قازاق جولاؤشئسئ کةز کةلگةن قازاقتئث ذيئندة بولئنبةگةن ةنشئم بار دةپ، سةنئممةن بوساعا اتتاي العان
استانا. 18- جةلتوقسان. قازاقپارات - قازاق حالقئنئث تاريحئنا کوز جذگئرتسةک، قازاقتئث ماثدايئنا بةرئلگةن جارقئراپ تؤعان جارئق جذلدئزداي سةگئز قئرلئ، ءبئر سئرلئ ذلئ-قئزدارئ بولعان. سولاردئث ءبئرئ ءارئ بئرةگةيئ اقسةلةؤ سلان ذلئ دةسةم قاتةلةسپةيمئن.
ول کئسئنئث ءاربئر ءسوزئ «تاريح تئلسئمئنان سئر شةرتةدئ، کذيدئث قذدئرةتئن دارئپتةيدئ، جذرتتئث کورمةگةننئن کورةدئ، ةستئمةگةننئن ةستيدئ، الئستئث ءتذپ-تامئرئن قازبالايدئ، بئلةتئنئ مذحيت ئسپةتتةس، ذشئ-قيئرئ جوق جاتقان تاثعاجايئپ ءبئر الةم». اقسةلةؤ اعانئث ارامئزدا ءذش جئلدان بةرئ جوق ةکةنئن، ءالئ کذنئ نة سةنةرئمدئ، نة سةنبةسئمدئ بئلمةي، ةس-الاث کذي کةشؤدةمئن.
تاپ کذنئ کةشة عانا سياقتئ «جذمامذرات قذداي قالاپ ءناسئپ ةتسة، کئشکةنتاي امانات ذلئثنئث تذساؤئن ءوزئم کةسئپ بةرةمئن» دةگةن ةدئ. (ول کةزدة امانات 9 ايلئق ةثبةکتةپ جذرةتئن). کذتپةگةن جةردةن تويئمسئز اجال الدئ دا کةتتئ. وکئنئشتئ-اق.
بئردة اقاثنان وسئ قازاقتا اتا-انانئث بالاسئنا ةنشئ بةرؤ ءداستذرئن قالاي تذسئنةسئز؟ دةگةن سذراعئما ةکئ ساعات جاؤاپ بةردئ، ديکتوفونئمدئ قوستئم دا، الاثسئز وتئرئپ تئثداؤعا تؤرا کةلدئ. قازاق تئلئندة «ةنشئ» دةگةن ءسوز بار جانة ودان تؤئندايتئن الؤان ماعئنالئ سوزدةر کذنئ بذگئنگة دةيئن قولدانئلادئ. قازاقتئث ءداستذرلئ کوشپةلئ ءومئر-سالتئمةن ورايلاس دذنيةگة کةلگةن رؤ-تايپالئق جذيةنئ، ونئث وتباسئ، اؤلةت، اتا، رؤ، تايپا، ءجذز سياقتئ ئشکئ قذرئلئمدارئن الةؤمةتتئک ذيلةسئمگة کةلتئرئپ وتئرؤعا ةنشئ ينستيتؤتئنئث رولئ ايرئقشا. قازاقتئث ءداستذرلئ قوعامئن الةؤمةتتئک ذيلةسئمگة کةلتئرئپ وتئرؤ ءذشئن ةنشئنئث نةگئزگئ ءذش ءتذرئ ادةت-عذرئپتئق قذقئق دةثگةيئندة ورنئققانئن، ءسويتئپ، جالپئ ةتيکالئق نورماعا اينالعانئن بايقاؤعا بولادئ.
بئرئنشئدةن، ةنشئ - بالالارعا اتا-اناسئنئث ءبولئپ بةرةتئن مال-مذلکئ، قالدئراتئن مذراسئ.
ةکئنشئدةن، بولئنبةگةن ةنشئ - کةز کةلگةن قازاق وتباسئنئث جولاؤشئلاپ کةلگةن قوناققا بةرةتئن سئي-سئباعاسئ (تاماق، جاتاتئن ورئن، مالئنئث جةم-ءشوبئ).
ذشئنشئدةن، ةنشئلةس بولؤ - تذتاس رؤ اياسئنداعئ وتباسئلار مةن جةکة ادامداردئث قانداس-تؤئستاس ةمةستئگئنة قاراماستان ماقسات-مذددةلةرئن ءبئر ةتؤ جانة ماتةريالدئق يگئلئککة ( نةگئزئنةن ءتورت تذلئک مالعا، قونئس-ورئسکة، جةر-سؤعا) ورتاق بولؤ ءداستذرئ. ةندئ، قازاقتئث ءداستذرلئ قوعامئنداعئ ةنشئنئث وسئ ءذش ءتذرئن ارئ قاراي سارالاي ءتذسؤ قاجةت.
1. قازاقتئث ذرپاقتان-ذرپاققا جالعاسئپ کةلة جاتقان ءداستذرلئ ادةت-عذرئپ قاعيداسئ بويئنشا ةر بالالار جةکة ءذي بولئپ ءبولئنئپ شئققاندا اتا-اناسئنئث ءبولئپ بةرةتئن مال-مذلکئن «ةنشئ» دةپ اتايدئ. «ةنشئسئز ذل، کادةسئز قئز بولمايدئ» دةگةن قازاق ماتةلئ وسئ داستذرگة ايتئلعان. ةنشئنئث کولةمئ اتا-انا داؤلةتئنة، مذمکئندئگئنة وراي ءارتذرلئ بولادئ. ةنشئ ءبولؤ بارئسئندا اتا-انانئث ذيعارئمئ زاث، وعان قايشئ کةلةتئن بوگدةنئث بيلئگئ جذرمةيدئ. اتا-انا قايتئس بولعان جاعدايدا ةنشئ ءبولؤ بيلئگئ ةر بالالاردئث ذلکةنئنة بةرئلةدئ.
ءومئر بولعان سوث، ءارتذرلئ جاعدايلار بولؤئ مذمکئن; اکة ءولئپ، شةشةسئ عانا قالؤئ; ةر بالالار ذيلةنبةي تذرعاندا اتا-اناسئ بئردةي قايتئس بولؤئ; اتا-اناسئ قايتئس بولعاندا سوثئندا اعايئندئ بئرنةشة ةر بالا قالئپ، ولاردئث ذلکةندةرئ ذيلةنگةن، کةنجةسئ ءالئ ذيلةنبةگةن بولؤئ; اتا-انانئث ةر بالاسئ بولماي، تةک قئزئ (قئزدارئ) عانا بولؤئ نةمةسة مذلدة پةرزةنتسئز بولؤئ...دةگةن سياقتئ. مذنئث ءبارئنئث قازاق اراسئندا قالئپتاسقان ءجون-جوبالارئ تةمئردةي تارتئپپةن بذلجئتپاي ورئندالئپ، ةشقانداي داؤ-دامايسئز، سئرتقئ تورةلئکتئث ارالاسؤئنسئز، ءوزارا مامئلةمةن شةشئلئپ وتئرعان.
ادةتتة، قئز بالاعا ةنشئ بةرئلمةيدئ. الايدا، قئز ذزاتئلعاندا ةنشئدةن ولقئ سوقپايتئن جاساؤ بةرئلةتئن کةزدةر بولادئ. ذزاتئلعان قئزدئث جاساؤئ، کوپ جاعدايدا، کذيةؤ جاعئنان کةلةتئن قالئثمال مولشةرئنةن ارتئقتاؤ ءتذسئپ جاتادئ. ذزاتئلعان قئز، ءداستذر بويئنشا، اراعا ءبئراز ؤاقئت سالئپ کوبئنةسة پةرزةنتتئ بولعان سوث، ارنايئ تورکئندةپ کةلةتئن بولعان. «بارؤ-بارماؤ تورکئنگة، بايداعئ قئزدئث ةرکئندة» دةگةن ماقالدار قالعان. وسئ جولئ قئز بالا اتا-اناسئنئث ذيئنةن ةنشئلئک ذلةسکة تاتيتئن مال-مذلئک الئپ کةتة العان. ونئ قئزدئث «کادةسئ»، نةمةسة «قالاؤئ» دةپ تة اتايدئ. الگئ «قالئثسئز قئز بولسا دا، کادةسئز قئز بولمايدئ»، «اسئققان قئز التئ جئلدا، جةتئسکةن قئز جةتئ جئلدا تورکئندةيدئ» دةپ کةلةتئن ماتةل سوزدةر ذزاتئلعان قئزدئث تورکئندةؤ راسئمئنة وراي ايتئلعان. قازئرگئدةي قيت ةتسة، اکة-شةشةسئنة جةتئپ بارماعان.
بولئنبةگةن ةنشئ، ياعني قوناقتئث ةنشئسئ قازاقتئث ءداستذرلئ ءومئر-سالتئندا جانة سول ءومئر-سالتپةن ورايلاس قالئپتاسقان رؤ-تايپالئق جذيةدة ةل-جذرتتئث ءبئرتذتاس ةتنوجارالئم بولؤئن ويلاستئرؤدان تؤئنداعان اينئماس ادةت، بذلجئماس قاعيدا، قاتال ءتارتئپ. مذنداي ءتارتئپ بولماسا، تابيعاتئ قؤاث سايئن دالادا جةلدةي جذيتکئپ، سؤداي سئرعئعان کوشپةلئلةردئث ةل بولئپ تذتاسؤئن، ذلت بولئپ ذيئسؤئن بئلاي قويعاندا، قاراپايئم تئرشئلئک قذرؤدئث ءوزئ قيئنعا سوعار ةدئ.
بولئنبةگةن ةنشئ ءداستذرئ بويئنشا کةز کةلگةن قازاق جولاؤشئلاپ کةلة جاتئپ کةز کةلگةن قازاقتئث ذيئنة قونؤعا، قوناقاسئن ءئشئپ-جةؤگة، ءمئنئس کولئگئن جةمئن بةرئپ سؤعارئپ، تئنئعئپ اتتانؤعا حاقئلئ بولعان. ياعني، کةز کةلگةن قازاق جولاؤشئسئ کةز کةلگةن قازاقتئث ذيئندة بولئنبةگةن ةنشئم بار دةپ، سةنئممةن بوساعا اتتاي العان. بذگئندة تؤعان اعاثنئث ذيئنة الدئن الا حابارلاسپاي بارا المايتئن جاعدايعا جةتتئک.
کوشپةلئ ءومئر-سالتتاعئ اؤلةت-اتالار از ؤاقئت اياسئندا ورکةن جايئپ، تةز تولئسئپ وتئرعان. مذندايدا، ئرگةلئ (اتالئق) رؤ اياسئنداعئ ارالارئ جةتئ اتاعا تولعان اؤلةت-اتالاردئث باس کوتةرةرلةرئ ةل ئشئندةگئ بةدةلدئ ادامدارعا ءسوز سالئپ، جةکة رؤ بولئپ شئققئسئ کةلةتئندةرئن، وسئعان وراي ءتيئستئ ةنشئلةرئنئث ءبولئنؤئن ةمةؤرئن ةتةتئن بولعان.
ادةتتة، ئرگةلئ رؤدئث باس ية ادامدارئ ءوز اياسئنداعئ اؤلةت-اتالاردئث ةنشئ الئپ، وثاشا رؤلئ ةل بولئپ، شئعؤئن، ءوسئپ-ورکةندةگةندئکتئث بةلگئسئ رةتئندة، مةرةي-مارتةبة تذتقان. سوندئقتان دا، ةنشئ الئپ شئعؤعا ةمةؤرئن بئلدئرگةن اؤلةت-اتانئث جاي-جاپسارئن، ولاردئث باس کوتةرةر ادامدارئن، قونئس-تذراقتارئن، مال-جاندارئن باجايلاپ بارئپ رذقسات ةتکةن. ول ءذشئن توثئرةکتةگئ جةتئ رؤلئ ةلدئث بيلةرئ شاقئرئلئپ، اؤلةت-اتانئ جةکة رؤ ةتئپ شئعارؤ ءراسئمئ جاسالعان.
جةتئ رؤدئث بيلةرئ باس قوسقان سوث، جةکة رؤ بولعئسئ کةلگةن اتانئث باس ية ادامدارئنا; «1. ةلئثنئث ءسوزئن سويلةر ءبيئث بار ما؟»، «2. ةلئثة قورعان بولا الاتئن باتئرئث بار ما؟»، «3. ةلئثدئ اسئرار بايئث بار ما؟» دةگةن ءذش سذراق قوياتئن بولعان. ةگةر بذل سذراقتاردئث جاؤابئ جةتئ ءبيدئث کوثئلئنةن شئقسا، ياعني، الگئ سذراقتارعا وراي اتتارئ اتالاتئن بيلةردئث، باتئرلاردئث، بايلاردئث قابئلةت-قارئمدارئنا جةتئ ءبيدئث کوثئلئ تولسا، مذنان ارئ ةنشئ الئپ، جةکة رؤ بولئپ شئعؤدئث کيةلئ راسئمدةرئن جاساؤعا رذقسات ةتئلگةن.
ارينة، جاي عانا رذقسات ةتئلئپ قويماعان. الدئمةن، ةنشئ بةرؤشئ ئرگةلئ رؤدئث باس ية ادامدارئ مةن ةنشئ الئپ شئعاتئن اؤلةت-اتانئث باس ية بيلةرئن، باتئرلارئن، بايلارئن جيناپ، القا-قوتان وتئرعئزئپ، ةل بولؤعا، بئرلئک-ءپاتؤاعا قاتئستئ اقئل-وسيةتتةرئن ايتقان. وتکةن-کةتکةن ءومئردئث ذلاعاتتئ ئستةرئن ونةگة ةتئسکةن. سونان سوث، تئلةک-باتالارئن بةرگةن.
مذنان ارئ، الدئن الا دايئندالعان بوز سويئلئپ، ئرگةلئ رؤ مةن ةنشئ الئپ شئعاتئن رؤدئث باس ية ادامدارئ انتتاسئپ، بوز بيةنئث قانئنا بارماق باتئرئسقان. قانعا بارماق باتئرؤ بارئسئندا «تةگئمئز ءبئر، نامئسئمئز ورتاق!» «تئرلئگئمئز شئعار بيئگئمئز ءبئر بولسئن، ولسةک جاتار ورنئمئز ءبئر بولسئن»، «ورکةنئمئز ءوسئپ، ءورئسئمئز کةثةيسئن»، «ءتاثئرئم بئرلئک-ءپاتؤانئ ءناسئپ ةتسئن!» دةگةندةي تئلةکتةر ايتئلعان. بذل ةکئ ارادا قانعا بارماق باتئرئسقان کئسئلةردئث الدئنا الا ارقان تاستالئپ، بذل ارقاننان ةنشئ الئپ، جةکة رؤ بولئپ ءبولئنئپ شئققان جاقتئث ادامدارئ عانا اتتاپ وتةتئن بولعان. مئنة، وسئ ساتتةن باستاپ، الا ارقان اتتاعاندار ةنشئسئ بولةک رؤ بولئپ ةسةپتةلگةن. قازاق تئلئندة «بئرةؤدئث الا ءجئبئن اتتاماعان»، «الا ءجئپ اتتاماؤ» دةپ کةلةتئن تذراقتئ تئرکةستةردئث استارئندا، وسئنداي راسئممةن بايلانئستئ، «بئرةؤگة جاتتئق مئنةز کورسةتپةگةن» دةگةندةي دة ماعئنا بار.
ةنشئ ءبولئپ، جةکة رؤ شئعارؤ ءراسئمئ مذنئمةن شةکتةلمةگةن. مذنان ارئ بولةک شئققان رؤدئث قذرامئنا تيةسئلئ اؤلةت-اتالار حابارلانئپ، قونئس-تذراقتئ جاريالانئپ، ةن-تاثبالارئ ايعاقتالعان. مذنان بئلاي ءومئردئث قئزئعئن دا، شئجئعئن دا بئرلةسئپ قارسئ العان. ءبئرئ ءذشئن ءبارئ، ءبارئ ءذشئن ءبئرئ جاؤاپتئ بولعان. سوندئقتان، ءاربئر ادام ءوز قارا باسئنئث نامئسئنان گورئ رؤ نامئسئن جوعارئ قويعان. ءدال سول سياقتئ، رؤ دا ءوز اياسئنداعئ ءاربئر جةکة ادامنئث جوعئن جوقتاپ، نامئسئن قورعاؤ ارقئلئ رؤلئق بةدةلئ مةن مارتةبةسئ اسقاقتاتا العان.
قازاق حالقئنئث ءداستذرلئ رؤ-تايپالئق جذيةسئ مةن سول جذيةگة ورايلاسا قالئپتاسقان پوتةستارلئ-ساياسي قذرئلئمئ، اسئرةسة، 1868- جئلعئ ؤاقئتشا ةرةجةدةن کةيئن بذرئنعئدان بةتةر قوجئراپ، ةندئگئ جةردة رؤ-تايپا اياسئنان جاثا رؤ بولئپ شئعارؤ ءذردئسئ مذلدة مذمکئن بولماي قالدئ. ويتکةنئ، قازاق حالقئ العاش رةت رةسةي وتارئنداعئ ةل رةتئندة رةسمي تذردة جةرگة دةگةن يةلئکتةن ايئرئلدئ. بذل ةرةجةگة مويئنسذنباعانداردئ بذزاقئ-قئلمئستئلار رةتئندة اسکةر کذشئ اياؤسئز قئرعئنعا ذشئراتتئ. ال، ةلئ مةن جةرئ ءذشئن باسئن بايگةگة تئککةن ةسئل ةرلةر اسکةري سوتتئث ذکئمئمةن اتؤ جازاسئنا کةسئلدئ. سئبئرگة ايدالدئ، اباقتئدا ومئرلةرئ وکسئدئ.
قازاقتئث جةلدةي ةرکئن رؤحتاعئ اتپال ازاماتتارئ ءمادي باپي ذلئ ايتقانداي «قئزئعئن کورة المادئم اتقان تاثنئث!» دةپ، اباقتئنئث تار قاپاسئندا کذثئرةندئ. ةث سذمدئعئ، رةسةيدةگئ ساياسي، الةؤمةتتئک جانة يدةولوگيالئق پلاتفورمالاردئث وزگةرگةنئنة قاراماستان، قازاق حالقئنئث تاريحي مذددةسئن اياققا تاپتاعان 1868 - جئلعئ ؤاقئتشا ةرةجةدةگئ نةگئزگئ ذستانئمدار 1991 - جئلعا دةيئن ةش وزگةرمةستةن قاتاث ساقتالدئ.
وتارشئلدئق مذددة ورنئقتئرعان قوعامدئق-الةؤمةتتئک قذرئلئم مةن ديکتاتؤرالئق رةجيم ذستةمدئک قذرعان ورتادا ءداستذرلئ ةنشئ ينستيتؤتئنئث ساقتالئپ قالؤئ مذمکئن ةمةس ةدئ. وسئلايشا، جةتئ اتاعا تولعان اؤلةت-اتالاردئث ئرگةلئ رؤدان ةنشئ الئپ، ءوز الدئنا دةربةس رؤ بولئپ شئعاتئن ءداستذرئ توقتادئ. ناتيجةسئندة، بذرئن «رؤلاستارئمةن بئرگة ؤ ئشةتئن» قازاق، ةندئ سول رؤلاستارئنئث ذستئنةن ارئز-شاعئم جازئپ، وتارشئل اکئمدةرگة جاعئنؤدئ ادةتکة اينالدئردئ.
ذلت تاعدئرئ جاتتئث قذزئرئنا تاپ بولعاندا ةتنوستئث ئشتةن ئريتئن امبةباپ زاثدئلئعئ قازاق قوعامئن دا از ؤاقئت اياسئندا ئندةتتةي جايلاپ ذلگةردئ. بذل رةتتة، ءداستذرلئ قازاق قوعامئنداعئ رؤ-تايپالئق جذيةنئ جاراستئرئپ وتئراتئن ةنشئلةستئک ينستيتؤتئ سياقتئ تةگةؤرئندئ تةتئکتةر وتارشئلدئق جذيةنئث ةث العاشقئ قذربانئ بولؤئ زاثدئ ةدئ. وتارشئلدئق بيلئک ذستةمدئک قذرعان سوث قازاق رؤ-تايپالارئنئث ئشئندةگئ بئرلئک-ءپاتؤانئث بةرةکةسئ کةتئپ، بئج-تئج بولعان قاسئرةتتئ حالئن کةمةثگةر اباي قذنانباي ذلئ قان جئلاپ وتئرئپ جازعان.
«بايدئ قادئرلةيئن دةسةث، باي جوق...ويسئزدارعا قوينئن اشئپ، مالئن شاشئپ ءجذر...
مئرزالاردئ قادئرلةيئن دةسةث، وسئ کذندة انئق مئرزا ةلدة جوق. بئرةؤلةر ک...نة قذرئم کيئزدئ تذزعا مالشئپ تئققان سوث ةسئ شئعئپ، مئرزا بولئپ، ةرئکسئز کئم بولسا سوعان تالتايئپ ةمئزئپ ءجذر...
بولئس پةن ءبيدئ قذرمةتتةيئن دةسةث، قذدايدئث ءوزئ بةرگةن بولئستئق پةن بيلئک جوق. ساتئپ العان، جالئنئپ، باس ذرئپ العان بولئستئق پةن بيلئکتئث ةشبئر قاسيةتئ جوق.
مئقتئنئ قذرمةتتةيئن دةسةث، جامانشئلئققا ةلدئث ءبارئ مئقتئ، جاقسئلئققا مئقتئ کئسئ ةلدة جوق..
ةستئ کئسئنئ تاؤئپ قذرمةتتةيئن دةسةث، ادئلةت، ار-ذيات، نئساپقا ةستئ کئسئ ةلدة جوق... ةسئل دةرتئ قؤلئق، سذمدئق، پاراقورلئق، الداؤ مةن ارباؤ امالعا ةلدئث ءبارئ دة ةستئ. ءجا، کئم بولؤعا تئرئسايئق، کئمنئث تئلةؤئن تئلةيئک?!.». وسئ سوزدةر ءالئ کذنئ وزةکتئلئگئن جوعالتپاعان.
اقاثنئث ءبئراق اؤئز ءسوزئ قذلاعئمنان جاثعئرئپ جازؤئما شابئت بةرةدئ دة تذرادئ، ءومئر باقي ذمئتپايتئن شئعارمئن. ول «ءشامشئنئث نةمةرةسئ مةنئ مذقيات تئثداپ ال، کئم نة دةسة، و دةسئن سةن ءمان بةرمة، ئزدةن، تالپئن، تئرئس، ماقساتئثا جةتؤ ءذشئن ايانباي تةر توک، مةن 67 مئن، سةن 32 سئث ارادا 35 جئل ؤاقئت بار. مةنئث جاسئما کةلگةن کةزئثدة دارةجةث مةنئکئنةن، جوعارئ بولماسا تومةن بولمايدئ. ويتکةنئ، قازئرگئ ءومئردئث ءوزئ کورسةتکةندةي، ادام بالاسئ وتة جئلدام وزگةرئپ بارا جاتئر». مذنداي ادامعا شابئت بةرةتئن ءسوزدئ اکةم کةثةس ايتا الماي 8- ماؤسئم 2001 - جئلئ و دذنيةلئک بولئپ کةتتئ.
جذمامذرات ءشامشئ، تاريح عئلئمدارئنئث کانديداتئ