جةلتوقسان كوتةرئلئسئ تاؤةلسئزدئككة ذمتئلعان قازاق جاستارئنئث كذرةسئ - بةيسةنعازئ ءسادؤ ذلئ، «جةلتوقسان اقيقاتئ» قوعامدئق بئرلةستئگئنئث ءتوراعاسئ

  استانا. 17 - جةلتوقسان. قازاقپارات - «جةلتوقسان اقيقاتئ» كئتابئن جانارئثا جاس الماي، تةبئرةنبةي وقؤ مذمكئن ةمةس. ورئمدةي جاپ-جاس قئزداردئ تةپكئلةپ، دةنةلةرئن شئلئممةن كذيدئرگةندة ةتئنةن ءوتئپ، سذيةگئنة دةيئن جةتكةن ةكةن. شاشتارئن قذيقاسئمةن جذلئپ الئپ، تانئنةن ةتئن ويئپ السا دا، جاستاردئث ءلام-ميم دةپ جاق اشپاعانئن وقئدئق.

جةلتوقسان كوتةرئلئسئ  تاؤةلسئزدئككة ذمتئلعان قازاق جاستارئنئث كذرةسئ - بةيسةنعازئ ءسادؤ ذلئ، «جةلتوقسان اقيقاتئ» قوعامدئق بئرلةستئگئنئث ءتوراعاسئ

 جانئمئز كذيزةلدئ. كئتاپتئث قذندئلئعئ سول، بذرئن ايتئلماعان شئندئقتئث بةتئ اشئلعان. وسئ اتالعان كئتاپتئث اأتورئ جانة «جةلتوقسان اقيقاتئ» قوعامدئق بئرلةستئگئنئث ءتوراعاسئ بةيسةنعازئ ءسادؤ ذلئ نذكةنگة جولئعئپ، قازاق جاستارئن قئرشئنئنان قيعان سول ءبئر زذلماتتئ كذندةردئث اششئ شئندئعئن ةستئگةن ةدئك.    

- بةيسةنعازئ ءسادؤ ذلئ، «جةلتوقسان كوتةرئلئسئنة» بةرتئنگة دةيئن ستيحيالئ تذردة بولعان دةپ باعا بةرئلئپ كةلدئ. ال وسئ كئتاپتا جةلتوقسان ارداگةرئ ايشا ايتجانوأانئث ايتؤئنشا، ونئ استئرتئن ذيئم ذيئمداستئرعان ةكةن. كةثةس زامانئندا ذلتتئث تاعدئرئنا الاثداعان قازاقتئث مارقاسقا جئگئتتةرئ استئرتئن ذيئمدار قذرئپتئ. سونئمةن بئرگة جاستار ذلتتئق مذددة مةن نامئستئ تؤ ةتئپ، الاثعا ءوز ةركئمةن بارعان. ول دا  فاكت. ةندةشة، نةگة «جةلتوقسان كوتةرئلئسئنة  قازاق حالقئنئث ساياسي ساناسئنئث ويانؤئنان بولعان كوتةرئلئس» دةگةن باعا بةرئلمةي وتئر؟

  - جةلتوقسان كوتةرئلئسئنة ونداي باعانئث بةرئلمةي وتئرعان سةبةبئ، 1986 - جئلئ جاستاردئ جازالاؤعا قاتئسقان ءبئرقاتار ادامدار قازئر بيلئك باسئندا وتئر. ولار «شئندئقتئث بةتئ اشئلئپ قالا ما» دةگةن قورقئنئشپةن جةلتوقسان كوتةرئلئسئنة قاتئستئ ارنايئ زاث شئعارماؤ ءذشئن، ساياسي جانة تاريحي باعا بةرئلمةؤئ ءذشئن كذش سالؤدا. سوندئقتان دا بذل ماسةلة ءالئ اشئق كذيئندة قالئپ وتئر. كةلةشةكتة ولار ورئنتاقتارئنان كةتئپ، ونئث ورنئنا ارئ تازا ادامدار كةلگةن كةزدة جةلتوقسان كوتةرئلئسئ وزئنة تيةسئلئ باعاسئن الئپ، ال وعان قاتئسقان قاهارماندار قذرمةتكة بولةنةرئنة شةك كةلتئرمةيمئن.    قازاق حالقئنئث مذددةسئن قورعاعان زيالئ قازاق جاستارئ استئرتئن ذيئمدار قذرعانئ تؤرالئ قازئر ةستئپ جاتئرمئن. ءبئراق، 1986 - جئلئ ول ذيئمدار تؤرالئ ةش نارسة بئلمةدئم. مةن الاثعا ءوز ةركئممةن باردئم. دةگةنمةن، مذرات اؤةزوأ ءبئر باسئلئمعا بةرگةن سذحباتئندا: «مةن تاؤةلسئزدئكتئ اثساپ وسكةن ذرپاقتئث وكئلئمئن. سوندئقتان دا تاؤةلسئزدئك ءذشئن كذرةسكةن جاستاردئث بةل ورتاسئندا ءجذرئپ، جاقئن دوستارئممةن بئرگة ذيتقئ بولدئم. ةركئن سويلةؤگة جاعداي پايدا بولعان 60-جئلدارئ ماسكةؤدة وقئپ جذرگةن قازاق جاستارئ «جاس تذلپار» دةگةن ذيئم قذردئق. نةگئزئ، ءبئزدئث ذيئمدئ اياق استئنان پايدا بولدئ دةؤگة بولمايدئ. ءبئز «الاش» پارتياسئنئث ذشقئنئنان الاؤلاعان جالئن ةدئك. سول جالئن 1986 - جئلعئ جةلتوقسان كوتةرئلئسئمةن ساباقتاستئ. مذنئ تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ ذرپاق ذندةستئگئ دةؤگة بولادئ. «جاس تذلپار» قاناتئن كةثگة جايئپ، ذگئت-ءناسيحات جذمئستارئن لةنينگراد، كيةأ، ريگا، ساراتوأ سئندئ ءئرئ قالالاردا جانة قازاقستاندا جذرگئزدئ. كوكشةتاؤدا «تئث تذلپارئ» دةگةن ذيئم قذرئلدئ. ذيئمنئث بةدةلدئ مذشةلةرئ بولعان رؤحئ جوعارئ، ذلتتئق ساناسئ ويانعان بولاتحان تايجان، سابةتقازئ اقاتايةأ، التاي قادئرجانوأ، مارات سةمبئ، ماقاش تاتئموأ، سارسةنعالي قذسپانوأ سياقتئ پاتريوتتار قذپيا باسقوسؤلاردا ءتول تاريحئمئز بةن انا ءتئلئمئز تؤرالئ، بوستاندئق جايلئ كوكةيتةستئ پئكئرلةرئمئزدئ ورتاعا سالدئق. الايدا، مذنئ ءبئلئپ قالعان ك گ ب ارامئزعا ءوز جانسئزدارئن جئبةرئپ، ءبئز جايلئ بذكئل مالئمةتتةردئ جيناپ، اياؤسئز سوققئ بةرمةكشئ بولعاندا، ولاردئ ءدئنمذحامةد احمةت ذلئ قونايةأ توقتاتتئ. مذنئ ديماش اعانئث ذلكةن ةرجذرةكتئك شةشئمئ دةپ بئلةمئن»،  دةگةنئن وقئدئم.

     -  جةلتوقسان كوتةرئلئسئ تؤرالئ شئندئقتئ اشؤعا بيلئك نةگة قورقادئ؟

     جوعارئدا ايتئپ كةتكةنئمدةي، 1986 - جئلئ كوتةرئلئسكة قاتئسقان جاستاردئ وقؤدان شئعارئپ، تذرمةگة توعئتقان، ولئمگة يتةرمةلةگةن، قؤدالاعان ارئ مةن قولئ بذلعانعان ازاماتتار «كذنامئز حالئققا جاريا بولئپ قالماسئن» دةپ، قورئققاندارئنان شئندئقتئث اشئلؤئنا توسقاؤئل قويئپ وتئر.

     - 7552 اسكةري بولئمشةنئث پراپورشيگئ أ.ا.أولكوأتئث ك س ر و جوعارئ كةثةسئنئث، «ادام قذقئعئ جونئندةگئ» قوعامدئق ذيئمنئث وكئلدةرئ جانة تاعئ دا باسقا تذلعالار قاتئسقان كوميسسياعا بةرگةن جاؤابئندا 1986 - جئلئ 18 - جةلتوقساندا، الاثدا، اسفالتتا 120-150 ادامنئث جاتقانئن ايتقان. ولاردئث ءبارئ  ولگةن ادامدار ةدئ. جالپئ سول كوتةرئلئستة قانشا ادام كوز جذمدئ، ناقتئ دةرةك بار ما؟

     - ءالئ كذنگة ناقتئ دةرةك جوق. ءوزئم 18 نةن 19 نا قاراعان ءتذنئ كوتةرئلئسكة قاتئسقان كةزدة جةندةتتةردئث قولئنان ةكئ قئزدئث قايتئس بولعانئن ءوز كوزئممةن كوردئم. قئزدار اياقتئث استئندا تاپتالئپ قالماسئنشئ دةگةن ويمةن ءذش-ءتورت جئگئت بئرلةسئپ، قازئرگئ مونؤمةنت تذرعان جةرگة اپارئپ، جاتقئزدئق تا، الاثداعئ جاستارعا قوسئلدئق. كةيئن سول جئگئتتةردئث ءبئرئ ةرجان ذزاق ةكةنئن ءبئلدئم. ول ةكئ قئزدئث ةسئمئ وسئ كذنگة دةيئن اتالعان جوق. أولكوأ ايتقانداي، قالا سئرتئنا 150 دةن استام ادامدئ اپارئپ كومگةن دةگةن دةرةك بار، ءبئراق ونئث قاي جةرگة كومئلگةنئ قذپيا. ولاردئث جانازاسئ شئعارئلمادئ، ارؤلانئپ جةرلةنبةدئ. قايران جاستار شةيئت كةتتئ. قازئر وسئنداي وقيعاعا كؤا بولعان ادامداردئ ئزدةستئرئپ جاتئرمئز.

      سول كةزدة جارالانعان قئز-جئگئتتةردئ، قاردئث استئندا جاتقان قئزدارئمئزدئ ماشيناعا تيةپ الئپ، قاسكةلةث جاقتاعئ قوقئس توگةتئن پوليگونعا اپارئپ لاقتئرئپ تاستاعان. جذرؤگة كذش-قؤاتئ بارلار ءبئر-بئرئنة تئرةؤ بولئپ، جولدان ماشينا ذستاپ، قالاعا جةتتئ. جذرة الماعاندارئ سول جةردة قالئپ، قازا تاپتئ. گذلنار بايبوسئنوأا دةگةن قاهارمان قئزئمئزدئث ايتؤئنشا، ايازعا توثئپ، تاياقتان الدةرئ قذرئعاندئقتان تةك ءوز باستارئن الئپ جذرؤگة عانا شامالارئ كةلگةن. ال بويئندا شئبئن جانئ بار، ءبئراق جذرؤگة شاماسئ جوقتار سول جةردة قالعان.

   -  جةلتوقسان كوتةرئلئسئ الماتئداعئ باس الاثدا عانا بولماي، تولقؤ بذكئل قازاقستاندئ قامتئعاندئعئن ةستئپ جاتئرمئز. وسئ جايئندا ءسئزدئث قولئثئزدا قانداي دةرةكتةر بار؟

    سول كةزدةگئ پروكؤروردئث گازةتكة بةرگةن مالئمةتئن وقئعان ةدئم. وندا «الماتئداعئ باس الاثعا 16000-18000 جاستار جينالدئ» دةگةن ةسةپ بةرئلدئ. ال رةسپؤبليكا بويئنشا 35 مئث ادام كوتةرئلئسكة شئققان. رةسپؤبليكانئث كوپتةگةن ايماقتارئندا كوتةرئلئستةر بولئپ، ونئ ذكئمةت اياؤسئزدئقپةن باسئپ-جانشئپ وتئردئ. ماسةلةن، تالدئقورعاندا، قاراعاندئدا، ورالدا، شئمكةنتتة، سةمةيدة، ماثعئستاؤدا جانة ءسابيرا مذحامةدجانوأانئث ذيئمداستئرؤئمةن وسكةمةندة بولدئ. قاراعاندئنئث جاستارئ 4-5 اأتوبؤسقا وتئرئپ، الماتئعا شئققان كةزدة جولدان ميليسيا توقتاتئپ، ولاردئ كولئكتةن ءتذسئرئپ الئپ، ذرئپ-سوعئپ ذيلةرئنة تاراتقان. كوكشةتاؤدا بولعان كوتةرئلئس كةزئندة ءتئپتئ اؤئلدئث ءوزئن ومون-نئث ارنايئ جاساعئ قورشاپ تذرعان.سول وبلئستاردا كوتةرئلئسكة شئققان ادامدار قازئر «جةلتوقسان اقيقاتئ» دةگةن مةن باسشئلئق ةتةتئن ذيئمعا وزدةرئ كةلئپ، مذشةسئ بولئپ قابئلداندئ.

   - كئتاپقا تاريحشئ مامبةت قويگةلديةأتئث دة پئكئرئن باسئپسئزدار. وندا ول: «قازاق حالقئ ءوزئن-ءوزئ باسقاراتئن ؤاقئت جةتتئ، ةندئگئ ؤاقئتتا ماسكةؤلئك ورتالئقتئث وكتةمدئگئنة كونة المايمئز!»  دةگةن تذجئرئم جاسايدئ، الاش قوزعالئسئنان سوث، اراعا 70 جئل سالئپ، بذل  ذلتتئث مةملةكةتتئك تاؤةلسئزدئك ماسةلةسئن كوتةرؤئ ةدئ»،  دةپ تاريحي باعا بةرئپتئ. تاريحشئنئث سوزئندة سالماق بار، ةندةشة، «جةلتوقسان كوتةرئلئسئن» «تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ كذرةس» دةپ باعالاؤ ورئندئ شئعار...

        جةلتوقسانعا «كوتةرئلئس» دةپ باعا بةرئلسئن دةگةن وتئنئشپةن «جةلتوقسان اقيقاتئ» بئرلةسئگئنئث 25 ادامئنان قذرالعان بةلسةندئ توپ استاناعا ءتورت رةت باردئق. ذكئمةت ءذيئنئث الدئندا جؤرناليستةرمةن بئرگة ميتينگ وتكئزدئك. پارلامةنت دةپؤتاتتارئنا تالاپ قويعان حاتئمئزدئ تاپسئردئق. كوكئرةگئ وياؤ، كوزئ اشئق جاستار وزدةرئنئث تالاپتارئن قويا ءبئلدئ. ساياسي ساناسئ ويانئپ، تاؤةلسئزدئككة ذمتئلدئ. ءبئراق، بيلئك 1991 - جئلئ قابئلدانعان ةلباسئنئث №540 «ساياسي قؤعئن-سذرگئندةردئ اقتاؤ» جارلئعئن قالقان قئلئپ، ءبئزدئث سوزئمئزگة ءالئ كذنگة قذلاق اسپاي وتئر. ءبئراق، حالئق، زيالئ قاؤئم «جةلتوقسان كوتةرئلئسئ» دةپ مويئنداپ وتئر. بذل كوتةرئلئسكة كةثةستئك يمپةريالئق ساياساتقا، بوداندئققا، توتاليتارلئق جذيةگة قارسئ شئققان «تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ كذرةس» دةگةن مارتةبة بةرئلةتئن ؤاقئت كةلدئ. كةثةس وداعئنئث قذرامئنداعئ قالعان 14 مةملةكةتكة ةگةمةندئك تؤئن ذستاتقان تاؤةلسئزدئك قارلئعاشتارئ  قازاق جاستارئ. ودان كةيئن قازاق جاستارئنان ذلگئ العان بالتئق تةثئزئ جاعالاؤئنئث ةلئ كوتةرئلئپ، ءبئرئنشئ بولئپ، وداقتئث قذرامئنان شئقتئ. قازاقستاندا ءدذمپؤ بولئپ جاتقان كةزدة ماسكةؤدة كونفةرةنسيا بولئپ جاتقان ةكةن. سول جيئنعا قاتئسقان جازؤشئ اعامئز سوأةتحان عابباسوأتئث ايتؤئنشا، «الماتئدا كوتةرئلئس بولئپ جاتئر» دةگةن حابار كةلئپ تذسةدئ. سوندا كاأكاز حالئقتارئ ورئندارئنان اتئپ تذرئپ، «قازاق جاساسئن!»  دةپ ذران تاستاپتئ. ةگةمةندئككة جول سالعان جةلتوقسان قاهارماندارئن باتئرلار دارةجةسئنة كوتةرةتئن مةزگئل كةلدئ. 

     - بةيسةنعازئ اعا، ءسئز دة جةلتوقسان كوتةرئلئسئنة قاتئستئثئز، تاياق تا جةدئثئز. دةنساؤلئعئثئزعا قانداي دا بئر زاقئم كةلگةن جوق پا؟  

    باسئم قاتتئ اؤئرادئ. قان قئسئمئم جوعارئلاپ كةتةدئ. ةستة ساقتاؤ قابئلةتئم ناشار. ول كةزدة جاراقات العانئمئزبةن اؤرؤحاناعا بارؤ وتة قاؤئپتئ ةدئ. ويتكةنئ، ميليسيا الاثعا بارعانداردئ اؤرؤحانادان ذستاپ الئپ كةتئپ جاتقاندئقتان دارئگةرگة بارمادئق. مةن اياگوزگة كةتئپ قالئپ، الماتئعا جاثا جئلدا ءبئراق كةلدئم. سوندئقتان دا باسئمداعئ جاراقاتتئ جةلتوقسانداعئ كوتةرئلئستة العانئمدئ دالةلدةؤ مذمكئن ةمةس. بذل  تةك مةنئث باسئمداعئ عانا ماسةلة ةمةس، مذگةدةك بولئپ قالعان جانداردئث ءوزئ ونئ مويئنداتا الماي وتئر. 

   - جةلتوقسان كوتةرئلئسئندة قؤعئن-سذرگئنگة ذشئراعاندار تولئعئمةن اقتالئپ بئتتئ مة؟

     اقتالؤ قاعازئن الؤ وتة قيئن. «جةلتوقسان اقيقاتئ» قوعامدئق بئرلةستئگئنةن تةك 40 ادامعا عانا اقتالؤ قاعازئن اپةردئم. اقتالعان ازاماتتار ةرتةث سوتقا شاعئمدانئپ، ءمورالدئق وتةماقئ سذراي ما دةپ قورئققان ذكئمةت اقتالؤ قاعازئن بةرؤدةن تايساقتاپ وتئر. سوندئقتان دا بارلئق جةلتوقسانشئ اقتالئپ شئقپاي، سوتتان ءمورالدئق شئعئن تالاپ ةتپةؤ تؤرالئ ءبئزدئث كةلئسئمئمئز بار. ءبئزدئث بئرلةستئكتئث 250 مذشةسئ بار. قازئر ءبئز قايتئس بولعان جةلتوقسانشئلاردئث باسئنا ءوزئمئز قارجئ شئعارئپ، تاس بةلگئ قويؤدامئز. بيئل سابيرا مذحامةدجانوأانئث باسئنا تاس بةلگئ قويدئق. ول ءبئلئم العان وسكةمةن قالاسئنداعئ گؤمانيتارلئق پةداگوگيكالئق كوللةدجگة ءمارمار تاستان تاقتايشا قويدئق. ءسابيرا 16 جاسئندا پةدكوللةدجدئث ءبئرئنشئ كؤرسئندا وقئپ ءجذرئپ، 19 قئزدئ الاثعا ةرتئپ شئققان. ك گ ب سذراققا العاندا: «19 قئزدئ الاثعا ةرتئپ اپارعان مةنمئن، كئنالئ دة جالعئز ءوزئممئن»،  دةپ، بار كئنانئ ءوز موينئنا الئپ، قذربئلارئن قؤعئن-سذرگئننةن امان الئپ قالعان. سودان ك ن ب-نئث قئسپاعئندا قالعان قئز قاتتئ قئسئم مةن جازالاؤعا شئداي الماي كوللةدجدئث 4- قاباتئنان سةكئرئپ ولگةن. قازئر امان قالعان 19 قئز تذرمئسقا شئعئپ، بالالئ-شاعالئ بولئپ ءومئر ءسذرئپ جاتئر. ولار وزدةرئنئث باقئتئ ءذشئن ءالئ كذنگة ءسابيراعا راقمةتئن ايتئپ، رؤحئنا قذران باعئشتاپ وتئرادئ.    اثگئمةثئزگة راقمةت! ةلئثئز ءذشئن اتقارئپ جاتقان قوعامدئق جذمئسئثئزدئث زةينةتئن كورئپ، مذراتئثئزعا جةتة بةرئثئز! 

  

ساندؤعاش سةرئكقالي

  دةرةككوز: «جاس قازاق ءذنئ» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى