ذيعئر اؤدانئنئث اتاؤئن وزگةرتؤگة نة كةدةرگئ؟

استانا. 21- قاثتار. قازاقپارات - جوق جةردةن جاؤ ئزدةگئمئز كةلمةيدئ، ءبئراق ءسوزسئز شةشئلؤگة ءتيئستئ ءبئر ماسةلة بار. ول - ذيعئر اؤدانئنئث اتاؤئن وزگةرتؤ.

ذيعئر اؤدانئنئث اتاؤئن وزگةرتؤگة نة كةدةرگئ؟

 بئلتئر جئلدئث سوثئندا «ونوماستيكالئق ماسةلةلةر» تؤرالئ زاثمةن بئرگة پةتروپاأل، پاألودار، ذيعئر اتاؤلارئ ءبئرجاقتئ بولار دةپ ةلةثدةپ ةدئك. سويتسةك زاث «قوعامدئق پئكئردئ ةسةپكة الؤ قاجةتتئگئن» باسا ايتقان ةكةن. وتة دذرئس. قوعامدئق ويدئ ةسةپكة الؤ كةرةك. ءبئراق قوعام دةگةن - ءبئر قالانئث، نة كوشةنئث جةرگئلئكتئ حالقئ عانا ةمةس. قوعام دةگةن - بذكئل قازاقستان حالقئ. ءبئز ونوماستيكاعا ءبئر اؤئلدئث كوزئمةن قاراي المايمئز. كذللئ قازاقتئث بذتئندئگئ تذرعئسئنان عانا قارامايتئن با ةدئك؟

«9 - قاثتاردا پرةزيدةنت ءبئر توپ ونةر قايراتكةرئ، اقئن-جازؤشئلاردئ قابئلدادئ. سول جيئندا ذيعئرلاردئث كوسةمئ احماديةأ (ءماجئلئس دةپؤتاتئ مذرات احماديةأ - رةد.) ذيعئر جاستارئنا ق ر كونستيتؤسياسئن ذيعئرشاعا اؤدارئپ بةرؤگة ذسئنئس ايتتئ. بئردة-ءبئر قازاق: «ءاؤ، ءبارئمئز - قازاقستان ازاماتئمئز. نةگة ولار مةملةكةتتئك ءتئلدئ بئلمةيدئ؟ نةگة ذيرةنبةيدئ؟» دةپ ءؤاج ايتپادئ».

بذل - جؤرناليست ءنازيا جويامةرگةن قئزئنئث «فةيسبؤكتةگئ» پاراقشاسئنان الئنعان جازبا. ءوزئمئز ول جيئنعا شاقئرئلمادئق، ءبئراق ايتئلعان اثگئمة راس بولسا، تاثعالماسقا لاجئثئز جوق. ذيعئرلار ذيعئر تئلئنةن باسقا ءتئلدئ تذسئنبةي مة ةكةن؟ ال تذسئنبةسة، وسئ كذنگة دةيئن قازاقستاننئث كونستيتؤسياسئن وقئماي كةلگةن بة؟ الدة بذل ةلدة كونستيتؤسيانئث بارئ ةندئ ةستةرئنة ءتذسئپ پة؟ 20 جئلدان كةيئن مذرات احماديةأتئكئ قاي ساندئراق؟

وسئنئث الدئندا عانا «shyn.kz»  سايتئندا «ذيعئر اؤدانئ قالجات اؤئلئندا جةرگئلئكتئ ذيعئرلار توپتاسئپ كةلئپ، ءذش قازاق شةكاراشئسئن يتشة تةپكئلةپ كةتكةنئ» جازئلدئ. وتئزدان استام ذيعئردئث وسئنداي وزبئرلئعئنا جةرگئلئكتئ پوليسيا دا كوز جذما قاراپتئ-مئس. ال كورشئلةس جاتقان قازاق اؤئلدارئ كوتةرئلمةك بولعاندا اؤدان اكئمئ مةن پروكؤرورئ، پوليسيا باستئعئ بارئپ، ةكئ جاقتئ تاتؤلاستئرماق بولعان. «اؤداندئق اتقارؤشئ بيلئك پةن قذقئق قورعاؤ ورگاندارئ شةكارا تذبئندةگئ ذلت ارالئق قاقتئعئستئ جاسئرئپ قالؤ ءذشئن جانئن سالؤدا. ءتئپتئ شةكاراشئلاردئث وزدةرئن ايئپتاؤئ دا مذمكئن...» دةيدئ جاثاعئ جاريالانئم اأتورئ.

بولدئ-بولمادئ، ءبئراق بذل جاعدايلار بئرنةشة جئلدان بةرئ تئنئشتالعانداي كورئنگةن «ذيعئر ماسةلةسئن» ينتةرنةت-رةسؤرستاردا قايتا قوزداتئپ قويدئ. جوق جةردةن جاؤ ئزدةگئمئز كةلمةيدئ، ءبئراق ءسوزسئز شةشئلؤگة ءتيئستئ ءبئر ماسةلة بار. ول - ذيعئر اؤدانئنئث اتاؤئن وزگةرتؤ. بئلتئر جئلدئث سوثئندا «ونوماستيكا تؤرالئ زاثمةن» بئرگة پةتروپاأل، پاألودار، ذيعئر اتاؤلارئ ءبئرجاقتئ بولار دةپ ةلةثدةپ ةدئك. سويتسةك زاث «قوعامدئق پئكئردئ ةسةپكة الؤ قاجةتتئگئن» باسا ايتقان ةكةن.

وتة دذرئس. قوعامدئق ويدئ ةسةپكة الؤ كةرةك. ءبئراق قوعام دةگةن - ءبئر قالانئث، نة كوشةنئث جةرگئلئكتئ حالقئ عانا ةمةس. قوعام دةگةن - بذكئل قازاقستان حالقئ. ءبئز ونوماستيكاعا ءبئر اؤئلدئث كوزئمةن قاراي المايمئز. كذللئ قازاقتئث بذتئندئگئ تذرعئسئنان عانا قارامايتئن با ةدئك؟ ماسةلةن، بازبئر اكئم ءوزئنئث مئرقئمبايةأ دةگةن اتاسئنئث اتئنا كوشة بةرئپ قويدئ دةيئك. ةرتةث «ءاي، مئناؤ ذيات قوي، مئرقئمبايةأ دةگةن كئم ةدئ؟» دةسة، كوشةنئث اتئن اؤئستئرؤ كةرةك بولادئ عوي. «قوعامدئق پئكئر» دةگةن ءبئر كوشةنئث تذرعئندارئ بولسا، ول كوشةدة تذراتئن 15 مئرقئمبايةأ ولسة بةرمةيدئ اتاسئنئث اتئن. سول سياقتئ، پةتروپاألدئث اتئن 80 پايئز ورئس ولسة وزگةرتپةيدئ. ذيعئر اؤدانئندا دا سول جاعداي.

بئرةر جئل بذرئن ساياساتتانؤشئ دوس كوشئم: «قازاقستاندا باسقا ذلتتئث اتئندا اؤدان بولؤعا ءتيئستئ ةمةس. ذيعئر اؤدانئنئث اتئن وزگةرتؤدئ ذيعئر حالقئنئث زيالئلارئ كوتةرسة دذرئس» دةپ ةدئ. ءبئراق ونداي ةستئ ذسئنئس كوتةرةتئن ذيعئر زيالئسئ كورئنبةيدئ. ةث بةيتاراپ دةگةن يؤلداش ازاماتوأتئث ءوزئ (جؤرناليست): «قازئر «ذيعئر اؤدانئنئث اتئن وزگةرتةمئز» دةسة، مةن بئلة تذرا «نةگة ولاي؟» دةپ ويلايمئن. بئلمةگةن ءبئر جئگئت شئعادئ دا، «بذل قالاي؟» دةپ داؤ كوتةرؤئ مذمكئن. تاعئ دا قاقتئعئس شئعئپ كةتپةسئنة كةپئل جوق»، - دةگةنئ بار.

ال تذپتةپ كةلگةندة، اؤداننئث اتئن وزگةرتؤ - ةشقانداي دا ذيعئرلاردئ رةنجئتةتئن قادام ةمةس.

 ءبئز ذيعئرلاردئث رةسپؤبليكاسئن تارتئپ الايئن دةپ جاتقان جوقپئز، بار بولعانئ جةردئث تاريحي اتاؤئن قايتارماقپئز. ال بذل جةردئث تاريحي اتاؤئ - شارئن. ذيعئر اؤدانئ دةگةن بةرتئندة، 1935- جئلئ كةثةس وكئمةتئ تاثعان ءسوز. ايتپةسة عاسئرلار بويئ مذندا قازاقتار عانا تذرعان، قازاقتئث عانا جةرئ بذل.  قازئر 1860-80- جئلدارئ ءبئر، 1960-70 - جئلدارئ ةكئ بوسئپ كةلگةن ذيعئر ءونئپ-ءوسئپ، 210 مئثعا جةتئپ وتئر. ءبئر ذيعئر تانئسئمئزدئث: «الةمدةگئ ةث باقئتتئ ذيعئرلار قازاقستاندا تذرادئ» دةگةنئ ةسئمدة. ةندةشة سول، باقئتقا بولةپ وتئرعان مةملةكةتتئ نةگة قذرمةتتةمةسكة؟

التئ جئل بذرئن شةلةكتة «مةملةكةت سةندةردئكئ، جةر بئزدئكئ!» دةگةن ذران شئقتئ. قايبئر جئلئ استانانئث ماثئندا ذيعئرلاردئ توپتاستئرئپ، ذيعئر اؤئلئن قذرايئق دةگةن كادئمگئ رةسمي ذسئنئستار بولدئ. 2006 - جئلئ شةلةك قالاسئندا ءبئر توپ ذيعئر قازاق بالاسئن تةپكئلةپ، قذلاعئن كةسئپ كةتتئ. ونئث الدئندا وسئعان ذقساس تاعئ ءبئر داؤلئ وقيعا بولدئ. كوپ ذزاماي ءباليعاتقا تولماعان قازاق قئزئن بئرنةشة ذيعئر جابئلئپ زورلادئ. وسئ وقيعالاردان كةيئن وبلئس-وبلئستان قئزؤقاندئ قازاق جئگئتتةرئ جةتئپ، «ذيعئرلاردئ سابايمئز!» دةپ كئجئنئپ شئققانئ دا ءمالئم. ول جايتتاردئث ءبارئ باسپا سوزدة جازئلدئ. قاراپ وتئرساثئز، ذيعئردئث سةس كورسةتكةنئ دة، قازاقتئث سةس كورسةتكةنئ دة جاقسئ ةمةس. بذل - اتقارؤشئ بيلئكتئث قارةكةتسئزدئگئنئث كورئنئسئ.

ايتپةسة وسئ ةلدئث ازاماتئ جوق ةلدئث تؤئن كوتةرئپ جذرةتئن بة ةدئ كوشةدة؟ ولار قازاق بيؤدجةتئنةن اقشا الئپ، ذيعئر مةكتةبئندة وقيدئ، ذيعئر گازةتئن شئعارئپ، اؤرؤحاناعا تةگئن قارالئپ، بار راقاتقا كةنةلئپ وتئرادئ. ءبئراق بوتةن ةلدئث تؤئن كوتةرةدئ.

ارينة، ةگةر أةتنام ازاماتئ أةتنامنئث تؤئن كوتةرئپ جذرسة، وعان ةشكئم قوي دةمةيدئ. قايتا وتانئن سذيةتئن ادامعا قذرمةتپةن قارايتئن ةدئك. ال قازاقستاننئث ازاماتئ قازاقستان جةرئن وزگة ءبئر ةلگة تةلئپ، وزئنشة كارتا سئزئپ، ونئ الةؤمةتتئك جةلئدة جاريالاپ، جوق مةملةكةتتئث تؤئن كوتةرئپ جذرسة - اقئلعا سئيمايتئن جاعداي.  باسقانئ ايتپاعاندا استانا ماثئنداعئ ءبئر ءدامحانادا («مةرةكة» ساؤدا ءذيئنئث تومةنگئ قاباتئندا) داياشئلارئ بةتئنة «ذيعئرستاننئث» تؤئن باسئپ جذرةدئ. «بذل جةر - ذيعئرستان بولؤ كةرةك» دةگةن سةپاراتيستئك پيعئل ةمةي، نةمةنة؟ تؤ - ذلتتئث ةمةس، مةملةكةتتئث بةلگئسئ. ياعني بذل - ءوز ذلتئن ءسذيؤ ةمةس، قازاقستاندئ مةملةكةت رةتئندة قذرمةتتةمةؤ.

قازاقستاننئث وزگة وثئرئندة ذيعئر كورمةگةن قازاقتار بار. «الماتئنئث قازاقتارئ ءوز وتانئندا وتئرئپ كةلئمسةكتةردئ نةگة باسئنا شئعارادئ؟» دةپ تةپسئنةتئندةرئن كورگةنبئز. «كوپ قورقئتادئ، تةرةث باتئرادئ». قازئر الماتئ وبلئسئ، ذيعئر اؤدانئ حالقئنئث 51 پايئزئ ذيعئر، 41 پايئزئ قازاق، 8 پايئزئ وزگة ذلت وكئلدةرئ. جوعارئدا ايتئلعان قالجات اؤئلئندا، ماسةلةن، حالئقتئث 80 پايئزئ ذيعئر. كةي اؤئلدارعا بارساث «ذيعئر پاتشالئعئنا» ءتذسئپ كةتكةندةي بولاسئث. ونداي اؤئلداردا بيلئك باسئندا دا ذيعئرلار وتئر. اكئمشئلئكتة ذيعئرشا سويلةسةدئ، ذيعئرشا سويلةمةيتئن ادام جذمئسقا دا تذرا المايدئ.

 ياعني كونستيتؤسيادان بولةك، «جةرگئلئكتئ» زاثدار بار. سوعان قاراعاندا، جةرگئلئكتئ ذيعئرلار اتا زاثئمئزدئث ءبارئن شئنئمةن دة بئلمةؤئ مذمكئن. كوشةدة ذيعئرشا جازؤلار، مةكتةپتة ذيعئرشا پاندةر، شذلدئرلةپ جذرگةن باقئتتئ ذيعئر بالاسئ - قذددئ ءبئر باسقا مةملةكةتتة جذرگةن سياقتئسئث. بذعان جةرگئلئكتئ اؤداننئث اتئ «ذيعئر اؤدانئ» ةكةنئن قوسئپ قويئثئز. وسئدان كةيئن، ارينة، ةث مةيماندوس باؤئرئمئزدئث دا كةؤدةسئنة نان پئسةدئ. قاسئم ماسيميلةر جازعان جالعان تاريحتئ شئندئققا بالاپ، كذندةردئث كذنئ «بذل جةر ذيعئردئث اتا قونئسئ» دةگةنگة شئن نيةتئمةن سةنة باستايدئ. «ذيعئر ماسةلةسئنئث» ءبارئ وسئنداي پيعئلداردان شئعادئ.

جةكة قازاق پةن جةكة ذيعئردئ العاندا ولار ءبئر-بئرئنة جاؤ ةمةس. قذدايئ كورشئ، ارئپتةس، ءتئپتئ قذدا بولؤئ مذمكئن. جالپئ قازاق پةن جالپئ ذيعئر دا اراز ةمةس. ةكئ ذلتتئث اراسئنا قاساقانا سئنا قاققئسئ كةلةتئندةر دة بولؤئ مذمكئن. ءبئراق ةستة ساقتايتئن جاي - قازاق وسئ قازاقستاننئث تذتاستئعئنا سئزات تذسئرگئسئ كةلةتئن كةز كةلگةن ذلتتئ دا، جةكةلةگةن ادامدئ دا قولپاشتاي المايدئ. قازاقستاننئث بيلئگئ دة سونداي قيسئنمةن كةلؤئ كةرةك سياقتئ...

ايتئلعان ءسوز

بةكسذلتان نذرجةكة ذلئ، جازؤشئ:

- قازئرگئ ذيعئر اؤدانئ - بذرئنعئ اقسؤ، شارئن بولئستارئنئث ورنئ. ءار ذلتقا «ذيعئردئث اؤدانئ، ورئستئث اؤدانئ، كارئستئث اؤدانئ» دةپ ةرةكشةلةپ جةر اتاؤئن بةرؤگة بولمايدئ. بذل -  كةثةس وكئمةتئ كةزئندةگئ «ءبولئپ ال دا، بيلةي بةر» ساياساتئمةن جاسالعان شارؤا. مةنئث پئكئرئمشة، ساياسي جاعئنان شةكارالئ اؤماقتا مذنداي اتاؤ بولماؤئ ءتيئس.

 مذندا ئلةگة قذياتئن شارئن وزةنئ بار. مئثداعان جئلدار بويئ تذزئلگةن كةرةمةت شارئن كةرئشئ بار. ول كةرئشتةگئ ذثگئرلةر، جارلار قازاق جةرئنئث ادةمئلئگئن ءپاش ةتئپ تذر. سوندئقتان اؤدان شارئن اؤدانئ دةپ اتالؤئ كةرةك. ال كورشئلةس پانفيلوأ اؤدانئنا وربذلاق دةگةن اتاؤ بةرگةن ءتيئمدئ.

«حالئق ءسوزئ» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى