ءذشئنشئ رةيحتئث قوردالئ قذپياسئ
استانا. 14- اقپان. قازاقپارات - تاريحتا قانقذيلئ ديكتاتورلار تؤرالئ الئپقاشپا اثگئمة ءجيئ ايتئلادئ. ونئث ئشئندة شئندئعئ مةن وتئرئگئن ايئرؤ قيئن. ءبارئنئث ءماتئنئ ءبئر، «بولعان ةكةن-مئس»، «سذيتكةن ةكةن-مئس» دةپ كةتة بةرةدئ... دةگةنمةن تاريحتا «التئ نةگر بالاسئ» دةگةن اتپةن ءذشئنشئ رةيح باسشئلارئن قذتقارؤ جونئندةگئ اتاقتئ وپةراسيا جونئندة كوپ ايتئلمايدئ. بالكئم، مذندا ذلكةن ءبئر قذپيا جاتقان بولار.
جالپئ، «التئ نةگر بالاسئ» دةگةن وپةراسيا قاي كةزدة بولدئ، ونئث ارتئندا كئمدةر تذردئ، كئمدةر اجال قاقپانئنان سئتئلئپ كةتتئ؟ ةندئ قذپياسئ مول وسئ تاقئرئپتئ قولئمئزدان كةلگةنشة سؤئرتپاقتاپ كورةلئك.
وسئدان 67 جئل بذرئن- 1946- جئلدئث 16- قازانئندا نيؤرنبةرگتة ءذشئنشئ رةيح باسشئلارئن سوتتاپ، دارعا اسؤعا شةشئم شئعارئلدئ. حالئقارالئق اسكةري تريبؤنالدئث ذكئمئن ورئنداؤشئ باس جةندةت، ا ق ش ارمياسئنئث سةرجانتئ دجون أؤد ةدئ. ءبئراق دار تذزاعئن موينئنا ءذشئنشئ رةيحتئث بارلئق باسشئلارئ ءئلدئ دةپ ايتؤ قاتة. كةلئپ تذرعان اجالدان باس ساؤعالاپ قذتئلئپ كةتكةندةر دة بار. ماسةلةن، ذكئم ورئندالاردان بذرئن ءذشئنشئ رةيحتئث باستئ تذلعالارئنئث ءبئرئ گةرمان گةرينگ ؤ ءئشئپ ءولدئ. ءسويتئپ، موينئنا قئل بذراؤ سالدئرمادئ.
مارتين بورمان - تذتقئنعا تذسپةي، امان-ةسةن قذتئلئپ كةتكةندةردئث ءبئرئ. حالئقارالئق اسكةري تريبؤنالدئث ؤئسئنا تذسپةي كةتكةن ةث زور قئلمئسكةر - گيتلةر. ءدال سول تذستا ول «ءوزئن-ءوزئ ءولتئردئ» دةپ ايتئلعانئ بةلگئلئ. ءبئراق ونئث ولئمئنة ك س ر و باسشئسئ ستالين دة، كةثةس اسكةرئنئث قولباسشئسئ جؤكوأ تا سةنبةگةن. بالكئم، بئردةثةنئ سةزگةن بولار...
شئندئعئندا، 1945- جئلدئث 30- ساؤئرئندة گيتلةردئ، ونئث زايئبئ ةأا براؤندئ جانة بورماندئ وتقا ورانعان بةرليننةن الئپ شئعئپ، شةتةلگة اتتاندئرئپ جئبةرؤ ءذشئن «التئ نةگر بالاسئ» دةگةن اتاؤمةن اتاقتئ وپةراسيا جذزةگة اسئرئلدئ. گيتلةر مةن ةأانئث ورنئنا ونئث سئثارلارئ ءولتئرئلدئ، ورتةلدئ... ءسويتئپ، ءئز جاسئرئلدئ. الةم جذرتئن الدادئ. ال 20- عاسئردئث باس قئلمئسكةرئ امان-ساؤ لاتئن امةريكاسئنا قاراي جول تارتتئ. كةيبئر دةرةكتةر گيتلةر ارگةنتينادا، سوسئن پاراگأايدا 1972- جئلعا دةيئن جاسئرئن اتپةن ءومئر ءسذردئ دةگةندئ كةلتئرةدئ. سولاي دا بولار. ويتكةنئ «التئ نةگر بالاسئ» وپةراسياسئنئث العا قويعان ماقساتئ دا وسئ ةدئ.
انتيگيتلةرلئك كواليسيانئث گةنةرالدارئ دارعا اسئلعان فاشيستئك گةرمانيا باسشئلارئنئث ئشئندة «يواحيم فون ريببةنتروپ اجالدئ قايمئقپاي قارسئ الدئ» دةپ ةسكة الادئ. وزگةلةرگة قاراعاندا، ول قئل تذزاقتئ موينئنا ءوزئ سالئپ، «و، قذدايئم، گةرمانيانئ قذتقارا گور» دةپ ايقاي سالعان. ا ق ش كونگرةسئنئث ايرئقشا قورئندا «اسا قذپيا» دةگةن بةلگئ سوعئلعان كةيبئر قذجاتتارعا قول جةتكئزئپ، زةرتتةؤ جذرگئزگةن كةثةس ةلئنئث تاريحشئسئ أالةريي ميلئي «ريببةنتروپتئ امةريكالئقتار ولتئرگئسئ كةلمةگةن ةدئ. ويتكةنئ ول «التئ نةگر بالاسئ» دةگةن كودتئق اتاؤئ بار وپةراسيانئث ءذتئر-نذكتةسئنة دةيئن بئلگةن.
امةريكالئقتار وپةراسيانئث قذپياسئن اشؤ ءذشئن ريببةنتروپتئ امان الئپ قالامئز، ول ءذشئن گيتلةر قايدا جاسئرئندئ، سونئ ايت» دةگةن ؤلتيماتؤم قويعان» دةپ جازادئ. ءبئراق ءذشئنشئ رةيحتئث الدئنداعئ ادالدئعئن ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن ساقتاعان يواحيم فون ريببةنتروپ ءتئس جارماي كةتكةن كورئنةدئ. سودان بولار، «التئ نةگر بالاسئ» اتتئ اتئشؤلئ وپةراسيانئث قذپياسئ بذگئنگة دةيئن اشئلماي كةلةدئ.
امةريكالئق ارنايئ قئزمةت وكئلدةرئ مةن ريببةنتروپ اراسئنداعئ «اقپاراتتتئق ساؤدا» نةگة بايلانئستئ بولدئ؟ بذل جونئندة قازئر كانادادا تذراتئن أالةري ميلئي قذپيا قذجاتتارمةن جذمئس ئستةؤ بارئسئندا مئناداي فاكتئلةر تاپقانئن جازادئ. «گيتلةر مةن ونئث اشئناسئ ةأا ءولدئ» دةپ حالئقتئ سةندئرؤ ءذشئن ولاردئث سئثارلارئن ادام تانئماستاي ةتئپ ورتةگةن. ول ءذشئن جذزدةگةن ليتر بةنزين قاجةت بولدئ. ويتكةنئ ورتةنگةن مذردةنئ ةشكئم، ةشقانداي ساراپشئ ءدوپ باسئپ تاپپاس ءذشئن» دةيدئ.
«وپةراسييا نةگة «التئ نةگر بالاسئ؟» دةپ اتالدئ دةگةنگة كةلسةك، گيتلةردئث ءتورت، ال ةأانئث ةكئ سئثارئ بولدئ دةگةندئ ايتادئ. ةكئ سئثاردئ گيتلةرمةن ةأا دةپ بؤنكةردئث سئرتئنا شئعارئپ، ادام تانئماستاي ةتئپ ورتةپ جئبةرگةن. قالعان ءتورت سئثاردئث قايدا كةتكةنئ بةلگئسئز» دةيدئ زةرتتةؤشئ. سونداي-اق تاريحشئ ادولف گيتلةر مةن ةأا براؤننئث ةؤروپانئ تاستاپ، لاتئن امةريكاسئندا جاتقان بولأيا مةملةكةتئندة تذرعانئنا كذمان كةلتئرمةيدئ. ءتئپتئ گيتلةر بولأيانئث سول كةزدةگئ ديكتاتورئ سترةسسنةرمةن ارالاسئپ تذرؤئ دا مذمكئن دةگةن بولجام ايتادئ. كئم ءبئلسئن؟ ءبارئ مذمكئن.
دةگةنمةن امةريكالئقتار ستالين مةن جؤكوأ سةكئلدئ گيتلةردئث ولگةنئنة تةك كذمان كةلتئرئپ قويماعان، قالايدا ونئ تئرئدةي ذستاؤ ءذشئن بذكئل ارناؤلئ قئزمةت ذيئمئنئث وكئلدةرئن، جانسئزدارئن ةؤروپاعا تارئداي شاشئپ جئبةرئپ، ءبئر ئلگةك ئزدةگةن. مئندةت - گيتلةردئث جاسئرئنعان جةرئن قالايدا تابؤ بولاتئن. ءبئراق ول ناتيجة بةرمةگةنگة ذقسايدئ. اقئرئ امةريكالئقتار ريببةنتروپپةن «ساؤدا» جاساسقان. «ءتئرئ قالعئث كةلسة، گيتلةر جاسئرئنعان «اپاندئ» ايت. ايتپةسة...» باسئندا ريببةنتروپ ورتةنگةن مذردةلةر گيتلةر مةن ةأانئكئ ةمةس ةكةنئن، ونئث ورنئنا سئثارلارئ ءولتئرئلئپ، ورتةلگةن دةگةن اقپاراتتئ ايتقان كورئنةدئ. بئراق ارئ قاراي سئر اشپاعان كذيئ ءوزئن قذرباندئققا شالؤدئ ذيعارعان.
مئنة، بةرگةن انتئنا تازا ادام دةپ وسئنئ ايت! وقيعا بئلاي بولعان كورئندئ. گيتلةردئ، ونئث ايةلئ ةأانئ جانة بورماندئ قذتقارؤ جوباسئن جاساعان فيؤرةردئث سذيئكتئ دة سةنئمدئ ادامئ وتتو سكورسةننئث بذيرئعئ بويئنشا «ءوز-ءوزئن ولتئرگةن» گيتلةر مةن ايةلئنئث دةنةسئن بؤنكةردةن شئعارئپ، ورتةپ جئبةرؤ گيتلةردئث كولئگئن جذرگئزؤشئ ةريح كةمپكا اتقارؤئ ءتيئس بولعان. سذيةكتةردئ ورتةگةن ةريح كةثةس اسكةرلةرئنة ءوز ةركئمةن تذتقئنعا ءتذسئپ، گيتلةردئث جاتقان جةرئن كورسةتؤئ كةرةك ةدئ. ءسويتئپ، كةثةس ةلئن جانة ونئث وداقتاستارئن الداپ سوعؤئ ءتيئس-تذعئن.
وقيعا ءدال وتتو سكورسةن قذرعان جوبا بويئنشا ءوربئدئ. الةم حالقئ 50 ميلليوننان استام ادامنئث باسئن جذتقان جةندةت گيتلةر ءوزئن-ءوزئ ءولتئردئ دةگةنگة سةندئ. ورتةلگةن مذردةلةردئ ساراپقا سالعان ماماندار ابدةن ادام تانئماستاي كذيئپ كةتكةن سذيةكتةردئ گيتلةر مةن ةأانئكئ دةپ تانئعانئ بةلگئلئ...
جاؤاپ بةرؤ بارئسئندا گيتلةردئث جذرگئزؤشئسئ ةكئ ذلكةن قاتةلئك جئبةرگةن كورئنةدئ. ءبئراق ونئ ةشكئم بايقاماي قالعان. ءبئرئنشئسئ، «فيؤرةر مةن ونئث جارئن ءوز قولئممةن ورتةدئم» دةپ تذرئپ العان ةريح «مذردةلةرگة بةنزيندئ قذيئپ بولعان سوث، جانئمدا باقئلاپ تذرعان گيملةردةن سئرئثكة سذرادئم. ول بةردئ» دةپ قويئپ قالعان. شئندئعئندا، ول ةشكئمنةن سئرئثكة سذرامايتئن. ونئث قالتاسئندا ذنةمئ مئلتئق گيلزاسئنان جاسالعان ادةمئ وتتئق جذرةتئن. ونئ گيتلةر سئيلاعان ةدئ. ةكئنشئ وتئرئگئ، «مذردةلةردئث بةتئ سولدات ادةيالئمةن جابئلعان. اشئپ كورگةن جوقپئن» دةؤئ.
اقيقاتئندا الاس-كذلةس سوعئس ءجذرئپ جاتقاندا، كئم ولاردئ الپةشتةپ ودةيالعا وراپ ءجذر دةيسئز. مذنئث ءبارئن ارتئنان قولعا تذسكةن فيؤرةردئث جةكة دارئگةرئ سذراق-جاؤاپ بارئسئندا ايتئپ بةرگةن. سونداي-اق بةتئنة پلاستيكالئق وپةراسيا جاساپ، قولعا تذسؤدةن قذتئلئپ كةتكةن وتتو سكورسةن سوعئس بئتكةن سوث، كوپ جئلدان كةيئن امةريكالئق تانئس جؤرناليسكة گيتلةردئ قالاي امان الئپ قالعاندارئن جايئپ سالعان كورئنةدئ. ونئث ايتؤئنشا، «گيتلةردئث پلاستيكالئق وپةراسيا جاساتؤئ ابدةن مذمكئن. ويتكةنئ ول وتة ايلالئ ةدئ» دةپتئ-مئس.
سةنبةسكة بولمايدئ. ءبارئ مذمكئن. سونداي-اق ول ءذشئنشئ رةيحتئث باسشئلارئ ءذشئن جاسالعان بؤنكةر تةك بومبئ مةن سناريادتاردان عانا جان ساقتايتئن ذرا ةمةس، بئرنةشة قاباتتان تذراتئن لابريندكة ذقساس، شئم-شئتئرئق جولئ بار مةكةن دةيدئ. سول ذثگئر جولدارئنا تةمئر جول ورناتئلعان. وندا ةكئ-ءذش ادام سياتئن أاگوندار ءجذرئپ تذردئ. ول جولدار بةرليننئث استئن شارلاپ بارئپ، ءبئر قيئرعا شئعئپ كةتةدئ. گيتلةر سونئ پايدالاندئ» دةگةندئ ايتقان.
ارينة، بولار ءئس بولعان سوث، كئم قالاي ايتسا دا، نة دةسة دة - ءوز ةركئ. بذعان دةيئن دة گيتلةردئث سوعئستان كةيئنگئ ءومئرئ جونئندة شئتئرمان اثگئمة ايتئلعان. «گيتلةر انتاركتيدا نة بولماسا ارگةنتينادا ءومئر ءسذردئ» دةگةن قاؤةسةت بذگئنگئ كذنگة دةيئن تئنشئعان جوق. مةيلئ عوي. مذنداي اثگئمةنئث ايتئلؤئنا رةسةي ارناؤلئ ورئندارئنئث بئرئندة قذپيا تذردة ساقتاؤلئ تذرعان گيتلةردئث شةكةسئن ا ق ش، ذلئ بريتانيا، فرانسيا ساراپشئلارئ تاعئ ءبئر تةكسةرگةندة ول گيتلةردئكئ ةمةس، بةلگئسئز ءبئر ايةلدئث سذيةگئ بولئپ شئققان. وسئنئث ءوزئ «گيتلةردئث ةكئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئستا امان قالئپتئ-مئس» دةگةن ذلكةن اثگئمةگة كةزةك بةرگةنئ بةلگئلئ. سونئث ءبئرئ - «التئ نةگر بالاسئ» اتتئ وپةراسياسئ.
سةيسةن امئربةك ذلئ
«ايقئن»