ةر تذرئكتئث قارا شاثئراعئ - قازاقستان
استانا. 12 - اقپان. قازاقپارات - جاهاندانؤ داؤئرئندة قازاق حالقئن ذلكةن سئن كذتئپ تذر. ول - حالقئمئزدئ ذلت رةتئندة ساقتاپ قالؤ جانة قازاقستاندئ الةمدةگئ وتئز وزئق مةملةكةتتئث قاتارئنا قوسؤ.
ذلتتئق رؤحسئز ذلتتئ ساقتاپ قالؤ مذمكئن ةمةس. ال ذلتئمئزدئ ساقتاعئمئز كةلسة، ذلتتئق پاتريوتيزمدئ مئقتاپ دامئتؤئمئز قاجةت. ذلتتئق پاتريوتيزم ارعئ تامئرئ تةرةث تاريحتان، باي مادةنيةتتةن مةيلئنشة نار العاندا عانا قؤاتتئ تذردة داميدئ.
«مادةني مذرا» مةملةكةتتئك باعدارلاماسئ قولعا الئنئپ، ئسكة اسئرئلا باستاعالئ بيئل تؤرا ون جئل. ةلباسئنئث تئكةلةي قولداؤئمةن دذنيةگة كةلگةن مذنداي جوبا دذنيةجذزئنئث باسقا ةلدةرئندة بذرئن-سوثدئ قولعا الئنباعان ةكةن. تالاي نارسة تذگةلدةندئ، اؤئز تولتئرئپ ايتار ئرگةلئ ئستةر ئستةلدئ، ئرگةمئز بذتئندةلدئ. ءبئراق بذعان توقمةيئلسؤگة استة بولمايدئ. «مادةني مذرا» باعدارلاماسئ مةيلئنشة جالعاسا بةرؤئ ءتيئس! ءوز قازاعئمئزدئ، ءوز اتا-بابالارئمئزدئ زةرتتةؤمةن شةكتةلمةي، تاعدئر-تامئرئمئز ءبئر بولعان تذركئ حالئقتارئن دا قوسا زةرتتةؤئمئز كةرةك. سوندا عانا كوشپةندئلةر وركةنيةتئندةگئ ءوز ورنئمئزدئ نئقتاي الامئز. قازاقتئث كوشپةندئلةر وركةنيةتئنئث بئردةن-ءبئر مذراگةرئ، قارا شاثئراعئ ةكةنئن دالةلدةي الامئز. كوشپةندئلةر وركةنيةتئنئث تاريحئندا قازاق حالقئنئث مادةني، تاريحي، فولكلورلئق، ةتنوگرافيالئق ذلةسئنئث قانشالئقتئ ماثئزدئ رول اتقارعانئن جارقئراتئپ كورسةتة الامئز. قئتايدئث بةس مئث جئلدئق جازبا تاريحئ بولسا، ءبئزدئث جازباشا بولماسا دا سونئث جارتئسئنداي تاريحئمئز تذپتةلئپ-تذگةلدةنؤئ ءتيئس. ءبئز سوعان ذمتئلؤعا ءتيئسپئز.
كوشپةندئلةر قانداي ةل بولعان؟ ولار قانداي مةملةكةت قذرا ءبئلدئ؟ نةنئ ءبئلدئ، نةنئ مةثگةردئ؟ قئسقاسئ، جةر كولةمئ جونئنةن الةمدة توعئزئنشئ ورئندا تذرعان قازاق ةلئنئث ءتذپ نةگئزئ بولئپ تابئلاتئن كوشپةندئلةر الةمئ ادامزات بالاسئ اقئل-ويئنئث دامؤئنا نة قوسقانئن تورتكذل الةم ءبئلؤئ ءتيئس. ةلباسئ نذرسذلتان ءابئش ذلئنئث كوشپةندئلةردئث الةمدئك تاريحتاعئ رولئنة توقتاپ، قازاق جةرئنئث ةؤرازيا كةثئستئگئنئث مادةني مايةگئ، رؤحاني ءتذپ قازئعئ بولئپ كةلگةنئن تالاي القالئ جيئندا تاراتئپ ايتئپ جذرگةنئ بةلگئلئ. - قازاقستاندئ ذلئ دالا وركةنيةتئنئث قارا شاثئراعئ رةتئندة حالئقارالئق دةثگةيدة تانئتئپ، قالئپتاستئرؤئمئز قاجةت، - دةگةن-دئ پرةزيدةنت.
سونئمةن، كوشپةندئلةر الةم وركةنيةتئنة نة قوستئ؟ عالئمداردئث ايتؤئنشا، وركةنيةت ءذش ءتذرلئ فاكتوردان تذرادئ: مةملةكةت، قالا جانة جازؤ-سئزؤ. وتئرئقشئ حالئقتارعا ءتان وسئ ءذش نارسةنئ باتئس جذرتئ كوشپةندئلةردة بولماعانداي كورةدئ. بئزدة وسئ ذشةؤئ دة بولدئ. ريمدئ جاؤلاعان عذن پاتشاسئ ةدئل (اتيللا)، كيردئث باسئن العان توميريس حانشايئم، تذركئ دذنيةسئنئث تورئندةگئ بؤمئن، تونئكوك قاعاندار، مئسئر بيلةؤشئسئ سذلتان بةيبارئس، ءذندئ جةرئنة يةلئك ةتكةن بابئر، شئثعئس حان قذرعان مةملةكةتتةردئ اتاساق تا جةتةر. وتئرار، سئعاناق، سايرام، سارايشئق سئندئ قالالارئمئزدئث قيراعان قابئرعاسئ ءالئ كذنگة ساقتالعان. ةگيپةتتئث پيراميدالارئ بولماعانمةن، سوعان بةرگئسئز قوجا احمةت ياسساؤي، ارئستان باپ، جوشئ حان موأزولةيئ بار. قازاق ءتئلئنئث ءتذپ اتاسئ - تذركئلةردئث سئنا جازؤئ سلاأيان-كيريلل جازؤئنان 15 عاسئر، گرؤزين جانة ارميان جازؤئنان 10 عاسئر بذرئن پايدا بولعان. العاشقئ ترانسپورت - اتقا ءمئنؤدئ، جارعاق شالبار كيؤدئ، تةمئر يگةرؤدئ، قارؤ-جاراق تذرلةرئن جاساؤدئ ةؤروپا بئزدةن ذيرةندئ.
بذل ايتئلعاننئث ءبارئ جالپئ تذركئگة ورتاق وشكةن، ولگةن، جوعالعان تاريح، ونئ ةندئ كةلئپ جالاؤلاتئپ قايتةمئز، ودان دا ءبارئن «قازاق» دةگةن اتاؤعا ية بولعان، قازاق مةملةكةتئنئث قذرئلعان كةزئنةن باستاپ تذگةندةسةك تة جةتةر دةيتئندةر دة تابئلار. جوق! ءبئز قازاقستان - ذلئ دالا وركةنيةتئنئث قارا شاثئراعئ ةكةنئن الةمگة مويئنداتؤئمئز كةرةك. مذنداي يدةولوگيا قازاقستاننئث بولاشاعئ ءذشئن، قازاق ذلتئنئث كةلةشةگئ، ةرتةثگئ ذرپاقتئث بابالارئنئث مةملةكةتتئگئ مةن جةرئنئث تذتاستئعئن ساقتاپ قالعان قايسار دا جاؤئنگةر، كةمةل دة كةمةثگةر حالئق بولعانئنا ماقتانا ءبئلؤئ ءذشئن، جاهاندانؤدئث توزاثئنا جذتئلماي، باسةكةگة قابئلةتتئ ةل بولؤئ ءذشئن كةرةك.
ةندئ نة ئستةمةك ءلازئم؟ كونة تذركئ ةسكةرتكئشتةرئنئث كوشئرمةسئن استانا تورئنة قوندئردئق. ول ءذشئن راقمةت! كةزئندة بابالارئمئزدئث تاسقا تاثبالاعان وسئ مذرالارئن بئزگة باتئس عالئمدارئ وقئپ بةردئ. ةندئ ونئ ءوزئمئز وقؤئمئز كةرةك. ءبئز ءوز مذرامئزعا وزگةلةردئث كوزئمةن قاراپ ذيرةنگةنبئز. سول ادةتتةن ارئلئپ، بذل ماسةلةگة ءوزئمئز شئنداپ كئرئسةتئن ؤاقئت جةتتئ. ءوز ذلتتئق قذندئلئقتارئمئزدئ ادامزاتتئق مذراعا اينالدئرؤعا ءوزئمئز كذش سالؤئمئز قاجةت.
قازاقشا ةت اسؤدئ قئرعئزدار، قئمئزدئ نةمئستةر پاتةنتتةپ الئپتئ دةسئپ ءجذر. ال ءبئز ايتئسئمئزدئ، كيئز ءذي جابدئعئمئزدئ يؤنةسكو-نئث ماتةريالدئق ةمةس مادةني مذرا تئزئمئنة ةنگئزؤگة ةندئ عانا تالاپتانئپ جاتئرمئز. ءبئز وسئلاي ماث-ماث باسئپ جذرگةندة، قئتاي قازاقتارئ ذزئندئعئ 213 مةتر، سالماعئ 1 توننا 256 كةلئ بولاتئن الئپ قازئ مةن ون مئث ادام ءبئر مةزةتتة ورئنداعان «سارئارقا» كذيئن گيننةستئث رةكوردتار كئتابئنا ةنگئزئپ جئبةردئ. بذعان ءبئر مةزةتتة 13 مئث ادام قاتئسقان «قاراجورعا» ءبيئن قوسئثئز. اتاپ ايتار جاي، مذنئث ءبارئ گيننةسكة قازاقتئث اتئنان ةمةس، قئتايداعئ از ذلتتاردئث اتئنان ةنئپ وتئر، ياعني بذل قئتايدئث اتئنان دةگةن ءسوز. وسئ قئتايدا ايتئسپةن قوسا قازاقتئث 32 مادةني مذراسئ رةسپؤبليكالئق دةثگةيدة قورعالادئ ةكةن. ايتئستئ قورعاؤ مةن ءناسيحاتتاؤعا جئل سايئن ميللياردتاعان يؤان ءبولئپ وتئراتئن كورئنةدئ. ةرتةث قئسئق كوز كورشئنئث اتئنان ايتئسئمئز الةمدئك مذرا تئزئمئنة ةنگئزئلئپ جاتسا، تاثعالؤعا بولمايدئ.
قئمئزعا يةلئك ةتئپ جذرگةن نةمئستةرگة قازاقتا بةس بيةنئث تةرئسئنةن جاسالاتئن سابانئث بولعانئن دالةلدةؤ كةرةك. باياعئدا بايلاردئث ساباسئنا 35-40 شةلةك قئمئز سئيعان ةكةن. ارقادا شذبئرتپالئ اعئباي باتئردئث بةس بيةنئث تةرئسئنةن جاسالعان ساباسئن ةكئ تذية كوتةرئپ جذرگةن دةيدئ. مذنداي سابانئ كيئز ءذي جابئعئنان اتقا ءمئنئپ تذرئپ پئسكةن ةكةن. سابانئث ودان ذلكةن «تايجذزگةن» دةگةن ءتذرئن 10 جئلقئ تةرئسئنةن ئستةپتئ. مذنداي سابالاردئ ارناؤلئ قوس دوثعالاقتئ ارباعا سالئپ، بئرنةشة اتپةن تارتقان. سئيئمدئلئعئ 100 شةلةك. سارئ ارقادا قئمئزدئ ابدةن تذز ءسئثئپ سذرلةنگةن جئلقئنئث جاياسئمةن اشئتقان، قئمئزدئث ءتذسئ سارئ بولسئن دةپ جئلقئنئث توبئعئن، شئعئس قازاقستاندا ايرئقشا ءدامدئ بولسئن دةپ بايلار قذيما كذمئس - تايتذياق سالعان. قئمئزدئ كذمئس ئدئسقا قذيسا، ءدامئ بال تاتيدئ دةگةن ءسوز بار حالئقتا.
قئسقاسئ، قئمئزدئ شئنداپ قولعا الاتئن كةز جةتتئ. كةشة عانا قازاق ستؤدةنتتةرئنئث الةمدة تذثعئش رةت قئمئزدان سابئن جاساعانئ تؤرالئ ايتئلئپ جاتئر. مذنداي جوبالار مةن باعدارلامالاردئ قولعا الساق، قئمئزدئث پايداسئ ذشان-تةثئز، ايتئپ تاؤئسا المايسئز!
قازاقتئث جئلقئ تاريحئ، جئلقئ مادةنيةتئ عاسئرلاردئث تةرةث قويناؤئنا كةتةدئ. اعئلشئندار جئلقئنئ بذدان بةس مئث جئل بذرئن العاش رةت قازاقتئث ارعئ بابالارئ قولعا ذيرةتكةنئن دالةلدةپ شئقتئ. وعان دالةل - الةمگة ايگئلئ بوتاي مادةنيةتئ. بذل عاجايئپ قونئس سولتذستئك قازاقستان وبلئسئنئث ايئرتاؤ اؤدانئندا ورنالاسقان. ءبئزدئث عاسئرئمئزعا دةيئنگئ V-IV عاسئرلاردا بذل جةردة جئلقئ وسئرؤشئلةردئث عاجايئپ قونئسئ بولعانئ انئقتالدئ. وسئ 15 گةكتار الاثدئ الئپ جاتقان جةردةن ءجذز مئثداعان جئلقئلاردئث سذيةكتةرئ مةن قئمئز قالدئقتارئ تابئلدئ. 133 مئثعا جؤئق جئلقئ سذيةگئن زةرتتةي كةلة، عالئمدار بذلاردئث جابايئ جانؤارلار ةمةس، قولعا ذيرةتئلگةنئن دالةلدةپ شئقتئ. وسئلايشا، قئمئزدئ العاش شئعارعان دا، جئلقئنئ ءبئرئنشئ بولئپ قولعا ذيرةتئپ، مئنئسكة، كذش-كولئككة پايدالانعان دا - ءوزئمئزدئث اتا-بابالارئمئز ةكةن. الةم عالئمدارئ وسئلاي دةپ وتئر. قئمئزدئث شئعؤ ؤاقئتئن بذرئن گةرودوتتان باستاپ كةلسةك، بوتاي مادةنيةتئ ارقئلئ ونئث شئعؤ ؤاقئتئ 3،5 جئلعا كةثةيدئ. بوتايلئقتاردئث كيئز ءذي پئشئندةس دوثگةلةك كةلگةن، اعاشتان، تاستان جاسالعان باسپانالارئنئث ةدةنئندة جان-جاعئ تاسپةن شةگةندةلگةن قامبالاردئث بولؤئ دا قئزئق. تةرةثدئگئ جارتئ مةتردةن اساتئن بذل قامبالاردا جئلقئ ةتئ ساقتالئنئپتئ. ةث قئزئعئ، كةشةگئ ХХ عاسئردئث باسئنا دةيئن ارقا قازاقتارئندا ءدال وسئلايشا جاسالعان جئلقئ ةتئن ساقتايتئن قامبالار بولئپ كةلئپتئ.
ةر تذرئكتئث قارا شاثئراعئ وزبةكتة دة، تذرئكتة دة ةمةس، قازاقتا! قذدايعا شذكئر، ذلان-عايئر دالانئ اق بئلةكتئث كذشئمةن، اق نايزانئث ذشئمةن ساقتاپ قالدئق. ءارئ قاراي ساقتاي الامئز با؟! ول وزئمئزگة بايلانئستئ. ول ءذشئن ةكونوميكاعا باسئمدئق بةرة وتئرئپ، مادةنيةت سالاسئن قارجئلاندئرؤدئ دا جةتئلدئرؤگة ءتيئسپئز. باي تاريحئ مةن باي مادةنيةتئ بار حالئقتئ جالماؤئز بولسا دا جاهاندانؤ جذتا المايدئ. «مادةني مذرانئث» كوزدةگةن اسؤئنا جةتسةك، ةؤرازيا كةثئستئگئندةگئ تذركئ تةكتئ حالئقتار ءتذبئ قازاقتئث ماثئنا توپتاساتئن بولادئ.
تورةعالي ءالئپ ذلئ
دەرەككوز:«ايقئن» گازەتئ