بولاشاعئمئز قالاي بولادئ؟

 استانا. 14- جةلتوقسان. قازاقپارات- ادام اقئلسئزدانئپ بارادئ. ستةندفورد ؤنيأةرسيتةتئنئث عالئمدارئ وسئنداي قئزئق تذجئرئمعا كةلگةن ةكةن. ياعني ادام ميئ كذن وتكةن سايئن السئرةپ، ويلاؤدان قالئپ بارادئ.

بولاشاعئمئز قالاي بولادئ؟

 ميدئث جاپپاي دةگراداسياعا ذشئراؤئنا ادامنئث ؤايئم-قايعئسئزدئعئ سةبةپ. زاماناؤي تةحنولوگياسئ كةرةمةت دامئعان مئنا زاماندا الئس پلانةتالارعا ساپار شةگئپ جذرگةن ادامزات ساناسئ ةندئ توقئراؤعا ذشئراؤئ مذمكئن ةمةستةي كورئنةدئ. ءبئراق ءدال وسئ «كةمةلدةنگةن» كةرةمةت زامانعا جةتكئزگةن ادام ميئنئث بذگئنگئ جةتئستئكتةرئ بذكئل ادامزات اقئلئنئث سارقئلؤئنا سةبةپ بولئپ وتئرعان كورئنةدئ.

جاپپاي اقئلسئزدانؤ مذمكئن بة؟

 قازئرگئ تاثدا ادامزاتتئث ءومئر سذرؤئنة سونشالئقتئ اقئلدئث قاجةتئ دة جوق. ويتكةنئ ادامنئث بارلئق قاجةتتئلئكتةرئن زاماناؤي تةحنولوگيا الماستئرعان. قاراپايئم عانا كوبةيتؤ كةستةسئن جاتتاؤدان قالعان، ةسةپ اتاؤلئنئث بارلئعئن كالكؤلياتور مةن كومپيؤتةردئث موينئنا جذكتةگةن ادامنئث ةستة ساقتاؤ قابئلةتئنئث كةرةمةت بولؤئ ةكئتالاي ةكةندئگئ بارشامئزعا ءمالئم.

قازئرگئ كذنگئ اقئلدئلاردئث، بالةنباي ديپلومئ بار ادامداردئث جذمئسئ وسئ كومپيؤتةرمةن شةكتةلةدئ. دةمةك، اقئلئ مةن ءئس قيمئلئ سول كومپيؤتةرگة تاؤةلدئ. بذل - ماثداي تةرئن توگئپ، قارا كذشئن جذمساپ اقشا تاؤئپ جاتقاندار مذلدة جوق دةگةن ءسوز ةمةس. اراسئندا قارا جذمئسقا جةگئلئپ، كذندةلئكتئ شاي- پذلئن ايئرئپ جذرگةندةر دة بار عوي. دةسة دة، ادام ءومئرئنئث بارئنشا جةثئلدةگةنئ انئق.  زةرتتةؤشئلةر ادام اقئلئنئث السئرةگةنئنةن قورقؤدئث ةش قاجةتئ جوق دةگةن ويدا. ويتكةنئ ادامزات تولئعئمةن اقئلسئزدانعان كةزدة، مي جاثا ةأوليؤسيالئق جولمةن قايتا دامئماق.

ستةنفورد ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ دجةرالد كرةبتري ادام اقئلئن قالئپتئ جاعدايدا ذستايتئن گةندةردئث مؤتاسياعا ذشئراؤئ بذدان بذرئنئراقتا باستالعاندئعئن ايتادئ. «جابايئ قوعامدا ادامدار ذنةمئ ءومئر ءذشئن كذرةس جذرگئزؤگة ءماجبذر بولعان. كةيئن كةلة جابايئلئقتان ارئلئپ، بئرلةسئپ تئرشئلئك ةتة باستاعان. ؤاقئت وتة كةلة ساؤاتئ اشئلعان ولار باسقارؤ جذيةسئن ويلاپ تاؤئپ، ذلكةن تايپالار مةن ةلدةرگة اينالعان. ناتيجةسئندة بارلئعئ دامئپ، ادام ءومئرئ جةثئلدةي تذسكةن. وسئ كةزدةردةن باستاپ، مي اقئرئنداپ دةگراداسياعا ذشئراعان» دةگةن تذجئرئمدئ العا تارتقان.

 دوكتور كرةبتريدئث پايئمداؤئنشا، بذل قذبئلئس وسئدان ءذش مئث جئل بذرئن باستالعان. سونداي-اق نةيروبيولوگيا سالاسئنئث ماماندارئ قازئرگئ زامان ادامدارئنئث ويلاؤ جذيةسئنة جاؤاپ بةرةتئن گةندةر مؤتاسياعا ذشئراؤعا بةيئم كةلةتئنئن انئقتاپتئ.  كةمبريدج ؤنيأةرسيتةتئنئث نةيروبيولوگئ سايمون لاؤلين ادام ميئنئث دامؤئ ءوز شئثئنا جةتكةنئن ايتئپ، «ةندئ قذلدئراماسا، دامئمايدئ» دةگةن شةشئمگة كةلئپتئ. ياعني ادامنئث ميئنا سالماق تذسئرمةسة، ول جذمئس جاساپ، ةنةرگيا جذمساي قويمايدئ. دذرئس جذمئس جاساماعان ميدان «ءبذتئن» اقئل شئعا قويؤئ ةكئتالاي. سولايشا ءبارئ تذيئققا تئرةلئپ، سانا قذلدئراؤعا بةت الادئ.

سوعان قاراعاندا، ميعا سالماق تذسئرمةؤدئث، جاندئ قيناماؤدئث امال-تاسئلدةرئن ويلاپ تاؤئپ جاتقان ءبئزدئث زاماندا اقئلدئ بولؤ قيئنعا سوعاتئن سةكئلدئ. بذل قذبئلئس، ياعني اقئلسئزدانؤ ءذردئسئ اسئقپاي ءجذرئپ جاتقانئمةن، عئلئم مةن تةحنولگيا ودان جئلدامئراق دامؤدا. وسئ تةز دامئعان عئلئم، اقئلدئث توقئراؤئن توقتاتاتئن، ميدئ كةمةلدةندئرةتئن ءدارئ نةمةسة زاماناؤي قذرئلعئ ويلاپ تاباتئن دا شئعار. كئم ءبئلسئن، مذمكئن ادامنئث اقئلئ مةن ةسئن كومپيؤتةر جادئنا جذكتةپ قوياتئن زامان دا تؤؤئ مذمكئن. ءبئراق ونسئز دا ءبئز ءذشئن كومپيؤتةر جذمئس ئستةپ، كومپيؤتةر ةسةپ شئعارئپ ءجذر ةمةس پة؟

  كونة ءداؤئردئث جةتئستئكتةرئ قانداي؟

راسئندا، بذرئنعئنئث ادامدارئ استرونوميا مةن مةديسينانئ، ساؤلةت سالاسئن جاقسئ مةثگةرگةن ةكةن. وعان بذرئنعئ زامان جادئگةرلةرئ مةن كةزئندة سالئنعان الئپ قذرئلئستار دالةل بولا الادئ. مئسالئ، ءبئزدئث زامانئمئزدان بذرئنعئ عاسئرلاردا ءومئر سذرگةن پيفاگورعا جانة وزگة دة شاكئرتتةرگة مةكتةپتةگئ ذستازدارئ جةردئ دومالاق دةپ وقئتقان. ءبئزدئث زامانئمئزدان بذرئنعئ ІІ عاسئردا ءومئر سذرگةن اريستارح ساموسكيي جةردئث كذندئ اينالاتئنئن عئلئمدا دالةلدةي الماسا دا، ءبئرئنشئ بوپ ايتقان. سول عاسئردا الةكساندريادا ءومئر سذرگةن كئتاپحاناشئ ةراتوسفةن جةردئث دالمة-ءدال كولةمئن انئقتاپ بةرگةن. ال جةردئث ناقتئ قانشا جاستا ةكةنئن بارحمان تايپاسئ باياعئدا-اق جازئپ كةتكةن ةكةن. ال عئلئمدار ونئث جاسئن ХІХ عاسئر ورتاسئندا ءبئراق ةسةپتةپ بئلگةن.

 ةجةلگئنئث ادامدارئ عارئش كةثئستئگئندة جةردةن وزگة دة پلانةتالاردئث بار ةكةنئن جاقسئ بئلگةن سئثايلئ. كونةنئث ويشئلئ اناكسيمةن ةسكةندئر زذلقارنايئنعا جةردئث وسئمةن شةكتةلمةيتئنئن، عارئشتا پاتشا ءالئ جاؤلاي الماعان تالاي «جةرلةردئث» بار ةكةنئن ايتقان. عارئش دةمةكشئ، بذرئنعئنئث ادامدارئ عارئشتئ دا بئزدةن بذرئن يگةرؤئ ابدةن مذمكئن. ويتكةنئ كةيبئر دةرةكتةر بذرئنعئ ادامداردئث استرونوميالئق ءبئلئمئنئث الدةقايدا جوعارئ بولعانئن دالةلدةيدئ. بةرلين مذراجايلارئنئث بئرئندة شؤمةر تايپاسئنان قالعان سؤرةت ساقتاؤلئ تذر. بذل سؤرةتتة كذن جذيةسئنئث سئزبالارئ سالئنعان.

 ال جابايئ حالقئ كوپ افريكا جةرئن مةكةن ةتكةن دوگون تايپاسئ يؤپيتةر مةن ساتؤرن پلانةتالارئ جايلئ جاقسئ بئلگةن ةكةن. تاس داؤئرئندة ءومئر سذرگةن، ذثگئرلةردئ مةكةن ةتكةن ادامداردئث دا استرونوميالئق ءبئلئمئ تةرةث بولعان-مئس. ذثگئرلةردةن تابئلعان جذلدئزدار جذيةسئنئث سئزباسئ، وسئ ءسوزئمئزدئ راستاپ بةرمةك. 

سونداي-اق زةرتتةؤشئلةر كوستا-ريكا جةرئنةن دومالاق تاستاردئ تاپقان. ماماندار بذل تاستار «عارئشتئ يگةرؤ ماقساتئندا پايدالانئلعان  بولؤ كةرةك» دةگةن بولجام جاساؤدا. مامانداردئث بذلاي دةؤئنة سالماعئ  16 تونناعا دةيئن جةتةتئن دومالاق تاستاردئث گةوگرافيالئق ءارئ استرونوميالئق دالدئكپةن ورنالاسقاندئعئ سةبةپ بولئپ وتئر. ال كوستا-ريكانئث سولتذستئگئندة ورنالاسقان مةكسيكا جةرئنةن سالماعئ 40 تونناعا جةتةتئن تاستار تابئلعان. بذلاردئث كئمنئث قولئمةن جاسالعانئ جانة ناقتئ قانداي ماقساتتا پايدالانئلعانئ ءالئ تولئق ناقتئلانعان جوق. دةسة دة، عالئمدار تاستاردئث جاسئن انئقتاي العان. مامانداردئث پايئمئنا سذيةنسةك، الئپ شارلار بذل جةرلةردة وسئدان  3 مئث جئل بذرئن پايدا بولعان.

  ال ايدئث بةتتةرئندةگئ تةثبئلدئث بيئك تاؤلار مةن تةرةث ويپاتتاردئث ءئزئ ةكةندئگئن ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئنگئ داؤئردة ءومئر سذرگةن دةموكريت ايتئپ كةتكةن. زاماناؤي قذرئلعئلارسئز-اق ايدئث سئرئن ذققان عالئم دةموكريت قانا ةمةس. ةجةلگئ گرةك فيلوسوفئ اناكساگور جةردئث كولةثكةسئ تذسكةندئكتةن ايدئث جارتئ بولئگئ كورئنبةي قالاتئنئن ءبئرئنشئ بوپ ايتقان. كذن مةن اي قاتار كةلگةندة الاكولةثكة بولئپ، كذننئث تذتئلاتئنئن دا ءبئرئنشئ بولئپ بولجاعان وسئ - اناكساگور.

  بذرئندارئ مةتاللؤرگيا سالاسئ دا جاقسئ دامئعان ةكةن. وثتذستئك امةريكا جةرئنةن ارحةولوگتار كونة ءداؤئر ادامدارئنئث قولئمةن جاسالعان پلاتينادان قذيئلعان مذسئندةر مةن ءتذرلئ بذيئمداردئ تاپقان. ال ةؤروپالئقتار پلاتينانئ ةرئتؤدئث ءتاسئلئن كةيئن 1800- جئلدارئ عانا مةثگةرگةن. زةرتتةؤشئلةر 2000 گرادؤستا عانا بالقيتئن تةمئردئث «ءتئلئن» ةجةلگئ ذندئستةردئث قالاي تاپقانئن بئلة الماي دال.

 وسئدان 1700 جئل بذرئن ءومئر سذرگةن قئتاي يمپةراتورئ چجوؤ-شؤدئث مازارئ دا كوپشئلئكتئث تاثدانئسئن تؤدئرئپ وتئر. قئتاي ءامئرشئسئنئث مازارئنئث كةيبئر بولئكتةرئ بئرنةشة مةتالداردئث قوسئندئلارئنان تذراتئن كورئنةدئ. بذل قوسپانئث ئشئندة بارلئعئمئز جاقسئ بئلةتئن الليؤميني بار بولئپ شئقتئ. ال الليؤميني بولسا 1825- جئلدارئ عانا بالقئتئلا باستاعان.

 ةجةلگئ مادةنيةتتئ جاساعان ادامداردئث ءبئلئمئ وسئنداي بيئك دةثگةيدة بولعانئنا سةنؤ قيئن-اق. ءبئراق ءبئزدئث ءداؤئرئمئزدئث ورتا عاسئرلارئندا جاسالعان كةيبئر دذنيةلةر مةن عيماراتتار مذنئث راستئعئنا يلاندئرادئ. مئسالئ، ءبئر كذندة جةرمةن جةكسةن بولعان، ورتا ازياداعئ ةث ءئرئ كئتاپحانالاردئث ءبئرئ سانالاتئن - وتئرار كئتاپحاناسئ. ونداعئ كئتاپ قورئنئث عالامات بولعاندئعئ، ونداعئ كئتاپتاردئث كةرةمةتتئلئگئ ايتئلئپ تا، جازئلئپ تا ءجذر. قاراپايئم تذركئستانداعئ قوجا احمةت ياسساؤي كةسةنةسئنئث تالاي عاسئر ئستئق پةن سؤئقتا، جةل وتئندة تذرسا دا كةتة قويماعان بوياؤئ، مذجئلة قويماعان كئرپئشئ وزئق مادةنيةتتةن حابار بةرئپ تذرعان جوق پا؟

ءيا، ايتا بةرسةث، بذرئنعئنئث مذنداي وزئق داستذرلةرئ كوپ. راسئمةن دة ؤاقئت وتة كةلة اتادان قالعان ءداستذر ذمئتئلئپ، ولاردئث جةتكةن جةتئستئكتةرئ بةلةستئث ارعئ جاعئندا قالئپ قويعان شئعار. بذدان ءبئر-اق نارسةنئ تذيؤگة بولادئ. ادام جةثئل ءومئر سذرؤگة تالپئنئپ، ميئن دا جةثئل ويلاؤعا ءماجبذر ةتؤدة. سودان سالتئ مةن داستذرئنة دة جةثئلتةك قارايتئن بولادئ.

مذنئث ءتذبئ ادامدئ تذيئققا تئرةيتئنئن ةرتةدة-اق سةزگةن اباي قازاعئنا: «ؤايئم-قايعئسئزدئعئثا ؤايئم-قايعئ قئل داعئ، سول ؤايئم-قايعئسئزدئقتان قذتئلارلئق ورئندئ قارةكةت تابؤ كةرةك حام قئلؤ كةرةك. ءاربئر ورئندئ قارةكةت ءوزئ دة ؤايئم-قايعئنئ ازايتادئ، ورئنسئز كذلكئمةنةن ازايتپا، ورئندئ قارةكةتپةن ازايت» دةگةن ءسوز قالدئرعان. ال «اؤئردئث ءذستئن»، «جةثئلدئث استئن» تاثداپ جذرگةن ءبئزدئث ارةكةتئمئزدةن بولاشاقتا نة شئقپاق؟!

  ءسابينا زاكرجان قئزئ

«ايقئن» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى