قازاقستاننئث سئرتقئ ساياساتئ تاؤةلسئزدئگئمئزگة ةشقانداي قاؤئپ جوق ةكةندئگئن ايقئنداي تذسةدئ
استانا. 16- جةلتوقسان. قازاقپارات. تالاس وماربةكوأ، تاريح عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور.- تالاس اعا، كةلة جاتقان تاؤةلسئزدئك مةيرامئ قذتتئ بولسئن! تاؤةلسئزدئك دةگةن ذعئمنئث قادئر-قاسيةتئن تولئق ءتذسئنئپ ءجذرمئز بة؟ سونداي-اق قازاقتئث تاؤةلسئزدئك تاريحئ دةگةندة ويعا نة ورالادئ؟
- مةن اؤةلئ «تاؤةلسئزدئكتئث ءوزئ قايدان كةلدئ؟» دةگةن ساؤالعا جاؤاپ بةرة كةتسةم. تةرةث تاريحتئ ساق، عذن، ءذيسئن تايپالئق وداقتارئنان باستاؤعا تولئق نةگئز بار. قئتاي جئلنامالارئندا ساق، عذن، ءذيسئن تايپالئق وداقتارئنئث ءوزارا تئعئز قارئم-قاتئناستا ارالاس-قذرالاس بولعاندئقتارئ جازئلادئ، ءوزارا تؤئستئقتارئ ايتئلادئ. گةرودوتتئث جازبالارئ بويئنشا ساقتاردئث اتاؤئ دا باسكيئمگة بايلانئستئ شئققان.
ءبئزدئث ءوثئردئ مةكةندةگةن ساقتاردئ تيگروحاؤد، ياعني شوشاق بورئكتئ ساقتار دةگةن. اتا-بابالارئمئز تذركئ داؤئرئندة ذلئ قاعاناتتار قذردئ، «تذرئك» ةتنونيمئن اينالئمعا ةنگئزدئ. «تذرئك» ةتنونيمئ قئتاي جئلنامالارئندا «دؤلئعا» دةگةن ماعئنانئ بةرةدئ. التاي تاؤئ الئستان قاراعاندا دؤلئعاعا ذقساعاندئقتان، اشينا اؤلةتئ باستاعان تذرئكتةر دةپ اتالئپ كةتئپتئ.
باتئس تذرئك قاعاناتئندا ون وق تايپاسئ بيلةدئ. ونئث ئشئندة، ون وقتان قازاق جةرئن بيلةگةن بةس تذرئك دؤلؤ شئعادئ. دؤلؤ دةگةنئمئز دة - دؤلئعا. «دوس باسقا، دذشپان اياققا قارايدئ» دةگةن حالقئمئز باسكيئمدئ ةرةكشة قذرمةتتةيدئ. وسئنئث ءوزئ-اق قازاق مةملةكةتتئگئنئث باستاؤئ سوناؤ ساق، عذن، ذيسئندةردةن باستالاتئنئن دالةلدةپ تذرعان جوق پا؟
«تذرئك» اتاؤئنئث اينالئمعا ةنؤئ V عاسئردان باستالادئ. وسئ تذرئكتةر وزةرئنة قئرئق مئث ءذي تةلة تايپاسئن، ودان كةيئن اأارلاردئ تالقانداپ، شئعئسقا قاراي قاناتئن جايادئ. تذرئكتةر ورحون بويئنا ورنئعئپ، تذرئك قاعاناتئ دةگةن ذلئ مةملةكةت قالئپتاستئرادئ. ءارئ قاراي، قازاق جةرئندة باتئس تذرئك قاعاناتئ، تذركةش، قارلذق، قاراحان، قاراقئتاي قاعاناتتارئ بئرئنةن كةيئن ءبئرئ پاتشالئق قذردئ. بذل شئثعئس حان داؤئرئنة دةيئن جالعاستئ. شئثعئس حان تذركئلةردئث بيلئك جذيةسئنة كوپ وزگةرئس ةنگئزبةستةن، ءذش بالاسئنا وسئ ايماقتئ ءبولئپ بةردئ. ةؤرازيا ايماعئندا «التئن وردا» دةگةن اتپةن بةلگئلئ مةملةكةت، شئن مانئندة، كةثةيتئلگةن قئپشاق حاندئعئ بولاتئن. ونئمةن قوسا، وسئ ايماقتا كوك وردا، اق وردا دةگةن مةملةكةتتةر بولدئ. اق وردا حانئ وردا ةجةننئث ذرپاعئنان تاراعان سذلتانداردئث ءذرئم-بذتاقتارئ قازاق حاندئعئنئث بيلئك تئزگئنئن ذستادئ. قازاق حاندئعئ ورئستارعا بودان بولعان XVIII عاسئرعا دةيئن ءوزئنئث تاؤةلسئزدئگئن ساقتادئ. بذل مةملةكةتتةردئث اتاؤئ ءارتذرلئ بولسا دا، كوشپةلئلةردئث وركةنيةتئنة، مادةنيةتئنة، ءداستذر-سالتئنا، ورتاق تئلئنة، ةتنيكالئق ءبئرتذتاستئعئنا نةگئزدةلگةن ءتذبئ ءبئر ةل ةدئ.
- بوداندئق كةزئندةگئ قازاق قانداي ةدئ؟ ال تاؤةلسئزدئك تذسئندا قازاق قالاي وزگةردئ؟
- بذرئن قازاق ةلئ دالالئق دةموكراتياعا نةگئزدةلگةن، ءداستذرلئ مةملةكةت بولاتئن. كةيئن بوداندئقتئث قامئتئن كيدئك. ءوز باسئم بوداندئقتئ ةكئ كةزةثگة بولةمئن: ءبئرئنشئ - پاتشالئ رةسةيدئث قول استئندا بولؤئمئز، ةكئنشئ - كةثةس ذكئمةتئنئث تةمئر قذرساؤئندا ءومئر ءسذرؤئمئز. ةكةؤئ دة ةكئ ءتذرلئ سيپاتتاعئ بوداندئق. اق پاتشانئث كةزئندة قازاق ءوزئنئث تايپالئق، رؤلئق جايئلئمدارئن ساقتاپ، كوشپةلئ وركةنيةتئن ذستانئپ، ءداستذر-سالتئن ذمئتپاي كذن كةشتئ.
مةنئث 100 گة كةلئپ قايتئس بولعان اجةم بار ةدئ. ول كئسئ 19- عاسئردان بةرئ قارايعئ كةزدة كورگةن-بئلگةن اثگئمةلةرئن ايتاتئن. بذكئل حاندارئمئز بةن باتئرلارئمئز ورئس بيلئگئنة قارسئ شئقتئ. ءبئر كةنةسارئنئث سالعان ذرئستارئ نةگة تذرادئ؟ ءبئراق كةثةس ذكئمةتئنئث قاندئ شةثگةلئ حالقئمئزدئ ءتئپتئ ءجذنجئتئپ جئبةردئ. ناعئز ماثگذرتتةنؤدئث داثعئل جولئنا تذستئك. اراق ءئشؤدئ ذيرةندئك. ءتذرئمئز - قازاق، ءوزئمئز ورئس بولدئق. ئشكئ الةمئمئز، جان-ءتانئمئز وزگةرئپ، شوقئنعان ورئستئث ناعئز وزئنة اينالدئق. اتا-بابامئزدئث ءداستذر-سالتئن مةنسئنبةيتئن بولدئق. ونئ «ةسكئنئث قالدئعئ» رةتئندة قاراؤدئ بويعا سئثئردئك.
كةثةس ؤاقئتئندا ءبئلئم سالاسئندا جةتئستئككة جةتكةنئمئزبةن، ذلتتئق تانئمنان ايئرئلئپ، ورئسشا ويلاؤعا، ورئسشا جازئپ-سئزؤعا، ورئسشا سويلةؤگة داعدئلاندئق. بذرئن قازاقتار ءبئر اؤئلدا ون بةس ءتذتئن بولئپ تذرئپ، تؤئسقاندئق قالئپتا ءداستذرلئ جذيةمةن ءومئر سذرسة، كةثةس ذكئمةتئ مذنئ تالقاندادئ. وسئدان كةيئن تؤئسقاندئق قالئپ جويئلئپ، ونئث ورنئن سوأحوز، كولحوزدار باستئ. ورئستاردئث قونئستانؤئ بذرئنعئدان دا كذشةيدئ.
كولحوزدا ادامدار تاثعئ 5-تةن تذنگئ 11-گة دةيئن قارا جذمئسقا جةگئلدئ. دةمالئس كذن مذلدة بولعان جوق. جةكسةنبئ كذنئ توي-تومالاققا بارؤ ءذشئن كولحوز باستئعئنان رذقسات سذراؤ كةرةك. قئسئ-جازئ جذمئسشئلار قولئنان قايلا، كذرةگئن تاستاماي، كولحوزدئث قذلئنا اينالدئ. قازاقتار ءوزئنئث ةلئن، تؤئسقانئن ويلاماق تذگئل، بالا-شاعاسئنا ية بولا الماي قالدئ. ويتكةنئ بالالارئن ينتةرناتقا بةرةتئن ةدئ. ورئسشا وقئپ، ورئسشا سويلةگةن ادام «ةث مادةنيةتتئ ادام» دةگةن ذعئم قالئپتاستئ. وسئلايشا، ذلتئمئزدئث تامئرئنا بالتا شابئلدئ.
ماعان «سةن ءوزئث دة كةثةستئك وقؤدئث ارقاسئندا پروفةسسور اتانئپ وتئرعان جوقسئث با؟» دةؤشئلةر دة تابئلؤئ مذمكئن. قازاقتئث وقئعاندارئ پاتشالئق رةسةيدئث تذسئندا دا شئقتئ عوي. ءاليحان بوكةيحانوأ، احمةت بايتذرسئنوأتئث ءوزئ نةگة تذرادئ؟ قازاق - تالانتتئ حالئق. قانداي قيئن داؤئردة ءومئر سذرسة دة، ئشئنةن دارئن-قابئلةتتةرئ ةرةكشة ذرپاق ءوسئپ شئعئپ وتئراتئن حالئقپئز. كةثةس ذكئمةتئنئث جاقسئلئقتارئمةن قاتار، ةث ذلكةن قئلمئسئ بار. ول ةلئمئزدئث رؤحاني كوسةمدةرئنةن ايئردئ. يگئ جاقسئلارئنان ايئرئلعان حالئق وثعان ةمةس. الگئندةي قيئن-قئستاؤدا ءومئر سذرگةن تولقئن قذدايسئزدار سالئپ كةتكةن سذرلةؤدةن اينئمايتئن حالگة جةتتئ.
ال 1991- جئلدان باستاپ دامؤدئث نةگئزگئ ةكئ باعئتئ كورئنئس تابا باستادئ. ءبئرئنشئ باعئت: اتا-بابالارئمئزدئث رؤحاني مذرالارئنا، ءداستذر-سالتئنا، ناعئز قازاق بولؤعا ذمتئلؤدامئز. 19- عاسئرداعئ ذلئ تذلعالارئمئزدئ، باتئرلارئمئزدئ ناسيحاتتاپ، ولاردئث دارا قاسيةتتةرئ مةن ةرلئكتةرئن جاس تولقئننئث بويئنا سئثئرؤگة تالپئنئپ جاتئرمئز.
ةكئنشئ باعئت: الةمدئك دةثگةيدةگئ دامئعان ةلدةردئث قاتارئنا قوسئلؤعا باتئل قادام باسؤدامئز. ةكونوميكالئق، مادةني، عئلئمي دامؤدا وزئق مةملةكةتتةرمةن قاتارلاسؤدئ كوزدةپ وتئرمئز. ةلباسئنئث جاهاندئق دامئعان وتئز ةلدئث قاتارئنا قوسئلؤ جونئندةگئ باستاماسئن مةن ءوزئم وسئلاي تذسئنةمئن. قذدايعا شذكئر، 20 جئل ئشئندة وسئ ةكئ باعئت بويئنشا دا جةتئستئكتةر بار. راسئمةن دة، قازاقشا وقئپ، قازاقشا سويلةؤ ذردئستةرئ بايقالادئ. ودان كةيئن وركةندةگةن ةؤروپا ةلدةرئنئث تةحنولوگياسئن، عئلئم-ءبئلئمئن، ةكونوميكالئق مةحانيزمدةرئن يگةرؤگة ذلكةن تالپئنئستار جاسالؤدا. قايتالاپ ايتام، قازاق - تالانتتئ حالئق. وسئ باعئتئمئزدان تايماساق، الةمدئك دةثگةيدةگئ ءوزئنئث زاثعار بيئگئنة كوتةرئلةرئنة سةنةمئن.
- ءبئز ءالئ كذنگة بوداندئق تاريحئنان زةرتتةپ-زةردةلةؤدةن ءارئ اسا الماي وتئرمئز. ارئ كةتسة، قذلاشئمئزدئ قازاق حاندئعئنان بةرئ قاراي سئلتةيمئز. ونئث وزئندة دة 19- عاسئردئ شيئرلاي بةرةمئز. دذنيةنئ ءدذر سئلكئندئرگةن بابالارئمئزدئث داؤئرلةگةن تذسئ مةن قازاقتئث ادامزات وركةنيةتئنة قوسقان ذلةسئن دارئپتةؤ ارقئلئ رؤحئمئز ويانئپ، وشكةنئمئز جانارئ انئق. وسئ كذنگة دةيئن تذركئ ءداؤئرئ مةن ورتا عاسئرلار تاريحئ، سول تذستارداعئ ذلئ تذلعالاردئ نةلئكتةن دذرئس زةرتتةپ، ناسيحاتتاي الماي وتئرمئز؟
- مذنئث باستئ سةبةبئ - ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر تاريحئمئز وزئمئزدة قاعاز بةتئنة تذسپةگةن. ورحون-ةنيسةي ةسكةرتكئشتةرئ كورسةتئپ وتئرعانداي ةجةلدةن جازؤ-سئزؤئ بار ذلتپئز. التئن ادامنئث جانئنان دا ئدئسقا جازئلعان كونة جازؤ تابئلدئ. بذل جازؤدئ يگةرة الماي قالدئق. كةيئننةن ورنئققان اراب جازؤئن دا بئزدة تةك ءدئني مةدرةسةلةردة عانا وقئتادئ. كوشپةلئ ءومئر سالتئ دا ادامداردئ جازؤعا قاراعاندا، كورگةن-بئلگةنئن جادقا ساقتاؤعا بةيئمدةيدئ. كةثةس ذكئمةتئ تذسئندا اؤئزشا تاريح ايتؤ داستذرئنةن دة قول ءذزئپ قالئپ وتئرمئز. ءبئزدئث تاريحي دامؤئمئزدا ذلكةن بةتبذرئستار بولدئ. VIII عاسئردا ارابتاردئث جازؤئ ذردئسكة ةنئپ، تذركئلئك مادةنيةت تذعئرئنان تايا باستايدئ. شئثعئس حاننئث بيلئككة كةلؤئ - تذركئلةردئث، ارابتاردئث رؤحاني، ساياسي مادةنيةتئنة وزگةرئس جاساپ، موثعولدئق جذية قالئپتاستئردئ. شئثعئس حان يسلام ءدئنئن مويئندامايتئن. تةك التئن وردا حاندارئ بةركة حاننان باستاپ مذسئلمان دئنئنة مويئن بذرؤ كورئنئس تابادئ. سودان بةرئ قاراي اراب جازؤئمةن جازؤ قولدانئلادئ. بذل اراب جازؤئن مةثگةرگةندةر تذركئ جازؤئنان مذلدة حابارسئز بولدئ.
ءجيئ-ءجيئ قارپئمئز وزگةردئ. قارپئمئزبةن بئرگة مادةنيةتئمئز دة وزگةرئسكة ذشئراپ، بذرئنعئ مذرالارئمئزدئ تذگةندةي المادئق. قازئرگئ ذرپاق احمةت بايتذرسئن ذلئنئث «قازاق» گازةتئن وقي المايدئ. بذل - باس-اياعئ ءبئر عاسئردئث ئشئندةگئ عانا مئسال. رةسةيدئث ماسكةؤ، پةتةربؤرگ قالالارئندا شئعئستانؤشئلار ازئرلةندئ دة، قازاقستاننئث وزئندة شئعئستانؤشئلار دايئندالمادئ. تذركئ جازؤئن ايتپاعاندا، اراب، پارسئ تئلئندةگئ دةرةكتةردئ وقيتئن ماماندار بئزدة جاساقتالمادئ. مذنداي ماماندار تاشكةنتتة عانا ورتانقول دةثگةيدة تاربيةلةنئپ وتئردئ. بذل - كولگة تامعان تامشئداي عانا دذنية-تذعئن.
كونة تذركئ، پارسئ، اراب، قئتاي جازؤلارئن وقئپ، تذسئنةتئن ماماندار تاپشئلئعئ سالدارئنان ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر دةرةكتةرئ تاريح اينالئمئنا تذسپةي قالدئ. ورتا عاسئر تاريحئ - جذيةلئ زةرتتةلئپ جازئلماعان تاريح. وسئنئ پايدالانئپ ءوزدةرئ تاريحشئ بولماسا دا، كةيبئر زيالئ قاؤئم وكئلدةرئ حالئقتئ شاتاستئراتئن تاريحي ةسسةلةر، تاريحي پؤبليسيستيكالار جازئپ جاتئر. ولار «تذرئك»، «الاش»، «قازاق» ةتنونيمدةرئنة، رؤ-تايپالاردئث اتاؤلارئنا بايلانئستئ تةرةث زةرتتةؤ جاساماي، اسئعئس پئكئر ءبئلدئرئپ، بذرمالاؤشئلئققا جول بةرئپ قويؤدا. تاريحي فاكتئلةر ودان سايئن شاتاسئپ، شئندئق كومةسكئلةنة تذسپةسئن دةسةك، تئزگئندئ ناعئز تاريحشئلارعا بةرؤ كةرةك.
قئتايداعئ قانداس باؤئرلارئمئز سونداعئ جئلنامالاردئث كوپ بولئگئن قازاق تئلئنة اؤدارئپ تاستادئ. شئنجاث عئلئم اكادةمياسئنداعئ باؤئرلارئمئزدئث ارتئقشئلئعئ - ورئس ءتئلئن بئلمةيتئندئگئندة. ولار ةشقانداي ورئستار اؤدارعان اؤدارمالاردئ كوشئرئپ الا المايدئ. بئردةن كونة قئتاي تئلئنةن قئتاي جئلنامالارئن قازاق تئلئنة اؤدارئپ جاتئر. تاؤةلسئزدئك تئزگئنئ قولعا تيگةلئ قازاق تاريحئنا قاتئستئ قئتاي، پارسئ، اراب دةرةكتةرئنئث باسئم كوپشئلئگئ اؤدارئلئپ ءبئتتئ. ةندئ ةجةلگئ جانة ورتا عاسئردان عئلئمي ةثبةك جازامئن دةگةن تاريحشئ بذل تئلدةردئث ءبارئن ءبئلؤئ مئندةتتئ ةمةس. ويتكةنئ كوپ دةرةكتةر قازاق تئلئنة اؤدارئلدئ.
ءبئر عانا «مادةني مذرا» باعدارلاماسئمةن قانشاما جذمئستار جاسالدئ. ةندئ وسئ اؤدارئلعان ةثبةكتةردئ پايدالانئپ، ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرداعئ قازاق تاريحئن عئلئمي تذرعئدا جازؤ كةرةك. بذگئنگئ تاثداعئ ةث ذلكةن ولقئلئق - ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر تاريحئنا ءمان بةرمةؤشئلئك. ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر تاريحئ رؤ-تايپالئق قذرئلئممةن بايلانئستئ بولعاندئقتان، مةملةكةت تئزگئنئن ذستاعان شةنةؤنئكتةرئمئز بذل كةزةثنةن ات-توندارئن الا قاشادئ. سةبةبئ «رؤشئل» اتانئپ قالام با دةپ قورقادئ.
ةل بولامئز دةسةك، ةجةلگئ جانة ورتا عاسئرداعئ تاريحئمئزدئ جاقسئ ءبئلئپ، جذيةلئ جازؤئمئز كةرةك. ونسئز ءبئزدئث كةيپئمئز تامئرئ جوق اعاش سياقتئ. تامئرئنان ءنار الا المايتئن ءدذبارا ذرپاق ءوسئپ شئعادئ. تذرئك قاعاناتئنئث اق وردا، كوك وردالارمةن قانداي بايلانئسئ بارئن بئلمةيتئن جاس تولقئن - قاؤئپتئ، تامئرسئز ذرپاق. جاس تولقئننئث تةكسئزدئككة ذشئراؤ قاؤپئ ءتونئپ تذر. سول ءذشئن ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر تاريحئنا بارئنشا كوثئل ءبولؤدئ قاجةت ةتةدئ.
1991- جئلدان بةرئ قاراي جازاتئن تاريحشئلار ةرةكشة ئنتالاندئرئلادئ. استانادا مةملةكةت تاريحئ دةگةن ينستيتؤت قذرئلدئ. ول كةيئنگئ جيئرما جئلدئ عانا زةرتتةيدئ. نةگة سان عاسئرلئق مةملةكةت تاريحئ نازاردان تئس قالادئ؟ نةگة تذرئكتةر بارلئعئ جابئلئپ وسمان يمپةرياسئنئث تاريحئن زةرتتةپ جاتقانداي قازاق حاندئعئن زةرتتةيتئن ينستيتؤت قذرمايمئز؟ نةگة بذگئندة تذرئك قاعاناتئن زةرتتةيتئن ارنايئ ينستيتؤتتئث ئرگةتاسئن قالامايمئز؟
- ذلت تاريحئنداعئ اقتاثداق بةتتةردئ تولئق زةرتتةمةيئنشة، تاؤةلسئزدئك ذعئمئن جةتة تذسئنة المايمئز دةگةن پئكئرمةن كةلئسةسئز بة؟
- قازئر زةرتتةلمةي قالعان اقتاثداقتار مذلدة جوق. الاشتئقتاردئ دا، اشارشئلئقتئ دا جان-جاقتئ جازئپ جاتئرمئز. ءبئراق «قالاي زةرتتةلدئ؟» دةگةن ساؤالعا كةلسةك، ءبئرشاما ماسةلةگة كةز بولامئز. ةؤروسةنتريستئك كوزقاراستاعئ ةثبةكتةردئ تالعامسئز پايدالانؤ، عئلئمي ةثبةك جازؤدا ذلت مذددةسئن ةسكةرمةؤ سياقتئ ماسةلةلةر ءوز وزةكتئلئگئن جويمادئ. ةجةلگئ جانة ورتا عاسئر داؤئرلةرئن تةرةثدةتة زةرتتةؤدئ قاجةت ةتةدئ. بذل داؤئرلةردئث دةرةكتةرئنئث باسئم كوپشئلئگئ قازاق تئلئنة اؤدارئلئپ ءبئتتئ. ةندئ وسئ دةرةكتةردئ پايدالانئپ، قوزعالماي وتئرئپ جازاتئن ادامدار كةرةك.
ال مذنئمةن اينالئسقئسئ كةلةتئندةردئث ماسةلةسئ نة؟ ةث اؤلةلئ - بذلارعا ةشكئم ماتةريالدئق قولداؤ كورسةتپةؤدة. تالانتتئ عالئمدار ءالئ دة بولسا ويداعئداي باعالانبايدئ. ءبئلئم جانة عئلئم مينيسترلئگئ تاراپئنان جةكة گرانتتار بولئنؤدة. ءبئراق وندا عالئمعا ةمةس، تاقئرئپقا قاراپ گرانت بةلگئلةنةدئ. عئلئمي جوبانئ باسقاراتئن عالئمنئث شاماسئ نةگة كةلةتئندئگئن تةكسةرمةيدئ، تةك تاقئرئپتئث قئزئقتئلئعئنا عانا ءمان بةرئلةدئ. تاقئرئپ وزةكتئ دة بولؤئ مذمكئن، ءبئراق شالا عالئمدار ةشنارسة بئتئرمةيدئ. تاقئرئپتان بذرئن ادام فاكتورئ ءبئرئنشئ ورئندا تذرؤئ قاجةت. سوندا عانا دذرئس زةرتتةؤلةر جاسالادئ.
- تاؤةلسئزدئگئمئزگة نذقسان كةلتئرةتئن فاكتورلاردان تذگةل ارئلئپ وتئرمئز با؟
- قازاقستاننئث گةوساياسي ورنالاسؤئ كةزئندة ذلتئمئزعا اؤئرتپالئقتار اكةلگةنئ ءمالئم. دةگةنمةن، بذگئنگئ تاثدا بذل كةرئسئنشة، ءبئزدئث ذپايئمئزدئ ارتتئرا تذسةتئن فاكتور. ويتكةنئ قئتاي مةن رةسةي ءوزارا باسةكةلةس دةرجاأالار. ولاردئث ءوزارا باسةكةلةستئگئ قازاقستان ءذشئن ءتيئمدئ. ةكئ الئپ ةلدئث ورتاسئندا بةيبئتشئلئكتئ تؤ ةتكةن مةملةكةتئمئزگة ةشقانداي قاؤئپ جوق. قازئر قازاق ةلئ تذركيامةن دة جاقسئ قارئم-قاتئناستا. قازاقستاننئث جئلدان-جئلعا نئعايئپ كةلة جاتقان سئرتقئ ساياساتئ تاؤةلسئزدئگئمئزگة ةشقانداي قاؤئپ جوق ةكةندئگئن ايقئنداي تذسةدئ.
- قازاق تاريحئن وقئتؤ جذيةسئن جةتئلدئرؤ جونئندة باستاما كوتةرئپ ءجذرسئز. ذلت تاريحئن ساپالئ وقئتؤعا قايتكةندة قول جةتكئزة الامئز؟
- قازئر ءال-فارابي اتئنداعئ قازذؤ-دئث تاريح فاكؤلتةتئندةگئ مةن باسقارئپ وتئرعان كافةدرا ذجئمئ «قازاقستان تاريحئ» وقؤلئعئن جاثاشا جازؤدئ قولعا الئپ جاتئر. كونة داؤئردةن بةرئ قاراي تاريحي شئندئقتئ جازباقپئز. شوقان ءؤاليحانوأ اتئنداعئ تاريح جانة ةتنولوگيا ينستيتؤتئ «قازاقستان تاريحئنئث» 20 تومدئعئن جازؤ ذستئندة. ءبئراق مةنئث قورقاتئنئم - ةجةلگئ جانة ورتا عاسئردئ زةرتتةگةن ازاماتتار ورئستار اؤدارعان تاريحي دةرةكتةرمةن جذمئس ئستةيدئ. ولار ةؤروسةنتريستئك ذستانئمداعئ عالئمداردئث عئلئمي ةثبةكتةرئن باسشئلئققا الادئ. ءتئپتئ اتاقتئ بارتولدتئث ءوزئ ةؤروسةنتريستئك كوزقاراستا بولعان. بذلاردئث ةثبةكتةرئن سئن كوزبةن قاراپ، وتة مذقيات پايدالانؤئمئز كةرةك.
جوعارئدا قئتايلئق قانداستارئمئز كونة جئلنامالاردئ ءتذپنذسقا دةرةككوزدةن اؤدارئپ جاتقانئن ايتتئم. بئزگة سونداي پارسئ، اراب، قئتاي، گرةك تئلدةرئندةگئ ءتذپنذسقا قذجاتتاردئ تئكةلةي قازاق تئلئنة اؤدارئلعان دةرةكتةردئ پايدالانؤ قاجةت. ورئسشا وقئپ، ورئسشا جازاتئن ءبئزدئث تاريحشئلارئمئز بار. ولار كةثةستئك جذيةدةگئ پسيحولوگيادان ءالئ ارئلا العان جوق. وسئنداي جاعدايدا ءبئزدئث تاريحئمئز تارتئستئ، ةؤروسةنتريزمنةن ارئلماعان سيپات الؤدا.
وقؤلئقتئ كورئنگةن تاريحشئ جازا المايدئ، تاريحتئ تذسئنئكتئ تئلمةن تذسئندئرة الاتئن تاريحشئ جازادئ. قازاقئ تانئمداعئ، ادةبي ءتئلئ جاتئق، ذعئنئقتئ ءارئ كوركةم ويلاي الاتئن ادامدارعا وقؤلئق جازدئرؤئمئز ءتيئس. ونداي تاريحشئلار جوق ةمةس، بار. گازةت-جؤرنالدارعا تاريحي ةسسة، پؤبليسيستيكالئق تاريحي ماقالالار جازئپ جذرگةن تاريحشئلار جةتكئلئكتئ. سولارعا نةگة وقؤلئق جازدئرماسقا؟ وقؤلئق جازؤعا تاپسئرئس بةرئلگةندة ءتئلدئ ةسكةرمةي، تةك ءبئلئمدئ تالاپ ةتئپ كةلةمئز. ءبئلئم مةن ءتئل - قذستئث قوس قاناتئ ءتارئزدئ. ءبئرئنسئز ءبئرئنئث كذنئ جوق. ادةبي ءتئلدئ تةرةث يگةرگةن تاريحشئلاردئ دذرئس پايدالانا الماي وتئرمئز.
الاشقا ايتار داتئم...
عاسئر - جاثا تةحنولوگيا عاسئرئ. كومپيؤتةرلئك تةحنولوگيالاردئ يگةرؤدة ءئس جذزئندة ارتتا قالئپ كةلةمئز. اسئرةسة گؤمانيتارلئق سالانئث كومپيؤتةرلئك تةحنولوگيانئ يگةرؤئنة جةتكئلئكتئ دارةجةدة ءمان بةرئلمةگةن. بئزدة تاريحشئ-ينفورماتيك ماماندئعئ مذلدة دايئندالمايدئ. ماسكةؤدة بذل جولعا قويئلعان. تاريحشئلاردئ ينفورماتيك رةتئندة ازئرلةپ شئعارادئ. وسئ باعئتتا ارنايئ زةرتحانا دا بار. بذگئندة كومپيؤتةر كومةگئمةن عارئشتان جةتئ قات جةردئث استئنداعئنئ كورؤگة بولادئ ةمةس پة؟ قازئر كومپيؤتةردئ ةلدئث ءبارئ بئلةدئ. ءبئراق جاثا اقپاراتتئق تةحنولوگيانئ يگةرگةن ماماندار تاپشئلئعئ كوزگة ذرئپ تذر. جاراتئلئستانؤ سالالارئندا بذل ماسةلة جاقسئ جولعا قويئلعان. ال گؤمانيتارلئق سالادا، ونئث ئشئندة تاريحتا كومپيؤتةرلئك تةحنولوگيانئ يگةرؤ جاعئ كةنجة قالعان.
اأتور: ارمان اؤباكئر
«الاش ايناسئ»