اقان سةرئنئث جذمباق عذمئرئ

 استانا. 14- اقپان. قازاقپارات - كيةلئ قازاق توپئراعئ انشئگة كةندة ةمةس. ءبئراق ولاردئث ئشئندة «سال»، «سةرئ» اتانعانئ نةكةن-ساياق. اؤةلئ ويعا ورالارئ، البةتتة، ءان ونةرئنئث بيئك تذعئرئنا اينالعان ءبئرجان سال مةن اقان سةرئ.

اقان سةرئنئث جذمباق عذمئرئ

«سال»، «سةرئ» قذرمةتئنة حالئقتئث ةرةكشة ءئلتيپاتئنا ية بولعان، انئمةن، ولةثئمةن، داؤئسئمةن وزا شئققان جان عانا لايئقتئ. سذلؤ ايةل، جذيرئك ات، قئران بذركئت، العئر تازئسئنان ايئرئلعان اقتاثگةر ءانشئ ءومئرئ نةگة «جذمباق عذمئر» اتاندئ؟

بيئل تؤعانئنا 170 جئل تولئپ وتئرعان سةرئ اندةرئنة قاتئستئ ةكئ ذداي پئكئرگة نذكتة قويار ءسات جةتتئ مة؟

قوشتاسؤ اندةرئن تؤدئرعان شةرلئ ءومئر

ءان ونةرئن كوككة كوتةرگةن ارقانئث كةربةز سذلؤ كوكشةتاؤئنئث قوسكول مةكةنئنةن اقان سةرئ قورامسا ذلئ دا تذلةپ ذشتئ. العاشقئ ساؤاتئن اؤئل مولداسئنان اشئپ، كةيئن قئزئلجار مةدرةسةسئندة جالعاستئرعان ول، قالاداعئ ورئس مادةنيةتئمةن دة از-ماز تانئسقان. باي، ساؤداگةر قورامسا ذلدارئنئث ئشئندةگئ جاسئنان انگة اؤةس اقان «سةرئ» دةثگةيئنة ساي ءسان-سالتاناتتان تارشئلئق كورگةن جوق. بالؤان، ءانشئ، كذيشئ، اثشئ، ونةرپاز جئگئتتةردةن ماثئنا نوكةر دة ةرتتئ. وعان كومپوزيتوردئث «اقان سةرئ» اتتئ ولةثئندةگئ «مةن ءجذرمئن ورتا جذزگة ساؤقئم سالئپ، جئگئتتئث سةركة ارداسئن قاسئما الئپ» دةگةن سوزدةرئ ايعاق.

«مايدا قوثئر» انئندةگئ «جذيرئك ات، جاقسئ ايةل - ةر قايراعئ» دةؤ ارقئلئ ءانشئ ءتورت قذبئلاسئ تةث ناعئز ةر-ازاماتتئث جةتئ قازئناسئنئث تذگةل سايلانئپ تذرؤئ قاجةتتئگئن اثعارتادئ. ون جئل وتاسقان جارئ، ءذش بالاسئنئث اناسئ ءباتيما قايتئس بولعاندا قايعئدان ارئلؤعا كومةكتةسكةن دة سول سةرئكتةرئ - قذلاگةر، قاراتورعاي، بازارالا مةن كوكجةندةت.

اقان سةرئ ءبئر جئلدا 60 تذلكئ العان قاراتورعاي اتتئ بذركئتئن ءزئلقارانئث الئبةگئنةن، ءبئر جئلدا توعئز قاسقئر العان بازارالا دةگةن ءيتتئ سايرات تورةدةن العان. قذلاگةردئ قاراؤئل شوكةتايدان ءجذز سومعا ساتئپ العان. ءدال وسئ كةزدة سذيگةن ءذرقياسئ دا قازا تاؤئپ، اقتوقتئ ذزاتئلئپ، ازاماتتئث ءجذزئ سئنئق، جانئ جذدةگةندة جذبانئشئن جانؤارلارئنان تابادئ. ارعئن-التاي اققوشقار-سايدالئنئث اسئندا 300 اتتان وزئپ كةلگةن قذلاگةردئث كةيئننةن ساعئنايدئث اسئندا مةرت بولؤئنا اقاننئث اششئ ءتئلئ اسةر ةتسة كةرةك.

ماعجان جذمابايةأ 1922 - جئلئ كوكشةتاؤعا بارعان ساپارئندا اقاندئ كوزئ كورگةن اقساقالداردان دةرةك جيناپ جازعان «اقان سةرئ» ماقالاسئندا: «بةلگئ الؤعا شئققان باراقباي قذلدئراپ كةلة جاتقان قذلاگةردئث شئلاؤئنان ذستاثقئراپ قالسا كةرةك، مذنئ كورئپ تذرعان اقاننئث باراقبايعا ءتئلئ تيةدئ. وسئ ؤاقيعادان باراقبايدئث ئشئندة اقانعا كةك قالادئ، - دةي كةلة، - 323 اتتئث الدئندا قذلاگةر جذلدئزداي اعئپ كةلة جاتقاندا اناؤ سايدالئ اسئندا ئشئنة قان قاتقان باراقباي قذلاگةردئ كولدةنةثنةن سوقتئرئپ ولتئرةدئ»، - دةگةن. ءانشئنئث تاؤئ شاعئلعان، ال شئعارماشئلئعئندا شئرقاؤ بيئككة كوتةرئلگةن تذس - قذلاگةردئث ءولئمئ. «قذلاگةر» - ةزئلگةن جذرةكتةن ةگئلئپ شئققان شةرلئ قوشتاسؤ ءانئ. «كوكجةندةت»، «قاراتورعاي»، «ماثماثگةر» دة - ةستئ جانؤارلارئنان ايئرئلعان سوث قيماستئق پةن ساعئنئشتان تؤعان مذثلئ اندةر.

سايراعان ورتا ءجذزدئث بذلبذلئ ةدئ

ءومئرئ مةن شئعارماشئلئعئ كوپ زةرتتةؤشئلةردئ قئزئقتئرعاندئقتان دا، اقان سةرئ تذلعاسئ تةرةث تالداؤ مةن تئثعئلئقتئ زةرتتةؤدةن تئس قالعان ةمةس. «سئرئمبةت»، «اقتوقتئنئث اؤجارئ»، «بالقاديشا»، «قذلاگةر»، «قاراتورعاي»، «كوكجةندةت»، «ماثماثگةر»، «جامال قئز»، «ءذش ءتوتئ قذس»، «شامشئقامار»، «مايدا قوثئر»، «ماقپال»، «كةربةز سذلؤ»، «كةپسةر»، «رايحانگذل» اندةرئنئث ارقانئث قذلاگةرئ اقاننئث اندةرئ ةكةنئنة ةشكئم داؤ ايتا المايدئ.

كومپوزيتور اندةرئن مؤزئكالئق تذرعئدا تاپتئشتةپ تالداعان مؤزئكاتانؤشئ ايگذل بايبةك اقان اندةرئن مئناداي جانرلئق توپتارعا بولئپتئ:

1. «مذث-شةر اندةر» («بالقاديشا»، «قاراتورعاي»، «التئباسار»، «قذلاگةر»، «اقتوقتئنئث اؤجارئ»، «كوكجةندةت»)؛

2. «جيئرما بةس» جانة «اقئرعئ، قوشتاسؤ اندةر» («مايدا قوثئر»، «شئرماؤئق»، «اؤدةمجةر»)؛

3. «اثساؤ، ساعئنئش اندةر» («ماقپال»، «ماثماثگةر»، «كوك كوبةلةك»، «سئرئمبةت»، «ءلايلئم»، «رايحان گذل»)؛

4. «سال-سةرئلئك، عاشئقتئق اندةر» («جامال»، «ءشامسئقامار»، «جئلقئلئ باي»).

ايگذل بايبةك، ةتنومؤزئكاتان ؤشئ، ونةرتانؤ كانديداتئ:

- كوپتةگةن فيلولوگتةردئث ةثبةكتةرئندة اقان سةرئنئث شاعاتاي تئلئمةن قاتار، اراب-پارسئ تئلدةرئن جةتئك بئلگةنئ تؤرالئ، جالپئ، سال-سةرئلةردئث «ءجذسئپ-زئليحا»، «لايلئ-ءماجنذن»، «فارحاد-شئرئن» اتتئ شئعئستئث عذلاما ليرو-ةپوستارئمةن جاقسئ تانئس ةكةنئ ايتئلادئ. وعان كؤا - اقان سةرئ اندةرئندة پايدالاناتئن شئعئستئق تةثةؤلةر مةن تئكةلةي سوپئلئق پوةزياسئنئث جةلئسئندة جازئلعان اندةر مةن ولةثدةر. ماسةلةن، اسةت شئعارماشئلئعئن الساق، كوپشئلئككة تانئمال اندةرئمةن قاتار، ونئث شئعئستئث جةلئسئمةن جازئلعان «اعاش ات»، «ءساليحا-سامةن» جانة ت.ب. قيسسا-داستاندارئ بار.

وسئ ورايدا، اقان سةرئ شئعارماشئلئعئن (باسقا دا سال-سةرئلةردئث ونةرئن) شئعئس مادةنيةتئنئث كونتةكستئندة قاراستئرا جازئلعان عئلئمي جذمئستار قاجةت (مؤزئكاتانؤدا مذنداي جذمئستار ساؤساقپةن سانارلئق). ونسئز اقان سةرئ شئعارماشئلئعئنئث قئر-سئرئن تولئق ءتذسئنؤ مذمكئن ةمةس. وكئنئشكة قاراي، ءبئز الةمگة ايگئلئ فيردوؤسي، جامي سياقتئ شئعئس اقئندارئنئث شئعارمالارئن مذلدةم بئلمةيمئز. وقؤ پروسةسئنة (مؤزئكانتتارعا) «شئعئس پوةزياسئ» اتتئ كؤرس ةنگئزئلؤئ قاجةت.

اقاندئ پةرئ يةكتةگةنئ راس پا؟

جانؤار بولسا دا سةنئمدئ سةرئكتةرئنةن ايئرئلؤئ - سةرئنئ قوعامنان الئستاتقانئ اقيقات. ماعجان جذمابايةأتئث ماقالاسئندا «اقان ساقاؤ بالاسئمةن (ايةلئ باتيمادان تؤعان ئبان اتتئ ذلئ - ج.ج.) قوسقولدئث سئرتئنداعئ سارئكولدئث جاعاسئنداعئ اعاش ذيدة جالعئز قالادئ. .... ئشؤگة دة، دارةتكة دة سؤدئ سارئكولدةن عانا الادئ. سارئكولدئث سؤئنا ءتئرئ تئشقان تذسئرمةيدئ. مئنگةن اتئن دا سؤارمايدئ. مال كةلة جاتسا، الدئنان شئعئپ ايداپ جئبةرةدئ» دةلئنگةن. اقاندئ «جئندئ» اتاندئرعان دا - وسئنداي جات قئلئعئ. ارينة، كورةر كوز، ةستئر قذلاققا ابةس كورئنؤئ مذمكئن. ءتئپتئ ءتذسئپ وتئرعان ءذيئنئث ئدئس-اياعئ، توسةك-ورنئ كئر بولسا دا، ءانشئنئث اسؤلئ ةتكة قاراماي، ءجذرئپ كةتة بةرةتئن كئرپيازدئعئ دا بولعان. قايعئ ذستئنة قايعئ جامالعاندا سةزئمئ، جذرةگئ بار ءار پةندة ءبارئن تاستاپ، بةزئپ كةتكئسئ كةلةدئ. وعان «پةرئ يةكتةتكةن» دة - ةلدئث وسةگئ. ماعجاننئث ايتؤئنشا، اقاننئث ءتئلئ ؤلئ بولعان. كورشئسئ شوبةك بالالارئ تؤرالئ بئلاي دةگةن:

تاس مذرئندئ بةگالئ،

سار توقالئ سةردالئ،

ئسكةن باسئ - سةرالئ،

قوتئر اؤئز مذقانالئ،

كونتةك اؤئز ءنذرالئ،

بوس سوپاعئ - بايالئ،

ةرالئ، جانالئ، سايدالئ -

ساؤئتبةكتئث سارالا ءئيتئ سةكئلدئ،

ةنةثدئ ذرايئننئث بالالارئ...

بوقتئباي ايتقانداي، ءپالئ-ءپالئ (بوقتئباي - ةكئ ءسوزئنئث بئرئندة «ءپالئ-ءپالئ» دةپ وتئراتئن شال ةكةن - م.جذمابايةأتئث ةسكةرتپةسئ)...

ؤئتتئ ءسوز سذيةگئنة تاثبا بولعان شوبةك بالالارئ اقاندئ «جئندئ» ةتسة كةرةك-تئ. قازاقتئث ءوزئ «جاقسئعا - ءسوز، جامانعا ءشوپ ئلةسةدئ» دةمةي مة؟ مذنداي ءسوز ةرسة دة، ةلدئث ارداقتئسئ اقان تذعئرئنان ءتذسئپ، حالئق اراسئنداعئ قذرمةتئنةن ايئرئلعان ةمةس. احمةت جذبانوأ تا: «بئرةؤلةردئث «اقاندئ جاس ورتاسئنا كةلگةندة جئن ذرئپتئ» دةؤلةرئ دة سةرئنئث از ؤاقئت بولسا دا مورالدئك داعدارئسقا كةزدةسكةن كةزئ بولاتئن»، - دةپ ءان داؤئلپازئنئث جاعدايئن ونةر ادامئ بولعان سوث، ءتذسئنئپ پايئمدايدئ.

ءتذيئن

انادان اردا تؤعان، ارقا ءان ونةرئنئث ارعئماعئ اقان سةرئ اندةرئ كينوعا، پةساعا دا ارقاؤ بولدئ. ول تؤرالئ رومان دا، پوةما دا جازئلدئ. اكادةميك احمةت جذبانوأتئث «كوكجةندةتتئ» ءاننئث ةركةسئنة بالاپ: «نة پايدا، ءبئزدئث كوپتةگةن انشئلةرئمئز وسئنداي مؤزئكالئق مازمذن جاعئنان باي، ورئنداؤشئلئق تةحنيكانئ كورسةتؤگة جارايتئن كةربةز دة، كذشتئ ءاندئ ايتپايدئ»، - دةگةن پئكئرئ ءالئ دة وزةكتئلئگئن جويماي تذر. ءبئزدئث مئندةتئمئز دة سول - «كوكجةندةت»، «قذلاگةر»، «ماقپال»، «مايدا قوثئر»، «ءشامشئقامار» سئندئ كذردةلئ اندةردئ ذمئتپاي، تذنئعئن لايلاماي ورئنداؤ، مؤزئكا پانئندة مةكتةپ وقؤشئلارئنا دا ذيرةتؤ. اقئن تاعدئرئن، ولةثئن وقئپ، ءانئن تئثداپ وسكةن ذرپاق قانا شئنايئ ذعئنسا كةرةك.

اأتور: جادئرا جذماكذلباي

دەرەككوز:«الاش ايناسئ» گازەتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى