رةسةي تاريحشئلارئنئث ئشئندة بئرةگةيئ مذراد ادجي «قئپشاق دالاسئ» اتتئ ةثبةگئندة.

تاريحتان بةلگئلئ، ناعئز «تاتارلاردئث» تاعدئرئ قيئن بولدئ: ولارعا ةث الدئمةن شئثعئسحاننئث اكةسئ ةسؤگةي باتئر كذن كورسةتپةدئ، تاتارلار سول ءذشئن باتئردئ ؤلاندئرئپ ءولتئردئ. ءبئراق، شئثعئسحان كةيئن اكةسئنئث كةگئن الئپ، تاتارلاردئ كذل-تالقان قئلئپ قذرتئپ جئبةردئ. ونئث قئلئشئنان امان قالعاندارئ نةكةن-ساياق. «موثعولداردئث قذپيا تاريحئندا» شئثعئسحاننئث مئنانداي ءسوزئ جازئلعان: «ءبئز اكةلةرئمئز بةن اتالارئمئزدئ ءولتئرؤشئ قاس جاؤئمئز تاتارلاردئ تالقان قئلدئق، سول جاؤئزدئقتارئ ءذشئن ءبئز ادئلةتتئلئكپةن كةك الئپ، تاتار حالقئن تذك قالتئرماي جويئپ جئبةردئك».

 ءسويتئپ XIII عاسئردا تذتاس تاتار قاؤئمئ XVIII عاسئرداعئ جوثعارلار سياقتئ ءتذپ-تذقيانئمةن تئپ-تيپئل قذرتئلدئ. ارينة، تاس-بذتانئ پانالاپ باس ساؤعالاپ امان قالعان ساناؤلئلارئ بولدئ، ءبئراق ولاردئ بذدان بئلاي حالئق دةؤگة كةلمةيتئن ةدئ. بذگئنگئگة دةيئن شئثعئسحان تؤرالئ جازئلعان تاريحي ةثبةكتةردئث بذكئلئسئندة قاهارلئ قاهاننئث بويئ اربانئث كذپشةگئنةن اساتئن تاتارلاردئث ءبارئنئث باسئن شاؤئپ تاستاؤ تؤرالئ بذيرئق بةرگةنئ ايتئلادئ. بذل ومئردة ورئن العان ةش قوسپاسئز شئندئق. انا ءبئر جئلدارئ «قازاقستان» تةلةارناسئنان كورةرمةن جاپپاي ءسذيئپ تاماشالاعان «شئثعئسحان» (قئتاي مةملةكةتئ جاساعان) فيلمئندة وسئ تاريحي جايت ةش بذرمالاؤسئز باياندالادئ.

13- عاسئردا «تاتار» دةگةن حالئق بولعان جوق. ال، قئپشاق بولدئ. «بذگئنگئ تاتار حالئقتارئنئث ةشقايسئ وزدةرئن تاتار دةپ اتامايدئ»،- دةپ جازادئ ورئس تاريحئنئث اتاسئ كارامزين 19- عاسئردا.

پارسئلئق تاريحشئ سذلتان مذحامماد يبن دارأيش مذحامماد ءال-ءمذفتي ءال-بالحي 1566-67- جئلدارئ جازئلعان «مادجما ال-گارايب» («سيرةك جيناق») اتتئ ةثبةگئندة بئلاي دةيدئ: «قئپشاق تايپاسئ دةپ وعئز حاننئث زامانئنان اتالادئ. شئثعئسحان بيلئككة كةلگةنگة دةيئن قئپشاق تايپاسئ قئتايدئث باتئس بولئگئن جايلاپ جاتتئ. قئپشاقتار سان جاعئنان كوپ بولئپ وسكةن سوث، بذرئنعئ مةكةندةرئن تاستاپ، وسئ دالاعا كةپ تذراقتاپ قالدئ. سودان كةيئن بارئپ بذل مةكةن دةشتئ قئپشاق اتالا باستادئ. شئثعئسحان وزئنة باعئنئشتئ تايپالاردئ ذلدارئنا بولئپ بةرگةندة دةشتئ قئپشاق ونئث ذلكةن ذلئ جوشئنئث قاراماعئنا ءوتتئ. جةتئ ءجذزئنشئ جئلئ (1300-01 ج.) جوشئ حاننئث ذرپاعئ وزبةك حان يسلامدئ قابئلدادئ».

سوندا تاتار دةگةن كئمدةر؟

1- پةتر پاتشانئث زامانئنان باستاپ رةسةيدة «تاتار» ءسوزئ مذقاتؤ ءذشئن قولدانئلدئ. سول سةبةپتئ ذلتئ ورئس ةمةستةردئث ءبارئ، ونئث ئشئندة قئپشاقتار دا «تاتار» اتاندئ.

داؤلةتقالي اساؤوأ

Baq.kz

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى