قازاققا قالا قاجةت پة؟

 استانا. 9- اقپان. قازاقپارات - ذكئمةتتئث مونوقالالار تؤرالئ باعدارلاماسئ ؤربانيزاسيا ماسةلةسئنئث بئزگة بةلگئسئز  بولئپ كةلگةن تذستارئن جايئپ سالدئ. ذكئمةت ةث الدئمةن مونوقالالاردئث تذراقتئ الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق دامؤئن انئقتاعالئ وتئر.

قازاققا قالا قاجةت پة؟

 ءبئرئنشئ كةزةثدة 1،5 ميلليون حالقئ بار 27 مونوقالا ئرئكتةپ الئندئ. الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق دامؤ دةثگةيئ ءالسئز وسئ قالالاردا شةشئمئن تاپپاعان ماسةلةلةر جةتةدئ. قازاقستاندا 86 قالا بار بولسا، ونئث 41 ئ رةسپؤبليكالئق جانة وبلئستئق باعئنئستاعئ قالالاردئث قاتارئندا. ذكمةت ايتقانداي، 27 قالانئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق جاعدايئ تومةن، حالقئنئث ءال-اؤقاتئ ناشار، جذمئسسئزدئق سئندئ وزةكت ماسةلةلةر باستئ ورئندا تذر.

 سوثعئ جئلدارئ حالئقتئث ذلكةن قالالارعا ذدةرة كوشؤئ كذرت ءوستئ. ةلئمئزدئث ءئرئ قالالارئ استانا مةن الماتئ العاشقئ ورئندا تذر. الماتئ ئرگةسئندة قالانئث قذرامئنا كئرؤگة دايئن تذرعان مونواؤئلداردئث پايدا بولؤئ قالا اؤماعئن كةثةيتتئ. ساياساتتانؤشئلار سوثعئ كةزدة ذلكةن قالالار باستان كةشئپ جاتقان جاعداي حالئقارالئق دةثگةيگة مذلدةم سايكةس كةلمةيتئنئن، ؤربانيزاسيا زاثئنئث حالئقارالئق قاعيداسئنان اؤئتقئپ كةتكةنئمئزدئ ايتئپ، دابئل قاعا باستادئ.

ةگةر ماسةلةنئ تذتاستاي الئپ قارار بولساق، ؤربانيزاسيا ئشكئ كوشئ-قون مةملةكةتتئث تئكةلةي ارالاسؤئمةن جانة ةلئمئزدئث ستراتةگيالئق ماقسات-مذددةلةرئنة ساي شةشئلؤئ ءتيئس. ءبئراق مذنئ عئلئمي تذرعئدا زةرتتةپ، زةردةلةيتئن ارنايئ مةكةمة بولماعاندئقتان، شاشئراثقئ جانة رةتسئز ءجذرئپ كةلدئ. ءبئز بذل ماسةلةدة دة «ؤاقئت ءوزئ رةتتةيدئ» دةپ ارقانئ كةثگة سالاتئن ةسكئ ادةتئمئزدةن جاثئلعان جوقپئز.

ساياساتتانؤشئ بورئحان نذرمذحامبةتوأ ؤربانيزاسيا ماسةلةسئندة اسا بةلسةندئلئك تانئتئپ جاتقان وثئرلةردئث اراسئنان شئمكةنت قالاسئن بولة-جارا ايتادئ. شئمكةنت شةكاراسئن كةثةيتة جانة جان-جاعئن قورشاپ جاتقان ذلكةندئ-كئشئلئ قالالاردئ وزئنة قاراتؤعا دايئن تذر. ءبئراق وكئنئشكة قاراي، مذنداي بةلسةندئلئك وزگة قالالاردان بايقالا بةرمةيدئ.

 مئسالئ، الماتئ ءدال قازئر شةكاراسئن كةثةيتؤگة ئقئلاستئ ةمةس، بذل تذرعئدا كونسةرأاتيأتئك كوزقاراستئ ذستانئپ وتئر. سوعان قاراماستان حالئقتئث ذلكةن قالالارعا، سونئث ئشئندة الماتئ مةن استانا قالالارئنا ئقئلاسئ جئلدان-جئلعا ارتئپ كةلةدئ. ساياساتتانؤشئ ءبورئحان نذرمذحامبةتوأ مذنئث سةبةبئن تومةندةگئدةي تذسئندئرةدئ. 

- الماتئ جان-جاعئنداعئ ةلدئ مةكةندةردئث ةسةبئنةن ذلكةيگئسئ كةلمةيدئ. سةبةبئ بذل ءذردئستئ الماتئ 1990- جئلدارئ باستان كةشتئ. 1990- جئلدارداعئ ستيحيالئ جاعدايلار ةندئ عانا قالئپقا ءتذستئ. الماتئعا ةرئكسئز تةلئنگةن اؤئلداردئث جاعدايئن ةندئ تذگةندةندئ. ءاربئر ةلدئ مةكةن عانا ةمةس، ءاربئر شارشئ مةتر جةر قالا بيؤدجةتئ ءذشئن ذلكةن سالماق. ةس جيئپ الؤ ءذشئن ةندئ ءبئراز ؤاقئت كةرةك. مئسالئ، الماتئ ءذشئن قاسكةلةث، قاپشاعاي جانة تالعار قالالارئمةن جالعاستئراتئن ةلةكتريچكالار (تةمئر جول) سالؤ وزةكتئ. ءبئراق الداعئ بةس جئلدئق جوسپاردا بذل ماسةلة قاراستئرئلماعان. الداعئ ؤاقئتتا مةترو قذرئلئسئ قاسكةلةث نةمةسة تالعار قالالارئنا دةيئن سوزئلؤئ مذمكئن دةگةن ءسوز بار. مذنئث ورئندالؤئ دا الداعئ كذننئث ةنشئسئندة.

 ذكئمةت مونوقالالاردئ دامئتؤ تؤرالئ ماسةلةنئ دةر كةزئندة كوتةرئپ وتئر. سةبةبئ قالالاردئ قارجئلاندئرؤ بئركةلكئ ةمةس. الماتئدان تاياق تاستام جةردة تذرعان تالدئقورعان قالاسئنا بولئنةتئن قارجئ ماردئمسئز. جةزقازعان، سةمةي، وسكةمةن قالالارئنئث قارجئلاندئرئلؤئ دا اسا ءماز ةمةس. كةشةگئ قونايةأتئث زامانئندا تةكةلئ، رؤدنئي، جاثاتاس، كةنتاؤ جانة ساتبايةأ قالالارئ پايدا بولدئ. 1959-1960- جئلدارئ اقتاؤ قالاسئ بوي كوتةردئ. 1990- جئلدارداعئ ةكونوميكالئق داعدارئستان سولاردئث بارئ بئردةي وثالئپ كةتة العان جوق.

 قالالار سانئنئث كوبةيؤئ - دةؤربانيزاسيا بةلگئلةرئ پايدا بولا باستادئ. قازئرگئ جاعدايدئ 1990- جئلدارمةن سالئستئرؤعا بولمايدئ. جئل سايئن تةك قانا مذنايدان عانا تذسةتئن تابئس 8 ميلليارد ا ق ش دوللارئنان استئ. ءبئز ةندئ مةملةكةتتئك باعدارلاما شةثبةرئندة تةك الماتئ مةن استانا ةمةس، شاعئن ةلدئ مةكةندةردئث دة ءوسئپ، وركةندةؤئنة كوثئل ءبولؤئمئز كةرةك.

 قازئر الماتئ قالاسئندا 1 ميلليون 400 مئث ادام تذرادئ. ال استانادا 740 مئث ادام بار. رةسمي دةرةكتةر سولتذستئك قازاقستان وبلئسئنئث كةيبئر قالالارئندا 230 مئثعا جةتةر-جةتپةس ادام قالدئ دةگةندئ ايتا باستادئ. الداعئ جيئرما جئلدئقتاردا قالا تذرعئندارئ مةن اؤئل تذرعئندارئنئث ذلةس سالماعئ 62х35 پايئزعا جةتةدئ. رةسةيدة ةل حالقئنئث 72 پايئزئ، ؤكراينا مةن ارمةنيادا 70 پايئز، ا ق ش-تا 90 پايئز حالئق ذلكةن قالالاردا تذرادئ.

  پارلامةنت نة دةيدئ؟

بذل تاقئرئپ قازاق پارلامةنتئ ءذشئن دة وزةكتئ. وتكةن جئلدئث شئلدة ايئندا ءماجئلئس دةپؤتاتئ نذرتاي ءسابيليانوأ ذكئمةتكة مونوقالالار تؤرالئ ساؤالناما جولدادئ. وندا بئلاي دةلئنگةن:  «شاعئن قالالاردئث ماثئزدئ ماسةلةلةرئن كوتةرئپ، ذكئمةتكة بئرنةشة مارتة دةپؤتاتتئق ساؤال، حات جولدادئم. ءبئراق ةكئ ذشتئ جاؤاپ الامئن. باعدارلامانئ جاساعاندار «ءبئر سالالئ قالا» دةگةن ذعئمنئث ءوزئن تذسئنبةيتئن سياقتئ.

 ولاردئث ويئنشا، تذرعئندارئ ءبئر سالادا عانا ةثبةك ةتةتئن شاعئن قالانئ مونوقالا دةؤگة بولادئ. ياعني ءبئر سالالئ دةگةندئ ءبئر سالادا قئزمةت ةتةتئن كومبيناتپةن، زاؤئتپةن بايلانئستئرئپ وتئر. بذل - قاتة. مئسالئ، ءبئر قالادا ءبئر سالادا عانا جذمئس ئستةيتئن تذرعئندار تذرؤئ مذمكئن. ال ونداي سالا جوق بولسا نة ئستةمةك؟..

 سوندئقتان مةنئث ويئمشا، ءبئز مونوقالا دةگةندئ زاث تذرعئسئندا انئقتاپ الئپ، قولدانئستاعئ زاثئمئزعا ةنگئزؤ قاجةت. ايتپةسة ذكئمةت بذل ذعئمدئ ةرتةثگئ كذنئ باسقاشا ةتئپ وزگةرتة سالماسئنا كئم كةپئل؟.. مئسال كةلتئرةيئن. شئعئس قازاقستان وبلئسئندا 7 شاعئن قالا بار. ءبئر سالالئ قالالاردئ دامئتؤ باعدارلاماسئنا، سونئث ئشئنة ريددةر، زئريانوأسك، سةرةبريانسك، كؤرچاتوأ قالالارئ كئرگةن. ال اياگوز، زايسان، شار سياقتئ قالالار كئرمةي قالعان.

ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا مينيسترلئگئنئث بئزگة بةرگةن سئرعئتپا جاؤابئندا: «حالقئنئث سانئ 20 مئثنان 200 مئثعا دةيئنگئ قالالار ءبئر سالالئ قالاعا جاتادئ» دةپتئ. ةندئ سالئستئرايئق: مئسالئ، سةرةبريانسكئدة - 9 مئث، كؤرچاتوأتا - 9 مئث حالئق تذرادئ. ال تئزئمگة كئرمةگةن اياگوزدة 40 مئثعا جؤئق ادام تذرادئ. وبلئس ورتالئعئنان 360 شاقئرئم جةردة ورنالاسقان اياگوزدة الةؤمةتتئك ماسةلة شاش ةتةكتةن. ءوندئرئس ورئندارئ جوق. جذمئسسئزدئق پةن قئلمئس كوپ. اياگوزدة تةك تةمئر جول مةكةمةلةرئ عانا جذمئس ئستةيدئ. ولاي بولسا، ذكئمةت ةث الدئمةن، وسئنداي قالالارعا كوثئل ءبولؤئ كةرةك. بذل - حالئقتئث تئلةگئ.

 مةن جؤئردا عانا اياگوز قالاسئندا، وسئ اؤداننئث مالتذگةل، تارباعاتاي، اقتذبةك، اقشي، قاراعاش، مامئرسؤ، مايلين اؤئلدارئندا بولئپ، حالئقپةن كةزدةستئم. سوندا سايلاؤشئلار «شاعئن قالالاردئث تذرعئندارئنا كاسئپكةرلئكپةن اينالئسؤعا، ءوزئنئث ءئسئن اشؤعا جةثئلدةتئلگةن نةسية بةرئلسة»، «اؤئل كاسئپكةرلئگئن قولداؤعا قوسئمشا قاراجات بولئنسة»، «اياگوزدة قولجةتئمدئ باسپانا سالئنسا» دةگةن كوپتةگةن ذسئنئس جةتكئزدئ. سوندئقتان قالايدا اياگوز قالاسئن ءبئر سالالئ قالالار تئزئمئنة ةنگئزؤ كةرةك دةپ ويلايمئن. ويتكةنئ شاعئن جانة ورتا بيزنةستئ دامئتؤ، جذمئس ورئندارئن اشؤ - ةلباسئنئث بيئلعئ حالئققا جولداؤئنئث باستئ ماقساتئ ةمةس پة؟!.

مئسالئ، توزئعئ جةتكةن تاس جولداردئث جاي-كذيئ. تارباعاتاي اؤئلئ مةن اياگوز اؤدانئنئث اراسئنداعئ 80 شاقئرئم تاس جولمةن اأتوكولئكپةن ءجذرؤ مذمكئن ةمةس. جةرگئلئكتئ حالئق كوبئنةسة تاس جولدئث شةتئندةگئ قارا جولمةن جذرةدئ. سونداي-اق اياگوز بةن بارشاتاس ارالئعئنداعئ جولدئث دا جوندةلمةگةنئنة كوپ بولدئ. اياگوز-قاراؤئل تاس جولئنئث دا كذيئ كةتكةن. جوندةلگةنئنة ةكئ جئل بولعان قالباتاؤ - سةمةي جولئ ءالئ بئتپةگةن. ونئمةن اأتوكولئكپةن ءجذرؤ مذمكئن ةمةس. قالائشئلئك جولداردئث دا جاعدايئ سونداي. قارجئ بولئنةدئ. ءبئراق ءبئر جاثبئر جاؤعاننان كةيئن، ءبئر قئس وتكةننةن كةيئن، تاس جولدار باياعئ تاز قالپئنا تذسةدئ.

 ةلباسئنئث تاپسئرماسئن جذزةگة اسئرؤ ءذشئن ايماقتاردئ دامئتؤعا بيئلعئ ناقتئلانعان رةسپؤبليكالئق بيؤدجةتتة 66،9 ميلليارد تةثگة قاراستئرئلئپ وتئر. بذل - وتة قوماقتئ قاراجات. سونئث ئشئندة، ايماقتاردئ، قالالئق اگلومةراسيالار مةن مونوقالالاردئ دامئتؤعا 20 ميلليارد تةثگة شئعئستار كوزدةلگةن. 20 ميللياردتئث 6 ميلليارد تةثگةسئ ءبئر سالالئ شاعئن قالالاردئث جاعدايئن جاقسارتؤعا ارنالعان». (دةرةك ءماجئلئس دةپؤتاتئ نذرتاي ءسابيليانوأتئث عالامتورداعئ جةكة سايتئنان الئندئ).

 باتئس اؤئلعا قايتئپ جاتئر

 ةل ئشئندة ذلكةن قالالاردئ ةمةس، ذلكةن قالالار ماثئنداعئ ةلدئ مةكةندةرگة باسئمدئق بةرؤ كةرةك، بذل الةمدئك تاجئريبةدة سانگة اينالا باستاعان قذبئلئس دةگةن پئكئرگة نازار اؤدارؤشئلاردئث قاتارئ كوبةيئپ كةلةدئ. قازئر قازاقتئث اؤئلعا قونئستانؤئ ةمةس، «قالا قازاققا كةرةك پة؟» دةگةن ماسةلة كذن تارتئبئندة بئزگة عانا ةمةس، الةم ءذشئن دة وزةكتئ.

 ساياساتتانؤشئ ءازئمباي عالي بالتئق جاعالاؤئنداعئ مةملةكةتتةردة حؤتورلئق جذية بار ةكةنئن ايتادئ. ءبئر ةرةكشةلئگئ، وندا جئل بويئ 100-200 ادامنئث تذرؤئ ماقسات ةمةس. ماؤسئم كةزئندة جاقئن قالالاردان جذمئس قولئن الئپ كةلةدئ. جذمئستارئ بئتكةن سوث، قايتئپ كةتةدئ. ا ق ش-تا، كانادادا سونداي ةلدئ مةكةندةر كوپ. جوعارئدا اتاپ وتكةندةي، رةسةي سولاردئث تاجئريبةسئن قولدانئسقا ةنگئزة باستادئ. 

- ءبئز نارئق زاثئ جةتةگئمةن ءجذرئپ، اؤئلدئ السئرةتئپ الدئق. اؤئل قازئر ءتذرلئ دةرتتةن قورعانئشئ ناشار بولئپ قالعان جاس بالانئث كةيپئنة ءتذستئ. اؤئلعا جذمسالعان ينأةستيسيا 10-15 جئلدان كةيئن عانا قايتارئمئن بةرةدئ. وعان دةيئن اؤئلدان ءبئر نارسة تالاپ ةتؤگة ءئزدئث ازاماتتئق قذقئمئز جوق. ءبئزدئث وثتذستئك وبلئستارئمئزدا بذل تاجئريبةنئث الئپپةسئ ءاؤ باستان قالئپتاسقان دةپ ايتؤعا نةگئز بار. مئسالئ، تةمةكئ نةمةسة ماقتا جيناؤعا جةرگئلئكتئ ذلت بارا بةرمةيدئ، جذمئس كذشئ سئرتتان الئپ كةلؤگة بةيئم تذرادئ. ءبئراق اؤئل شارؤاشئلئعئندا زاثدئ-زاثسئز ةميگرانتتاردئث كوبةيؤئ - عئلئمي-تةحنيكالئق پروگرةستئ تةجةيدئ. مئسالئ، تراكتوردئث ورنئن ارزان جذمئس كذشئ الماستئرادئ. ءبئراق بذل دا نارئق زاثدئلئعئ، كةز كةلگةن ةل اتتاپ وتة المايتئن كةزةث، - دةيدئ ول.

 ال ساياساتتانؤشئ نذرلان ةرئمبةتوأ:

«ؤربانيزاسيا پروسةسئ قازئر الةم ءذشئن № 1 پروبلةما ةمةس»، دةيدئ. سةبةبئ وسئدان جارتئ عاسئر بذرئن ةلدئ مةكةندةردئ يندؤستريزاسيالاؤ ماسةلةسئ ءبئرئنشئ ورئندا تذرعان. سةبةبئ ادامزات ءذشئن دة، قازاق ءذشئن دة قالا ءوز مئندةتئن، ياعني ميسسياسئن اقتادئ. ةندئ اؤئلعا كوثئل ءبولئنؤ كةرةك. سةبةبئ قازئر عالامشار ءذشئن قالالئقتار بولؤ ةمةس، حالئقتئث قارنئن تويدئرؤ ماسةلةسئ ءبئرئنشئ كةزةكتة تذر. عالامشاردئث ميللياردتاعان تذرعئندارئ وسئ تاؤقئمةتتئث قذرساؤئندا بايلانئپ تذر.

- ءبئز ةث الدئمةن اؤئل شارؤاشئلئعئنا باستئ نازار اؤدارؤئمئز كةرةك. ءبئزدئث مامانئمئز بار، جةرئمئز بار، باي تاجئريبةمئز بار. قولداعئ قارجئ اؤئلعا قاراي باعئتتالؤئ كةرةك. ءبئز سوندا عانا اؤئلدئ التئن اؤئلعا - ءتذپ قازئعئمئزعا اينالدئرا الامئز. قازاقتئث «التئن كذمئس تاس ةكةن، ارپا-بيداي اس ةكةن» دةگةن ماقالئ شئن ماعئناسئنا ةندئ ية بولا باستادئ.

مئسالئ، الپاؤئت ةل ا ق ش ؤربانيزاسيا كةزةثئن ارتقا تاستاپ، اؤئلعا قايتئپ جاتئر. ولار قالانئ كورئپ، قالادان جةرئنئپ، اؤئلعا قايتئپ جاتئر. رةسةيدة قولداعئ قارجئسئن ورتالئقتان شالعاي جاتقان شذرايلئ جةرلةرگة سالئپ جذرگةن قالتالئلار كوپ. رةسةي قوعامئ ءذشئن اؤئل شارؤاشئلئعئ، فةرمةرلةردئث قوعامداعئ مارتةبةسئ - مينيستردةن كةم ةمةس. ءبئز ذلكةن قالالارعا شوعئرلانؤ ارقئلئ ا ق ش نةمةسة باسقا دا دامئعان مةملةكةتتةردئث قاتةلئگئن قايتالاپ جاتئرمئز. ؤربانيزاسيا توثئرةگئندة قالئپتاسئپ وتئرعان جاعداي دامئعان ةلدةر ءجذرئپ وتكةن جولدئث كةرئ جاثعئرئعئ.

سوندئقتان ذكئمةت مونوقالالاردئ دامئتؤ ماسةلةسئ دةر كةزئندة كوتةرئلئپ وتئر. ءبئز ةندئ سول باعدارلامانئث دذرئس ورئندالؤئن قاداعالاساق، قازاق جةرئنئث ءاربئر نذكتةسئنئث، ءاربئر ةلدئ مةكةننئث ينفراقذرئلئمئ قالا تذرمئسئمةن باسةكةگة توتةپ بةرة الادئ. بذل ءذشئن اؤئلدئ كوتةرؤ كةرةك، - دةيدئ «سامذرئق-قازئنا» ذلتتئق ءال-اؤقات قورئ الةؤمةتتئك سةرئكتةستئك ورتالئعئنئث باس ديرةكتورئ نذرلان ةرئمبةتوأ.

گذلبارشئن ايتجانباي قئزئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى