جوشئ حان موثعول ما، الدة مةركئت پة؟
استانا. 31 - قاثتار. قازاقپارات - وقئرمان ساؤالئ:
1. جوشئنئ شئثعئس حاننئث ءوزئ جات ساناماعانئمةن، موثعول جذرتئ ونئ «شةتتةن كةلگةن» دةپ مويئنداي قويماپتئ. ويتكةنئ بورتة تذتقئندا بولعاندا مةركئت باتئرئنئث امةثگةرلئگئندة بولعان ةكةن. باسئلئم بةتتةرئندة دة جوشئنئث مةركئتتةن تؤئلعاندئعئ ايتئلئپ قالئپ جاتادئ. جالپئ، وسئعان سةنؤگة بولا ما؟
2. ةگةر جوشئ مةركئتتةن تؤئلعان بولسا، قازاق حاندارئنئث تذگةلئ دةرلئك ورتا ءجذزدئث وسئ رؤئنان شئققان بولئپ ةسةپتةلةدئ عوي. ياعني ءبئزدئث حاندارئمئز شئثعئس حاننئث ذرپاعئ بولماؤئ مذمكئن. بذعان عالئمدارئمئزدئث ايتار ويئ قانداي؟
3. شئثعئس حان سةكئلدئ جوشئنئث دا جاتقان جةرئ بةلگئسئز. سوندا ذلئتاؤداعئ جوشئ حان مازارئندا كئم جةرلةنگةن؟
مةيرامگذل وسپانوأا،
شئمكةنت قالاسئ
بذل ساؤالعا تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور زاردئحان قينايات ذلئ جاؤاپ بةرةدئ.
1. جوشئ موثعول مةن تذرئككة ورتاق تذلعا. ونئ قازاق نةمةسة موثعول دةپ كةسئپ ايتؤ قيئن. دةسة دة، ونئث ءومئر تاريحئندا كةيبئر ايقئن ةمةس تذستار بار. سونداي-اق جوشئنئث ءوزئ تاريحتا كوپ زةرتتةلمةگةن تذلعانئث ءبئرئ. 2004 - جئلئ مةنئث «جوشئ حان جانة قازاق مةملةكةتئ» دةگةن مونوگرافيام جارئققا شئقتئ. سوندا ءبئراز دةرةككة قول جةتكئزدئك. مئسالئ، ونئث تؤعان جئلئ مةن قايتئس بولعان جئلئ دذرئس جازئلماي كةلدئ. كوپ دةرةكتةردة ونئ 1180 - جئلئ تؤعان دةپ جازعان. ال قايتقان جئلئ تاريحتا «اكةسئنةن التئ اي بذرئن قايتئس بولدئ» دةپ كورسةتئلةدئ. شئن مانئسئندة ول 1179 - جئلدئث كذزئندة تؤئپ، 1225 - جئلدئث كذزئندة، 46 جاسئندا قايتئس بولعان. تذسئنئكتئرةك بولؤ ءذشئن باسئنان باستايئن.
شئثعئس پةن بورتة 1178 - جئلئ جاز ايئندا وتاؤ قذرعان. بذل دةرةك موثعول تاريحشئسئ ساگان سةسةننئث 1663 - جئلئ جازئلعان «ةردةنين ةرح» ةثبةگئندة كةزدةسةدئ. ال ءدال سول جئلدئث سةگئزئنشئ ايئندا بورتة مةركئتتةردئث قولئنا ءتذسئپ قالادئ. ياعني بذل وقيعا ةكةؤئ شاثئراق كوتةرگةن سوث شامامةن ءبئر ايدان كةيئن بولعان. وندا بورتة مةركئت چيلگةر پالؤاننئث امةثگةرلئگئندة بولادئ. مةركئتتةردئث بورتةنئ وسئلايشا امةثگةرلئككة الؤئنا ةرتةرةكتةگئ كةك سةبةپ بولسا كةرةك. باياعئدا شئثعئس حاننئث اكةسئ ةسؤكةي باتئر مةركئتتئث رؤباسئ يح چيلةتؤدةن قالئثدئعئ - وگولةن ؤجيندئ ذزاتئلاپ بارا جاتقان جولئندا تارتئپ العان. شئثعئس حاننئث ذيلةنگةنئن ةستئگةن مةركئتتةر وسئ ةسكئ ءوشتئ قايتارؤ ءذشئن بورتةنئ الئپ كةتةدئ. شئثعئس حان ول كةزدة جاس ءارئ ءالسئز بولعاندئقتان، ايةلئنة اراشا تذسة الماعان. بورتة مةركئتتةردئث قولئنان 1179 - جئلدئث 10-ايئندا ءبئراق بوساعان. ونئ شئثعئس حان، ؤاث حان جانة جامؤحا ءذشةؤئ بئرئگئپ بذعئر كةگةر شايقاسئندا ازات ةتةدئ. بايقاساثئز، وسئ ارالئقتا 10 ايدان استام ؤاقئت ءوتئپ كةتكةن. بورتة جوشئنئ سول جولدان قايتئپ كةلة جاتقاندا تؤعان. سودان ول نارةستةگة زوچين ياعني «سئرتتان كةلگةن قوناق» دةگةن ةسئمدئ بةرگةن. سول سةبةپتئ عئلئمي تذرعئدا جوشئنئث مةركئتپةن بايلانئسئ جوق دةپ ايتا المايمئز. ول مةركئتتئث ذلئ بولؤئ دا مذمكئن.
راسئندا، شئثعئس حان جوشئنئ شةت قاقپايلاتئپ، ةشقاشان بةتئن قايتارئپ كورمةگةن. ذلكةن سوعئسقا قاتئسئپ، مئقتئ قولباسشئلئعئمةن، ةرجذرةك باتئرلئعئمةن كوزگة تذسكةن جوشئ 66 ءئرئ شايقاسقا قاتئسئپ، 200 گة تارتا ءئرئ قامالداردئ العان. 1207 - جئلعئ جورئقتا ورمان جذرتئن سوعئسسئز باعئندئرعان دا سول بولاتئن. وسئنداي ذلئنا شئثعئس حان قالايشا «مةنئث ذلئم ةمةسسئث» دةپ ايتادئ؟ ول كةرئسئنشة، جوشئنئ ءوز ذلئنداي جاقسئ كورگةن. دةي تذرعانمةن، حاندئق بيلئككة جاقئنداتقئسئ كةلمةگةن سئثايلئ. 1219 - جئلئ شئثعئس حان حورةزم جورئعئنا اتتانباق بولئپ، جينالئپ جاتادئ. الئس ءارئ قيئن ساپارعا بارا جاتقان ودان بايبئشةلةرئنئث ءبئرئ «سوعئستئث اتئ سوعئس، ولاي-بذلاي بولئپ كةتسةث، ورنئثا كئمدئ قالدئراسئث؟» دةپ سذرايدئ. سوندا شئثعئس حان ةلئ مةن وتباسئن ذلدئث ذلكةنئ، تالاي سوعئستا قولباسشئلئعئمةن تانئلعان جوشئعا تاپسئرماي، ودان جاي عانا: «سةن قالاي ويلايسئث؟» دةپ سذرايدئ. ونئث بذلاي سذراؤئ «سةن بولمايسئث» دةگةنمةن بئردةي ةدئ. سول كةزدة ءئنئسئ شاعاتاي: «مةركئتتئث قالدئعئنان نةگة سذرايسئث؟» دةپ اشؤلانعان ةكةن. سونداي قايشئلئقتان كةيئن شئثعئس حان ءوز ورنئنا ءذشئنشئ ذلئ وگودةيدئ ذسئنعان.
موثعوليانئث 38 حانئنئث ئشئندة ةلدئ بيلةگةن 5 ذلئ قاعان بار. قاعان - حانداردئث حانئ نةمةسة يمپةريا حانئ دةگةندئ بئلدئرةدئ. ءبئراق بذل بةس قاعاننئث ئشئنة ةل باسقارؤدا ةرةكشة كوزگة تذسكةن ةؤروپانئ ءدذر سئلكئندئرگةن جوشئنئث ذلئ باتئ حان كئرمةگةن. سونداي-اق موثعولداردئث «حان بةيئتئندة» جوشئ ذرپاعئنان ةشكئم دة جةرلةنگةن ةمةس. موثعول جذرتئنئث جوشئنئ وسئلايشا شةتتةتؤئ كوثئلگة كذمان ذيالاتپاي قويمايدئ.
2. جوشئ قئپشاق-قازاق جةرئنة كةلئپ ءوز ذلئسئن قذرادئ. وسئ جةرگة كةلگةن سوث ونئث ذرپاعئ جةرگئلئكتئ حالئقتئث سالت-ءداستذرئ مةن تذرمئسئنا قاراي يكةمدةلئپ، ءسئثئپ كةتكةن. عالئمداردئث پايئمئنا سةنسةك، ولار ءذشئنشئ ذرپاعئنان باستاپ قازاققا اينالعان. ياعني سول كةزدة مذسئلماندئقتئ قابئلداپ، قئپشاق تئلئندة سويلةؤگة كوشكةن. سول سةبةپتئ دة قازاق حاندارئن موثعولدان شئققان دةپ ايتا المايمئز. ويتكةنئ جوشئنئث ارتئندا قالعان ذرپاعئ موثعول ءذشئن ةمةس، قازاقتئث جةرئ ءذشئن، قازاق ةلئ ءذشئن كذرةستئ. سوندئقتان ءبئز ولارعا ءبئر رؤدئث ادامئ دةپ قاراي المايمئز، جالپئ، بذل تذلعالاردئ قازاق تاريحئنان ءبولئپ قاراؤ مذمكئن ةمةس.
كةيبئر دةرةكتةردة قازاق حاندارئن توقاي تةمئردةن تاراتئپ جازئپ ءجذر. قوجا احمةت ياسساؤي كةسةنةسئندةگئ كوكتاستا دا قازاق حاندارئنئث كةستةسئن توقاي تةمئردةن باستاعان. بذل ورةسكةل بذرمالانعان دةرةك. توقاي تةمئر قاجئ-تارحان جوشئنئث جةتئنشئ ذلئ. ونئث بالالارئ دا مئقتئ بولعان. ولار قازئرگئ استراحان جةرئ مةن قئرئم حاندئعئن بيلةگةن. ءبئراق ونئث قازاق حاندارئنا ةش قاتئسئ جوق.
جوشئ حاننئث 40 ذلئ بولعان دةلئنةدئ. ولاردئث ئشئنةن تاريحتا اتئ بةلگئلئسئ 14. وسئ 14 ذل قئرئم مةن ورتا ازيا جةرلةرئن، التئن وردا مةملةكةتئن بيلةگةن. ال ءبئزدئث حاندارئمئز جوشئنئث تذثعئش ذلئ وردا ةجةننئث كئندئگئنةن تاراعان. شوقان دا ءوز ةثبةگئندة قازاق حاندارئنئث اتاسئ رةتئندة ورئس حاندئ كورسةتةدئ. ورئس حان بولسا، وردا ةجةننئث جةتئنشئ ذرپاعئ. ال كةرةي مةن جانئبةك سول ورئس حاننئث تؤعان شوبةرةلةرئ. كةيئنگئ ذرپاقتئ شاتاستئرماؤ ءذشئن قازاق حاندارئنئث شةجئرةسئن رةتكة كةلتئرئپ، ءبئر ئزگة ءتذسئرؤ - كةزةك كذتتئرمةيتئن شارؤانئث ءبئرئ.
3. شئثعئس حاننئث «ذلئ جاساق زاثئ» دةگةن اتاقتئ زاثئ بار. ونئ عئلئمدا «كوك داپتةر» دةيدئ. «كوك داپتةردئث» ءوزئ تابئلماعانئمةن ونئث 106 - بابئن تاريحشئلار انئقتاعان. سول جاساقتاعئ زاثدا «شئثعئس حاننئث ذرپاقتارئنئث قايدا جةرلةنگةنئن ةشكئم دة بئلمةؤئ ءتيئس» دةگةن ةرةجة بار. ال جوشئ قايتئس بولعاندا شئثعئس حان ءتئرئ بولعان. اكةسئنئث كوزئ تئرئسئندة جوشئنئ جذرتقا كورسةتئپ جةرلةؤئ مذمكئن ةمةس. ءتئپتئ جوشئنئث بالاسئ التئن وردا حانئ باتئ حاننئث قايدا جةرلةنگةنئ ءالئ كذنگة بةلگئسئز. جوشئ حان دا، ونئث ذلئ دا سول زاثعا ساي قازاق دالاسئندا جاسئرئن جةرلةنؤئ مذمكئن. ال ذلئتاؤداعئ جوشئ حان كةسةنةسئنئث قذرئلئسئ ХVI عاسئرعا تيةسئلئ. ءبئراق بذل مازاردئ «جوشئنئكئ ةمةس» دةپ تة ايتا المايمئز. سةبةبئ، بذل كةسةنةنئ حاننئث كةيئنگئ ذرپاقتارئ اتا-باباسئنا ةسكةرتكئش رةتئندة قويعان بولؤئ كةرةك. جوشئ حانعا ارنالئپ سالئنعاندئقتان، بذل كةسةنة سوعان تيةسئلئ.
كةسةنةدةگئ قاثقانئ زةرتتةگةن الكةي مارعذلان ونئث 72 دةگئ ةر ازامات ةكةنئن انئقتاعان. ال جوشئ نةبارئ 46 جاسئندا قايتئس بولعان. ياعني وندا جاتقان ادام جوشئ ةمةس.
دايئنداعان
ءسابينا زاكئرجان قئزئ
دەرەككوز:«ايقئن» گازەتئ