جةردئث جاپپاي شوگؤئنئث سةبةبئ نةدة؟

  استانا. 14 - اقپان. قازاقپارات - قازاق حالقئندا «جةتئ قات كوك» جانة «جةتئ قات قارا جةر» جايلئ ميفولوگيالئق تذسئنئك بار. بذرئنعئنئث ادامدارئ جةتئ قات قارا جةردئث استئندا دا تئرشئلئك بار دةگةنگة سةنگةن. سول سةنئمنةن ارئلا الماعان جذرت ءار ايماقتا جةردئث وزدئگئنةن شوگؤئن ةرتوستئكتةگئ «كول تاؤئسار مةن تاؤسوعاردئث جذمئسئ» دةپ بئلةدئ.

جةردئث جاپپاي شوگؤئنئث سةبةبئ نةدة؟

  ياعني، ءبئر ءذيدئ نةمةسة بذكئل ءبئر اؤداندئ جذتئپ جئبةرةتئن ذلكةن ءارئ تةرةث شذثقئرلاردئث پايدا بولؤئن كةيبئرةؤلةر جةراستئ وركةنيةتئنئث سالدارئ دةپ توپشئلايدئ. ال عالئمداردئث ايتار ءؤاجئ باسقا.

ادةتتة، جةردئث شوگؤئن عالئمدار جةر استئندا بوس كةثئستئكتئث پايدا بولؤئمةن تذسئندئرةدئ. مذنداي بوس كةثئستئكتةر جةر استئ سؤلارئنئث توپئراقتئ شايئپ كةتؤئنةن قالئپتاسسا، كةيدة ادامنئث ءوز قولئمةن جاسالادئ ةكةن. جةر قويناؤئنان ءتذرلئ قازبا بايلئقتارئن ئزدةگةن ادامزات بايقاؤسئزدا وزئنة ور قازئپ الئپ جاتاتئن كورئنةدئ. ياعني قازئپ الئنعان كةننئث ورنئ بوس قالئپ، ناتيجةسئندة جةر وپئرئلادئ.

  وسئنداي جةردئث شوگؤئنةن قورئققان گأاتةمالا جذرتشئلئعئ اؤدةم جةردئ اتتاپ باسؤعا جذرةكسئنةدئ. 2010 - جئلئ ورئن العان وقيعادان كةيئن بذل جذرتتئث ذرةيلةنبةسكة ءلاجئ جوق. سول جئلئ سوققان «اگاتا» داؤئلئ تالاي قالالاردئث استاث-كةستةثئن شئعاردئ. اعاشتئ تامئرئمةن جذلئپ، جةردئث استئن ذستئنة قوپارعان بذل داؤئلدا تئلسئم وقيعا ورئن العان. مذندا جةردئث ذستئندةگئ دذنية جةردئث استئنا تذسكةن. تابيعاتتئث توسئن مئنةزئنةن ةسئن ارةث جيعان جذرت ءدال قالا ورتاسئنداعئ 3 قاباتتئ عيماراتتئث ءذشتئ-كذيلئ جوق بولئپ كةتكةنئن بايقايدئ. ورنئندا ذلكةن ور قالعان. جةرگئلئكتئ بيلئك وردئث ماثئندا تذراتئن تذرعئنداردئ دةرةؤ كوشئرئپ تاستايدئ. ديامةترئ 30، ال تةرةثدئگئ 60 مةتردئ قذرايتئن بذل الئپ اپان ءالئ تولئق زةرتتةلئپ بولعان جوق. «اگاتا» داؤئلئنان كةيئن ورئن العان بذل وقيعاعا جاثبئر سؤلارئ سةپ بولئپ وتئرؤئ مذمكئن دةگةن بولجام ايتئلعان. ءبئراق شذثقئردئث ةش كةمشئلئكسئز ءدوپ-دوثگةلةك بولئپ، قولمةن سئزعانداي ويئلئپ ءتذسؤئ عالئمداردئث ناقتئ تذجئرئم شئعارؤئنا كةدةرگئ جاساپ وتئر. جةرگئلئكتئ حالئق پةن زةرتتةؤشئلةر دة بذل تئلسئم قذبئلئستئث جاؤابئن ءالئ تاپپاعان. سونداي-اق شذثقئردئث تذبئنةن قيراعان ءذيدئث قالدئقتارئ تابئلماؤئ ةرئكسئز تذرلئ ويلارعا جةتةلةيدئ. راسئمةن دة، 3 قاباتتئ ءذيدئث جذرناعئ قالماي جذتئلئپ كةتؤئ ساناعا ةش سئيار ةمةس. دةسة دة، مذنداي جايت گأاتةمالادا بذرئن دا بولئپتئ. 2007 - جئلدئث ساؤئرئندة ءدال وسئلايشا جةردئث شوگؤئنةن 3 ادام قازا تاپقان.

ال ؤكراينانئث حاركوأ قالاسئنئث ماثئنان تابئلعان شذثقئردئث كولةمئ سونداي تةرةث ةمةس. 18 مةتر تةرةثدئككة كةتكةن وردئث قالاي پايدا بولعانئ زةرتتةؤشئلةردئث قئزئعؤشئلئعئن تؤدئرئپ وتئر. ورماندا ورنالاسقان بذل تةرةث تؤننةلدئث پايدا بولؤئن جةرگئلئكتئ جذرت وزگة عالامشارلئقتارمةن بايلانئستئرادئ. ورمان اسپانئنان دوثگةلةك عارئش كةمةلةرئن ءجيئ كورةتئن حالئق «وسئ شذثقئردان وزگة عالامشارلئقتار وزئنة قاجةتئن الادئ» دةپ تذسپالدايدئ. 1990 - جئلدارئ بذل جةر وزگة عالامشارلئقتاردئث عارئش ايلاعئنا اينالعان-مئس. ولار جةردئث توپئراعئن الئپ ءجذر مة، الدة جةر قويناؤئنان وزدةرئنة قاجةتتئ مةتالل نةمةسة قاندايدا ءبئر قوسپا الئپ ءجذر مة، بةلگئسئز.

 جذرتشئلئقتئث ذرةيئن الاتئن ايگئلئ شذثقئر ا ق ش-تئث نةأادا شتاتئندا ورنالاسقان. بذل شذثقئر باياعئدان بةلگئلئ. شولةيتتئ جةردة ورنالاسقان قذدئققا سول ماثنئث تذرعئندارئ «ءئبئلئس شذثقئرئ» دةپ ات بةرگةن. ةگةر اثئزدارعا سةنسةك، دذلةي كذش پةن زذلئمدئق يةسئ جةر بةتئنة وسئ تةرةثنةن شئعادئ. زةرتتةؤشئلةر بذل شذثقئردئث 120 مةترگة دةيئنگئ تةرةثدئگئن ولشةپ زةرتتةي العان. ال ونئث شئن مانئندةگئ تةرةثدئگئ ءالئ دة انئق ةمةس.

سونداي-اق تةرةثدئگئ انئقتالماعان شذثقئردئث مذحيتتا ورنالاسقان بةليز نذكتةسئ. تةلةگةي تةثئزدئث ورتاسئنداعئ قويؤ قارا نذكتةنئث ةكئنشئ اتاؤئ «كوك قذردئم». يؤكاتان تذبةگئنئث ماثئندا ورنالاسقان بذل عاجايئپ شذثقئرعا قئزئق قؤعان ساياحاتشئلار ءجيئ بارادئ. سؤ استئنا ساياحاتتاؤدئ ذناتاتئن جاندار كاريب تةثئزئنة سول ءذشئن كةلةدئ. بذل تةرةث جاقئندا پايدا بولعان جوق. بذل - تابيعاتتئث تاماشاسئ. ال لةنينگراد وبلئسئنداعئ كورب كولئنئث تذبئنةن مذنداي شذثقئر ويدا-جوقتا پايدا بولعان. جةر استئ پليتالارئنئث قوزعالئسئنان با، الدة باسقا دا سةبةپتةردةن بولدئ ما، ايتةؤئر كول ورتايئپ، استئ ذلكةن شذثعئماعا اينالعان. «بةلگئسئز سةبةپتةرمةن كول استئنان مئثداعان توننا توپئراقتئث جوعالؤئنا تئلسئم كذش يةسئنئث قاتئسئ بار بولؤئ ابدةن مذمكئن» دةيدئ ؤفولوگتار.

تئلسئم كذشپةن پايدا بولعان شذثقئرلار ءبئر رةسةي مةن ا ق ش-تا ةمةس، وزگة دة ةلدةردة بار كورئنةدئ. مئسالئ، قئتايدئث سئچؤان اؤئلئندا مذنداي شذثقئرلار پايدا بولماس بذرئن، جةر جارئلئپ، سئرتقا قويؤ قئزئل باتپاق شئعا باستاعان. ئشةر اؤئزسؤئ دا لايلانئپ، ةسئ شئققان جذرت نة ئستةرئن بئلمةي، قاتتئ ساسقان. بذل جايت جةر سئلكئنئسئنئث سالدارئنان بولدئ دةيئن دةسة، زةرتتةؤشئلةر ةشقانداي سةيسميكالئق وزگةرئستئ بايقاماعان. ال ةرتةثئندة كوشةلةر وزدئگئنةن مذجئلئپ، 80 گة جؤئق شذثقئر پايدا بولعان. عالئمدار جةر استئ سؤلارئ كوتةرئلئپ، جةردئث بةتكئ قاباتئن شايئپ كةتكةن دةگةن بولجام جاسادئ. ال ول سؤلاردئث كوتةرئلؤئنة نةندةي كذشتئث اسةر ةتكةنئ بةلگئسئز. وسئ جايتتاردئ ةسكةرگةن ؤفولوگيا سالاسئنئث ماماندارئ جةر استئندا قانداي دا ءبئر وزگةرئستةردئث بولئپ جاتقانئنا يمانداي سةنةدئ.

ادام قولئمةن جاسالعان شذثقئرلار

جةردئث شوگؤئ ءبئزدئث ةلدة دة بايقالعان. ءبئراق ةلئمئزدة مذنداي شذثقئردئث پايدا بولؤ سةبةبئ بةلگئلئ. باتئس قازاقستاننئث بةرةزوأكا اؤئلئ ماثئندا جةردئث جاپپاي شوگؤئ جذرتتئ ءبئراز ابئگةرگة سالعان. ماماندار بذلايشا جةردئث وپئرئلؤئنا جاقئن ماثدا ورنالاسقان قاراشاعان مذناي كةنئ سةبةپ بولئپ وتئرعانئن انئقتاعان. اؤئلدئث ماثئنداعئ شذثقئرلاردئث كولةمئ 3 مةتر، تةرةثدئگئ 5 مةترگة جةتةتئن بولسا كةرةك. اراسئندا ةكئ جذك ماشيناسئ قئسئلماي، قئمتئرئلماي ةنئپ كةتةتئن شذثقئرلار دا بار كورئنةدئ.

الةمدة ءدال وسئلايشا ادام قولئمةن جاسالعان اتاقتئ شذثقئرلار بار. وثتذستئك افريكا رةسپؤبليكاسئ - ءتذرلئ گاؤهار تاستارئمةن جانة التئنئمةن تانئلعان ةل. ءبئر جئلدارئ بذل ةلدئث كيمبةرلي قالاسئندا الةمگة ايگئلئ الماس شئعاراتئن كةن ورنئ بولعان. قازئرگئ كذنئ اتئ الةمگة تانئمال ةث ءئرئ گاؤهار تذرلةرئ وسئ كيمبةرليدةن شئققان دةسةدئ. 1866 - جئلدان 1914 - جئلعا دةيئن تئنباي قازئلعان اتالمئش كةن ورنئنئث كولةمئ جئل وتكةن سايئن ذلكةيئپ، تةرةثدةي تذسكةن. ءبئر قئزئعئ، تةحنيكامةن ةمةس، ادامنئث قارا كذشئمةن قازئلعان بذل جةر الةمدةگئ ةث تةرةث شذثقئرلاردئث قاتارئنان. وسئ ارالئقتا بذل جةردةن 3 تونناعا جؤئق گاؤهار ءوندئرئلئپتئ. وسئنشاما بايلئقپةن قامتاماسئز ةتكةن 240 مةتر تةرةثدئككة دةيئن قازئلعان بذل كةن ورنئ قازئر جذمئس ئستةمةيدئ. بايلئعئ سارقئلعان كةن ورنئ قازئرگئ تاثدا سؤمةن تولتئرئلعان.

كانادانئث دياأيك كةن ورنئ دا تةرةثدئگئمةن ةرةكشةلةنةدئ. بذل جةردةن ءالئ كذنگة الماس وندئرئلةدئ. شاعئن ارالدا ورنالاسقان بذل كةن ورنئ مذحيت دةثگةيئنةن الدةقايدا تومةن. كئشكةنتاي ارالدئث قوينئندا ءالئ دة تالاي التئن مةن گاؤهارتاس بار كورئنةدئ. دةمةك، بذل شذثقئر ودان ءارئ تةرةثدةي تذسپةك.

ا ق ش-تئث كةننةكتون مئس وشاعئ 1863 - جئلدان بةرئ قازئلئپ كةلةدئ. وسئ كذندة تةرةثدئگئ 1 شاقئرئمعا جةتكةن كةن ورنئنئث بايلئعئ تاؤسئلار ةمةس. بذل شذثقئردئث تةرةثدئگئ قاي جةرگة جةتةتئنئ بةلگئسئز.

مونتيكةللو سؤ قويماسئندا دا قولمةن جاسالعان شذثقئر بار. ارتئق سؤ مولشةرئن اعئزئپ تاستاؤعا ارنالعان بذل قذبئردئث ذزئندئعئ 20 مةترگة جةتةدئ، ال شةثبةرئنئث كولةمئ 21،6 مةتر. قولدان جاسالعان بذل سؤ شذثقئرئ كاريب تةثئزئندةگئ بةليز سةكئلدئ سذلؤ كورئنة بةرمةيدئ. كةرئسئنشة، ادامنئث ذرةيئن الئپ، ايدالادان شوشئتادئ.

تئلسئمعا سةنةتئن جذرت قذددئ ءبئر عالامشارداعئ «قارا قذردئم» جةر استئنا ءتذسئپ كةتكةندةي دذرلئگؤدة. «جةردئث وزدئگئنةن شوگؤئ بةكةر ةمةس. جةردئث استئندا بولئپ جاتقان وقيعالاردئث ءبئر ذشئ ءبئر كذنئ سئرتقا شئعادئ» دةيدئ ولار. ةسكئنئث اثئز ةرتةگئلةرئنة قيالدان تؤعان دذنية دةپ قارامايتئن جذرت وسئلايشا جةردئث استئندا وزگة وركةنيةتتئث ءومئر ءسذرئپ جاتقانئنا ةش كذمان كةلتئرمةيدئ. ولاردئث بذلايشا بولجام جاساؤئنا ةسكئ اثئزدار عانا ةمةس، سونئمةن بئرگة جاثا عاسئر تؤدئرعان فانتاستيكالئق اثگئمةلةر مةن فيلمدةر دة اسةر ةتئپ جاتقانئ انئق. ءتئپتئ بذرئنعئنئث جازؤشئلارئ دا جةردئث استئندا تئرشئلئكتئث بار ةكةنئن جوققا شئعارماعان. ولار سونئث دالةلئ رةتئندة ارتئندا ءتذرلئ فانتاستيكالئق ةثبةكتةر قالدئرعان. مئسالئ، جيؤل أةرننئث كةزئندة جازئلعان فانتاستيكاسئ بذگئنگئ كذننئث اقيقاتئنا اينالئپ وتئر. الئس بولاشاقتا جازؤشئنئث «جةر ورتاسئنا ساياحات» اتتئ تؤئندئسئ دا شئندئققا جاقئن وقيعا رةتئندة قاراستئرئلؤئ ابدةن مذمكئن عوي. دةمةك، الةمنئث ءار نذكتةسئندة جةردئث شوگؤئ بةكةر ةمةس...

سابينا زاكئرجان قئزئ

دەرەككوز:«ايقئن» گازەتئ

 

 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى