باتؤ حاننئث التئن اتتارئ قايدا؟

استانا. 12- اقپان. قازاقپارات - تاريحتا اتئ ةرةكشة اتالاتئن تذلعالاردئث تذلعاسئ شئثعئس حان ةكةنئ امبةگة ايان. ونئث جاؤگةر ءتورت ذلئنئث اتتارئ دا تاريحتا تانئمالدئلئعئ جاعئنان اكةلةرئنةن كةم تذسپةيدئ. سونئث ئشئندة جوشئنئث ورنئ بولةك. ول تؤرالئ از جازئلعان جوق.

باتؤ حاننئث التئن اتتارئ قايدا؟

جوشئنئث وزگةلةردةن (تولة، شاعاتاي، ذگةدةي) ةرةكشةلئگئ - ونئث ءئزئن جالعاستئرؤشئ، جوشئ نةگئزئن قالاعان التئن وردانئ تذپكئلئكتئ الپاؤئت مةملةكةت ةتئپ قذرا بئلگةن باتؤداي ذلئنئث بولؤئندا. باتؤ اكةسئ قذرعان «جوشئ ذلئسئ» دةگةن اتاؤعا ية بولعان قئرئق قذراؤ رؤدان قذرالعان كوشپةندئ دالا مةملةكةتئن قاهارلئ يمپةرياعا اينالدئرا ءبئلدئ. كةرةگةسئن كةثةيتتئ. شاثئراعئن تئكتةدئ. ول باسقارعان يمپةريانئث شئعئسئ ةرتئس وزةنئنةن باستالئپ، باتئسئ دؤناي دارياسئنا دةيئنگئ ارالئقتئ الئپ جاتتئ. باتؤ اكةسئنةن گورئ، اتاسئ شئثعئس حانداي قاهارلئ ةدئ. حالئقتئ اشسا الاقانئندا، جذمسا جذدئرئعئندا ذستادئ.

  تاريحقا ءسال شةگئنئس جاساساق، 1225- جئلئ قاراقورئمدا موثعول اقسذيةكتةرئنئث قذرئلتاي جينالئسئ شئعئس ةؤروپاعا جاثا جورئق جاساؤعا شةشئم قابئلدادئ. موثعول اسكةرئن شئثعئس حاننئث مذراگةر نةمةرةسئ جوشئنئث بالاسئ باتؤ باسقاراتئن بولدئ.

باتؤدئث سامساعان اسكةرئ 1236- جئلئ كاما وزةنئ بويئنداعئ بؤلگاريانئ، ماردأالاردئ تالقانداپ، 1237-1240- جئلدارئ ورئس جةرئنة كةلدئ. ورئس قالالارئن تالقانداپ، ةؤروپاعا ءوتتئ.  باتؤ باسقارعان موثعول ارمياسئ پولشانئ، گةرمانيانئ، اأستريانئ، أةنگريانئ، چةحيانئ، مولداأيانئ، ت. ب. ةلدةردئ باسئپ الدئ. الةم تاريحئندا باتؤ دةگةن اتئ قالدئ.

 ول 1243- جئلئ ةدئل ساعاسئنان ساراي قالاسئن سالدئردئ، بذل قالادا التئنمةن اپتاپ، كذمئسپةن كذپتةلگةن ءسان-سالتاناتتئ حان سارايئ، توثئرةكتئث ءتورت بذرئشئنان كةلگةن ساؤداگةرلةر جينالاتئن ساؤدا الاثئ بولدئ. التئن وردانئث استاناسئ العاشقئ كةزدة ساراي-باتؤ قالاسئندا (قازئرگئ استراحان ماثئندا) بولدئ. كةيئنئرةك ساراي بةركةگة (ةدئل بويئمةن ساراي-باتؤدان جوعارئراق) كوشئرئلدئ. مذنئث ءبارئ رةسمي دةرةك.

 ال تاريح باتؤدئث قازئناسئ وتة مول بولعان دةگةندئ كةلتئرةدئ. بالكئم راس تا بولار. ويتكةنئ جالپاق دذنيةنئ تابانئنا باسقان بيلةؤشئ، باسئپ العان جةردةگئ بارلئق قازئنانئ ءوزئ سالدئرعان ساراي-باتؤ شاهارئنا تاسئعانئ بةلگئلئ. ازيا تاريحشئلارئ «باتؤدئث قازئناسئنئث كوپتئگئ سول، ول ءوزئ سالدئرعان شاهاردئ التئنمةن اپتادئ، كذمئسپةن كذپتةدئ. جاؤلاپ العان جةرلةردةن شةبةرلةر الدئرئپ، قالانئث ءسان-سالتاناتئن ارتتئراتئن سارايلار سالدئرتتئ. سول زاماندا ساراي-باتؤدان كوركةم ءهام باي قالا ةش ماثدا جوق ةدئ» دةپ جازادئ.

باتئس تاريحشئلارئ «أةنگريا، چةحيا، اأستريانئ، ت.ب ةؤروپا ةلدةرئن شاپقان باتؤ حان ول ةلدئث بذكئل قازئناسئن قوتارئپ اكةتتئ. سذلؤ قئز-قاتئندارئن دا قالدئرمادئ. ونئ ءوزئنئث ساربازدارئنا تاراتتئ. بايلئقتئث ءبئرازئن كوزگة تذسكةن باتئر نوياندارئنا تارتؤ ةتتئ. ونئث استاناسئندا بولعاندار شاهاردئث عاجايئپ سذلؤلئعئنا ءتانتئ بولعاندارئن ايتادئ. شئعئستان كةلگةن جابايئ قولباسشئ وسئنداي كةرةمةت قالا سالعئزدئ دةگةنگة سةنگئث كةلمةيدئ» دةپ جازعان.

 كئم، نة دةسة دة ذلئ شئثعئس قاعاننئث نةمةرةسئ، اتاقتئ قولباسشئ جوشئنئث ذلئ باتؤ حان الةمدئ تئتئرةتكةن اسا قاهارلئ حان بولعانئ انئق. ونئث جاؤگةرشئلئگئ ءوز الدئنا. ءبئزدئث ايتپاعئمئز، سول باتؤ حاننئث الةمگة اثئز بولئپ تاراعان ةكئ التئننان قذيئلعان ارعئماعئ جونئندة بولماق. اثئزعا سذيةنةتئن بولساق، باتؤ باسئپ العان ةلدةردةن جينالعان التئننان ةكئ سايگذلئك قذيدئرعان. اتتئث كوزدةرئنة جاقذت تاستار ورناتئلعان. سوم التئنان جاسالعان بذل ةكئ پئراق ساراي-باتؤ شاهارئنا كئرة بةرئس قاقپاعا قويئلئپ، قالانئث ءسانئن كئرگئزئپ تذرعان كورئنةدئ.

 باتؤحان دذنيةدةن وتكةن سوث ونئث ورنئن باسقان بةرةكة حان التئن اتتاردئ ءوزئ وردا تئككةن ساراي قالاسئنا كوشئرگةن. ول قازئرگئ رةسةيدئث أولگوگراد وبلئسئنداعئ سارةأ سةلوسئنئث ماثئ. بذل التئن اتتار كةيئننةن بيلئك تئزگئنئن قولئنا العان اتئشؤلئ حان مامايدئث كةزئندة جوعالئپ كةتكةن. ويتكةنئ ماماي كذلئك شايقاسئندا جةثئلئپ، كةيئن شةگئنگةن كةزدة التئن اتتاردئ الئپ جذرؤگة مذرشاسئ بولماي قالعان كورئنةدئ-مئس. كةيبئر اثئز-اثگئمةلةردة التئننان قذيئلعان اتتار مامايمةن بئرگة كومئلگةن دةگةندئ كةلتئرةدئ. كئم ءبئلسئن؟

قئسقاسئ، بذگئنگئ كذنئ التئن اتتئ تابؤعا تالاپتانعان قازئنا ئزدةؤشئلةر لةنينسك قالاسئنئث ماثئندا اعئپ جاتقان اقتوبة (احتؤبئ) وزةنئنئث جاعالاؤئنداعئ ةسكئ قورعانداردئ ءجيئ قازادئ. ءبئراق «تاپتئق» دةگةن ةشكئم جوق.

 سةيسةن امئربةك ذلئ

 «ايقئن»        

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى