ءدئلمار تئلمةن تولعايتئن دانا عالئم

 استانا. 18- جةلتوقسان. قازاقپارات -   ةلوردامئز استانادا 6- جةلتوقسان کذنئ جازؤشئ، ادةبيةت زةرتتةؤشئ، پروفةسسور اقسةلةؤ سةيدئمبةکتئث 70 جئلدئق مةرةيتويئنا ارنالعان «اقسةلةؤ سةيدئمبةک مذراسئ جانة تاؤةلسئزدئک قذندئلئقتارئ» اتتئ حالئقارالئق عئلئمي-تةوريالئق کونفةرةنسيا ءوتتئ. وسئ جيئن تذسئندا اقاث تؤرالئ ايتئلعان سوزدةردئ جيناقتاپ، نازارلارئثئزعا ذسئنؤدئ ءجون کوردئک.

ءدئلمار تئلمةن تولعايتئن دانا عالئم

قازاقستان رةسپؤبليکاسئنئث پرةزيدةنتئ نذرسذلتان ءابئش ذلئ نازاربايةأ پةن اقسةلةؤ سةيدئمبةکتئث کةزئندة تةمئرتاؤ قالاسئندا باستالعان سئيلاستئق قارئم-قاتئناستارئ ءومئر بويئ جاراسئمدئ جالعاسئن تاؤئپ کةلدئ. وعان اقاثنئث قازاسئنا وراي پرةزيدةنتتئث ةلگة، حالقئنا، اعايئن-تؤئستارئنا ارنايئ جولداعان کوثئل ايتؤئ دالةل. وندا بئلاي دةلئنگةن:

«...بةلگئلئ قالامگةر، ةتنوگراف عالئم، حالقئمئزدئث ذلکةن جذرةکتئ ذلتجاندئ ازاماتئ. ول جان-جاقتئ دارئن يةسئ رةتئندة وزئنئث بذکئل ءبئلئمئ مةن قاجئر-قايراتئن تؤعان حالقئنئث پايداسئنا باعئشتاپ، مةيلئنشة ماقساتتئ ءارئ جةمئستئ ةثبةک ةتة بئلگةن اسا قادئرلئ تذلعا ةدئ. سول سةبةپتئ ءتول مادةنيةتئمئزدئ جاثعئرتئپ، ءوسئپ-ورکةندةؤئنة مول ذلةس قوسئپ، وزئنئث ايشئقتئ ءئزئن قالدئردئ: ةثبةگئمةن حالقئمئزدئث زور قذرمةتئنة جانة سذيئسپةنشئلئگئنة بولةندئ: ونئمةن جاستاي تانئسئپ، سئيلاس-پئکئرلةس بولعانئمدئ ذمئتپايمئن. ذلت رؤحانياتئنئث ذلکةن جاناشئرئ ءارئ شئنايئ جوقتاؤشئسئ بولعان ارداقتئ ازاماتتئث ةثبةگئ مةن جارقئن ءديدارئ حالقئمئزدئث اردايئم جذرةگئندة ساقتالادئ دةپ سةنةمئن!»

نذرسذلتان نازاربايةأ،

قازاقستان رةسپؤبليکاسئنئث پرةزيدةنتئ

***

...مئناؤ ساحارامئزدئ تذگةل شولئپ، سئر-سيپاتئمئزدئ تةگئس قامتئپ، قات-قابات تاريحئمئزدئ تةرةث قاؤزاپ، ءدذلدذل ويمةن، ءدئلمار تئلمةن تولعايتئن دانا عالئم، سذثعئلا ءبئلئمپاز، سذلةي سؤرةتکةر قايران اقسةلةؤ ةندئ ورتامئزدا جوق. اتار تاثنئث جارئعئ سةبةزدةپ، اينالانئ نذرعا بوکتئرئپ، ايماثدايئ جارقئراپ، اققان جذلدئزداي کوزدةن عايئپ بولاتئن وي ءذش ذيئقتاساق تذسئمئزگة کئرمةپتئ. ايماثداي ءتوسئن ايقارا اشئپ، کوککة ساؤساقتارئن سالالاي تاراقتاپ، ءار ءسوزئن ساقاداي سالماقتاپ، شالقايا قاراپ، شابئتتانا سويلةپ تذرعانئ کةشة عانا ةمةس پة ةدئ.

قازاقتا «سال قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ; سةرئ قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ; بي قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ; باتئر قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ; ءپئر قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ; قازاقتئث جاقسئسئ مةن جايساثئ ءبارئ قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ; قازاقتئث کادةپتئ قئزئل نارئ قانداي بولادئ؟ - اقسةلةؤدةي بولادئ... دةگةن ءسوز بار.

ءبارئنئث ورنئنا ءبئر عانا اقسةلةؤ جذرة الادئ، ال، اقسةلةؤدئث ورنئنا کئم جذرة الادئ؟! ةشکئم دة ةمةس، تةک اقسةلةؤدئث ءوزئ جذرة الادئ.

ءبئز جان-جاقتان جامئراسئپ تابئسقان ءتول ةدئک. بذگئندة از قالدئق. ءتئپتئ، سةلدئرةپ بارامئز. اقسةلةؤدئث اجالئ ةستةن تاندئرئپ کةتتئ. جةر جاستاندئرئپ کةتتئ. وکئنئشکة قاپئ جوق. ةربيئپ ازةر ءجذرمئز، ازةر تذرمئز.

ءابئش کةکئلبايةأ،

مةملةکةت جانة قوعام قايراتکةرئ،

قازاقستاننئث حالئق جازؤشئسئ

 

***

ازاماتتئعئ ايرئقشا اسقاق اقسةلةؤ اعامئزدئ، ادامگةرشئلئگئ بيئک تةکتئ تذلعامئزدئ، اسئل قازئنامئزدئ، قيماس جذرةک قيماسئمئزدئ اياؤسئز اجال ارامئزدان الئپ کةتتئ. ورتامئز ويسئراپ، جانئمئز سئرقئراپ، جذرةگئمئز قان جئلاپ قالدئ.

جاثاارقا ءتارئزدئ کيةلئ وثئردئث تالانتتئ پةرزةنتئ، تؤمئسئ بولةک ةرةکشة دارئن، داؤسئ سذلؤلئقتئث ذلگئسئندةي بولعان اقسةلةؤ سةيدئمبةک حالقئمئزدئث ءور رؤحئنئث، ونةگةلئ سالتئنئث، ورةلئ حالقئنئث وکئلئ ةدئ. دةگدار جازؤشئ، شةجئرةشئ، عذلاما عالئم، سازگةر جانة داؤلةسکةر کذيشئ، قابئرعالئ قالامگةر حالقئنئث مادةنيةتئ مةن ادةبيةتئنة، ونةر مةن ءان-کذيئنة، ءدئلئ مةن بئلئمئنة قوسقان ةثبةگئ ذشان تةثئز. سئربازدئقتان سذلؤلئققا سؤارئلعان شئن زةرگةردئث قولئنان شئققانداي اسةر قؤات الاتئن کذشتئ کوسةمسوزدئگئ مةن ةثبةکقورلئعئ بذگئنگئ جانة ةرتةثگئ ذرپاقتئث کوکئرةک کوزئن اشؤ ذستئندةگئ کاؤسار بذلاق...

يمانعالي تاسماعامبةتوأ،

استانا قالاسئنئث اکئمئ

***

ءبئر ءوزئنئث بويئندا تذتاس قازاق ذلتئنئث اسئل قاسيةتتةرئ، شةجئرة-داستاندارئ، ةکئ ءداؤئردئث تاريحئ ساقتالعان اقسةلةؤ سةيدئمبةکسئز تاؤةلسئز ةلدئث ءذش جئلئ ءوتتئ. ءبئراق وسئ ءذش جئل ئشئندة ذلتتئق تاقئرئپتاعئ ماسةلةنئ جةتةر جةرئنة جةتکئزة ايتئپ جاتقان ادامدار تابئلئپ جاتسا دا، ءدال اقاثداي ادةمئ جةتکئزگةن ادام بولعان جوق.

مةن بولمئسئمنان تذيئق اداممئن، ال اقسةلةؤ ةرةکشة ةدئ. ول جذرگةن جةرئندة، بئرگة وتئرعان جينالئستاردا سول ورتاعا ةرةکشة ئقپال ةتئپ، ادةمئ اثگئمةمةن ءذيئرئپ اکةتةتئن...ساعئندئق...

قويشئعارا سالعارا ذلئ،

جازؤشئ

***

اقسةلةؤ اعامئزبةن سوثعئ جئلدارئ کةزدةسؤدئث ءساتئ تذسپةدئ. پةندةمئز عوي، اقاثداي الئپ تذلعانئ ارامئزدا جذرة بةرةتئندةي کورةتئنبئز. ستؤدةنتتةردئث تئلةگئ بويئنشا «اقاثمةن کةزدةسؤ جاسايمئز» دةپ جذرگةندة عالئمنان کوز جازئپ قالدئق.

مةنئث اقاثنئث قازاقي بولمئسئنا، جؤرناليست، جازؤشئ، عالئم، تاريحشئ، ةتنوگراف، مادةنيةتتانؤشئ سئندئ ادامي قاسيةتتةرئنة، ةل ءذشئن اتقارعان ولشةؤسئز قئزمةتئنة دةن قويئپ جذرگةنئمة 40 جئلدان اسا ؤاقئت ءوتئپتئ. قاراعاندئدا ةکئنشئ ؤنيأةرسيتةتتئث نةگئزئ قالانا باستاعان کةز بولاتئن. مةن سوندا کووپةراتيأ ؤنيأةرسيتةتئندة وقئپ جذرگةن ستؤدةنت ةدئم. بئردة وقؤ ورنئمئزدا «جولداستئق، دوستئق، ماحاببات» دةگةن تاقئرئپتا ديسپؤت وتةتئن بولدئ. کةزدةسؤگة تالانتتئ جؤرناليست اقسةلةؤ سةيدئمبةکتئث کةلةتئنئن الدئن-الا ءبئلئپ الدئق. سول جيئندا ول:

«ومئردة کةزدةسةتئن، باسقا پروبلةمالاردان وقشاؤ تذراتئن، مارتةبةسئ دة بيئک ماثگئلئک تاقئرئپتار بولادئ. ول جولداستئق، دوستئق، ماحاببات. ادام ادام بولعالئ بذل تاقئرئپ ةش کومةسکئ تارتپاستان، توت باسپاستان اياؤلئ قاسيةتتةردئث ءبئرئ بولئپ کةلة جاتقانئ ايان. ويتکةنئ بذل - ادامزات بولمئسئنا عانا لايئق عاجايئپ قاسيةت.

اريستوتةل مةن پلاتون، شوقان مةن دوستوةأسکي اراسئنداعئ دوستئق، دجؤلةتتانئث رومةوعا دةگةن، باياننئث قوزئعا دةگةن ءمولدئر ماحابباتئ، نذرکةننئث، ءاليانئث، مانشذکتئث تؤعان جةرئنة، ةلئنة دةگةن سةزئمدةرئ.... مئنة، مذنئث ءبارئ قاي کةزدة بولسا دا ةنشئسئنة ولقئ کةلمةگةن، عاسئرلار وتسة دة جاقذتتاي جارقئراپ، ذلگئ-ونةگة بولا بئلةتئن اسئل قاسيةتتةر. دوستئق، جولداستئق دةگةن ءبئزدئث ءومئرئمئزدئث بولئنبةس ءبئر بولئگئ. بئزگة سذيگةن جار قئمبات، ماحاببات قئمبات. ال، وتانعا، تؤعان جةرگة دةگةن اياؤلئ سةزئم، ادامزات اتاؤلئعا دةگةن تؤئسقاندئق پةيئل - ءبئزدئث ءومئرئمئزدئث سيمأولئ. بذل سئرلاسؤ کةشئن تالاي ناقتئ ئستةرمةن ودان ارئ مانةرلئ دة ءماندئ، سئرلئ دا ءساندئ ةتئپ جالعاستئراتئندارئثئزعا سةنئمدئمئن»، - دةدئ.

ةندئگئ جةردة جاثالئققا، جاقسئلئققا جانئ قذمار ستؤدةنت-جاستار وقيعانئث جازئلؤئ قالاي بولار ةکةن دةپ تاعاتسئزدانا کذتئپ ءجذردئ. کةش بارئسئنداعئ اثگئمة «جولداستئق، دوستئق، ماحاببات» اتتئ ديسپؤتتئث ءوز اتاؤئمةن 1972- جئلئ «لةنينشئل جاس» گازةتئنئث 13- جةلتوقسانداعئ نومئرئندة باسئلدئ. بارلئق ستؤدةنتتةر سول ماقالا جازئلعان گازةتتئ تةگئس الؤعا تئرئستئق. سول ديسپؤت قازئرگئ کذنئ وتکةن کذننئث ءبئر بةلگئسئندةي قول بذلعايدئ دا تذرادئ.

ايتا کةتةتئن تاعئ ءبئر سات: 2009-2010 - وقؤ جئلئنئث العاشقئ کذندةرئندة 1-کؤرسقا کةلگةن ستؤدةنتتةرگة اتاقتئ اکادةميک-عالئمداردئث لةکسيالارئن تئثداؤ مذمکئندئگئ جاسالدئ. سولاردئث ئشئندة اينئماس دوستار اقسةلةؤ سةيدئمبةک پةن قويشئعارا سالعارا ذلئ دا بولدئ. دوسئنئث سئرقاتتانئپ قالؤئنا بايلانئستئ 9- قئرکذيةک کذنئ ءدارئستئ اقسةلةؤ اعا وقئدئ. ال 16- قئرکذيةکتة جوسپار بويئنشا اقسةلةؤ اعا ءدارئس وقؤ کةرةک بولاتئن. الايدا ءدارئس وقئلعان جوق. قاسيةتتئ قادئر ءتذنئ اعامئز ماثگئلئک مةکةنئنةن جاي تاپتئ. ونئث جاستارعا ارناپ وقئعان سوثعئ ءدارئسئ تذتاس قازاق حالقئ ءذشئن ذلگئ-ونةگة بولئپ قالدئ.

مايرا ماکيباي، کئتاپحاناشئ

***

اقاث ءجذز ةلؤ، ةکئ جذزدةي قئزمةتکةرئ بار تذتاس ءبئر اکادةميانئث 10-20 جئلدا جاسايتئن عئلئمي زةرتتةؤلةرئن اينالدئرعان ءبئر-ةکئ جئلدئث ئشئندة ةثسةرئپ تاستايتئن. سوناؤ ءبئر جئلدارئ قازاق جئک-جئککة، رؤ-رؤعا ءبولئنئپ جذرگةنئن کورئپ، سودان شئعؤدئث جولئن ئزدةستئرئپ، بار قازاق ءبئر اتادان تاراعانئن، ياعني «قارعا تامئرلئ قازاق ةکةندئگئن» دالةلدةپ، ونئسئن ذزاق جئلدارداعئ عئلئمي ةثبةکتةرئنة ارقاؤ ةتتئ.

قالا اکئمئ يمانعالي تاسماعامبةتوأ ئنئمئزگة راحمةت، اقسةلةؤدئث اتئنا مةکتةپ اتئن بةردئ، بيؤستئ قويئلعان مذراجاي بار. ونئث ئشئندة اقاثنئث کوزئ تئرئسئندة تذتئنعان زاتتارئ: ءوز قولئمةن جاساعان دومبئراسئ، تورسئعئ، تارتقان قوبئزئ مةن شاثقوبئزئ، شاقشاسئ، ءتئپتئ کيگةن کيئمئ مةن اياق کيئمئنة دةيئن قويئلعان. اقاثنئث جانذيالئق سؤرةتتةرئمةن قوسا، جاس کةزئندة، قئزمةت بابئندا تذسکةن سؤرةتتةرئ ئلئنگةن.مذراجاي ئشئنة کئرگةن ادام اقاثنئث رؤحئن جانئمةن سةزئنگةندةي اسةردة قالادئ.

اکئم تارازي،

جازؤشئ

***

اکةمئز قايتقان ءذش جئلدئث ئشئندة ةلئمئزدة اکةيگة قاتئستئ اؤقئمدئ شارالار از اتقارئلعان جوق. تؤعان جةرئندة 70 جئلدئق ةسکة الؤ تويئ وتتئ. استانانئث تورئنةن تاماشا مةکتةپکة اتئ بةرئلدئ. مةرزئمدئ باسئلئمدار جارئسا جازئپ جاتئر. بذل ءبئز ءذشئن ذلکةن قؤانئش. اکةم قازاقتئ بار جانئمةن ءسذيدئ: قازاقتئث بذکئل مادةنيةتئن، سالت-ءداستذرئن تةرةث زةرتتةگةنئنة ءوزئم کؤامئن. تالاي رةت تاث اتقانشا بئرگة وتئرئپ سئرلاساتئن ةدئک. بار عذمئرئن قازاق ءومئرئن تةرةث زةرتتةپ، ونئ بويئنا ءسئثئرئپ، سئثئرئلگةن دذنيةنئ ءوزئنئث بويئندا قالدئرماي قازاق حالقئنا ار قئرئنان بةرة ءبئلدئ. اکةمئزدئث اتئنداعئ مةکتةپتةن الداعئ ؤاقئتتا قازاق حالقئ ءذشئن ةثبةک ةتةتئن ذل-قئزداردئث کوپتةپ شئعاتئنئنا کامئل سةنةمئن.

ةرنار اقسةلةؤ ذلئ

مةنئ اقسةلةؤ سةيدئمبةکتئث شئعارماشئلئعئ ءوزئنئث سان قئرلئلئعئمةن تاثعالدئردئ. ءتئلئ ورامدئ قالامگةردئث قالامئنان شئققان کةز کةلگةن دذنيةنئث ءوز وقئرمانئن ماقالا بئتکةنشة ءبئر دةممةن ذستاپ تذرؤئ قاتتئ قئزئقتئردئ. بئردة جؤرناليستيکا شةبةرلئگئ جايلئ اقئل سذراعانئمدا: «قئزئم، نة جازساث دا ادامنئث ةت-جذرةگئن ةلجئرةتةتئندةي ةتئپ جاز»، - دةپ ةدئ. بذل ونئث وسئ ماماندئقتاعئ ومئرلئک کرةدوسئنا اينالعان ءسوزئ بولاتئن. اقسةلةؤ سةيدئمبةک - اقپاراتتئق جانردئث وثئنة ءار کةلتئرگةن قالامگةر: ول قوعامنئث نةگئزگئ قوزعاؤشئ کذشئ جؤرناليستيکاعا جاثا لةپ الئپ کةلگةن، ونئث ئستئعئ مةن سؤئعئنا بئردةي توزگةن قايتالانباس تذلعا. ةث ءوتئمدئ جانر رةتئندة اقپاراتتئ ءتذرلئ فورمادا بةرؤ ارقئلئ ونئ بايئتا ءتذستئ. اقسةلةؤ اعادان ءدارئس تئثداعانئمدئ ماقتانئش تذتامئن.

قذندئز ةرالئ، ماگيسترانت

                                         دايئنداعان بازاربةک تذکئباي

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى