پلانةتالار شةرؤئ - «قاردئث ةرؤئ» ةمةس پة؟

  استانا. 13- جةلتوقسان. قازاقپارات  - 21 - جةلتوقسان قاشاننان دا كذن مةن ءتذننئث تةثةلةتئن كذنئ رةتئندة بارئمئزگة باياعئدان بةلگئلئ. ال بيئل نة بولماق؟ بئرئنشئدةن، بذل كذنئ پلانةتالاردئث ذلئ شةرؤئ باستالادئ دةلئنةدئ. ساتؤرن، يؤپيتةر، شولپان، جةر، مةركؤري، ؤران، نةپتؤن، پلؤتون سةكئلدئ كذن جذيةسئنة كئرةتئن پلانةتالاردئث ءبارئ ءبئر-بئرئنة جاقئنداپ، تذگةلدةي ءبئر سئزئقتئث بويئنا ورنالاساتئن كورئنةدئ.

پلانةتالار شةرؤئ - «قاردئث ةرؤئ» ةمةس پة؟

پلانةتالاردئث مذنداي شةرؤئ بذرئن دا بولعان. 2010 - جئلئ جةرمةن قوسا التئ پلانةتا ساپ تذزةگةن. ةشتةثة دة بولعان جوق. ءتئپتئ ءذش پلانةتا ءبئر سئزئقتئث بويئنا ورنالاساتئن ميني شةرؤلةر جئل سايئن ةكئ رةت بولئپ تذراتئن كةزدةر دة بار. ال بذل جولعئ ذلئ شةرؤدئث وزگةشةلئگئ سول، كذن جذيةسئنة كئرمةيتئن وزگة جذلدئزدار جذيةسئندةگئ پلانةتالار دا ساپ قذراماق ةكةن. بذل نةنئ بئلدئرةدئ؟ بذل گالاكتيكالئق ذلئ ءبئر ءداؤئردئث اياقتالئپ، جاثا ءبئر ذلئ ءداؤئردئث باستالعانئن مةثزةيدئ. مذنداي گالاكتيكالئق شةرؤ وسئدان كةيئن 26 مئث جئلدان كةيئن قايتالانادئ ةكةن. مذنئث ءبارئن مايا دةگةن تايپانئث ابئز-اؤليةلةرئ ءبئزدئث داؤئرئمئزدةن 3114  جئل بذرئن ءدال بولجاپ، تؤرا كةسئپ-ءپئشئپ كةتكةن. بذدان 5000 جئل بذرئن ءومئر سذرگةن مايا كذنتئزبةسئ، راسئندا، 2012 - جئلدئث 21-جةلتوقسانئمةن بئتةدئ. ءبئراق بذل «الةمدة اقئرزامان ورنايدئ» دةگةندئ بئلدئرمةيدئ. ةجةلگئ وركةنيةتتئ زةرتتةگةن عالئمداردئث ايتؤئنشا، مايالئقتار اقئرزامان تؤراسئندا ةش نارسة دةمةگةن.

ال ةندئ «21 - جةلتوقساندا اقئرزامان بولادئ» دةگةن ءسوز قايدان شئعئپ ءجذر؟ انئعئن ايتساق، بذل ءسوزدئث شئققانئنا تؤرا 36 جئل بولعان. زةكاريا سيتچين دةگةن فانتاست جازؤشئ «12-پلانةتا» دةگةن كئتابئندا نيبيرؤ دةگةن پلانةتانئث جةرگة سوعئساتئنئن جازادئ. سودان بةرئ جالعان پلانةتا نيبيرؤ جايئندا تالاي الئپقاشتئ اثگئمةلةر تؤئنداپ كةلةدئ.

ا ق ش-تئث ذلتتئق عارئش اگةنتتئگئ (ناسا) ماماندارئنئث دا، جةكةلةگةن استرولوگتاردئث دا مالئمدةؤئنشة، ءدال ءبئز كذتكةن كذنئ ةشقانداي «پلانةتالار شةرؤئ» بولمايدئ. جةر قذس جولئنئث ورتاسئنداعئ «قارا تةسئكتةن» وتةدئ ةكةن، سول ارالئقتا ةكئ ايداي ةشقانداي جارئق تا، دئبئس تا بولمايدئ ةكةن دةپ جذرگةن الدةبئر تيبةت لاماسئنئث جذرتتئ دذرلئكتئرئپ جذرگةنئ دة دالباسا. ويتكةنئ «قارا تةسئك»، ياعني گالاكتيكاداعئ شاثدئ بذلت پةن جةردئث اراسئن مئثداعان جارئق جئلئ ءبولئپ جاتئر.

كةيبئر وقئمئستئلار ماگنيتتئك داؤئلدئث كةسئرئنةن ةلةكتر مةن كومپيؤتةرلئك قوندئرعئلاردئث ئستةن شئعؤئ مذمكئن دةگةن دة ويدا. كذننئث بةلسةندئلئگئ ارتئپ كةتئپ، الگئندةي قاؤئپ-قاتةر تؤعان جاعدايدا از شئعئنمةن شئعؤ ءذشئن مةملةكةتتةر ةل اؤماعئنداعئ بذكئل ةلةكتر جارئعئن سوندئرؤگة دايئن بولؤئ كةرةك ةكةن. ماسةلةن، 1989 - جئلئ كانادانئث 6 ميلليون تذرعئنئن ماگنيتتئك داؤئل جارئقسئز قالدئرعان. ال 21 - جةلتوقساندا بولاتئن ماگنيتتئك داؤئل وعان قاراعاندا بةس ةسة قؤاتتئ بولادئ دةگةن دة بولجام بار. مذنئث قانشالئقتئ عئلئمي نةگئزئ بارئن كئم ءبئلئپتئ؟

كةيبئر فيزيك پةن استرونومداردئث ايتؤئنشا، أةنةرا جةرگة 24،7 ميلليون شاقئرئمعا دةيئن جاقئنداپ، كذننئث كوزئن ءتورت كذن بويئ جاؤئپ تذرادئ. سودان قاراثعئلئق باستالادئ. جارئق پةن جئلؤدئث بولماؤئنان سؤئققا ذسئنؤدةن جةر بةتئندةگئ حالئقتئث 10-15 پايئزئ قئرئلادئ ةكةن-مئس.

ايتپاقشئ، ناسا-نئث كذن بةلسةندئلئگئنئث ارتؤئمةن ادامزاتتئ قورقئتقانئنا دا ءذش جئلدئث ءجذزئ بولدئ. ولاردئث ايتؤئنشا، كذن بةلسةندئلئگئنئث كذرت ارتئپ كةتؤئ يادرولئق سوعئسپةن نةمةسة استةرويدپةن سوقتئعئسؤمةن تةث سذمدئق اپات.

سوندا نة بولماق؟ الدئمةن جةردةگئ ةلةكتر جذيةسئنئث عارئشتئق ةلةكتروندئ تولقئندئ كوتةرة الماؤئنان ترانسفورماتورلار كذيئپ، بذكئل جارئق سونةدئ. جةردئ قاراثعئلئق باسادئ. بارلئق ةلدئث ةلةكتر جذيةسئ ءبئر-بئرئمةن بايلانئستئ. ليفتئدةن باستاپ، پويئز توقتايدئ، ذشاق ذشپايدئ، ءوندئرئس جذمئس ئستةمةيدئ، سؤ، جئلؤ بةرؤ ذزئلةدئ. راديو ءذن شئعارمايدئ، تةلةديدار كورسةتپةيدئ، تةلةفون ئستةمةيدئ. اپات پا، اپات! ءبئراق ءدال سولاي بولدئ دةسةك تة، كذن ورنئندا، اي ورنئندا، جةر ورنئندا بولماق. ةندةشة، بذل ةشقانداي دا اقئرزامان ةمةس!

قازئر بذكئل الةم ناسا-نئث اؤزئن باعاتئن بوپ العان. ونداعئ وقئمئستئلار ةندئ اقئرزاماننئث ءدال بولاتئن ؤاقئتئن مينؤتئنا، سةكؤندئنا دةيئن ولشةپ قويئپتئ. ول 2029 - جئلدئث 13 - ءساؤئرئ، جذماعا سايكةس كةلةدئ (قذراندا اقئرزاماننئث جذما كذنئ بولاتئنئ ةسكةرتئلگةن). گرينأيچ ؤاقئتئ بويئنشا تاثعئ ساعات 4 تةن 36 مينؤت كةتكةندة. سول كةزدة ديامةترئ 320، سالماعئ 50 ميلليون توننا بولاتئن Apophis دةگةن استةرويد ساعاتئنا 45 مئث شاقئرئم جئلدامدئقپةن جةرگة سوعئلماقشئ ةكةن. ناتيجةسئندة جذزدةگةن قالالار قيراماق. مذنئث شئندئعئن كئم ءبئلئپتئ...

اقئرزاماننئث ءبئر بولاتئنئ اقيقي شئندئق. ءبئراق قاشان بولاتئنئن ءبئر اللا عانا بئلةدئ. پايعامبارلار دا ونئث قاشان بولاتئنئن بئلمةي كةتكةن. جةر عانا ةمةس، بذكئل ون سةگئز مئث عالامداعئ تئرشئلئكتئ تئپ-تيپئل جويئپ جئبةرةتئن اقئرزامان تؤرالئ تةك ءدئني كئتاپتاردا ونئث بةلگئلةرئ كةلتئرئلگةن. ول بةلگئنئث ءوزئ كئشئ جانة ذلكةن دةپ بولئنةدئ. اقئرزاماننئث كئشئ بةلگئلةرئنئث بارلئعئ بذل كذندة تذگةلدةي ورئندالدئ دةسةك تة بولادئ. ذلكةن بةلگئلةرئنئث بئرئندة جةر بةتئندة تاجالدئث پايدا بولؤئ ايتئلادئ. قذران كئتابئنداعئ جازؤلار ءوشئپ كةتةتئنئ، قاعبانئث كوككة كوتةرئلئپ كةتةتئنئ ايتئلادئ. قازاق اثئزئ بويئنشا، ازئرةت ءالئ مةن ورتالئق ازيادان شئققان بالؤان داريعا قئز كذرةسةدئ. ءالئ جةثئپ، داريعا ةكةؤئنةن ءمادئ تؤادئ. كةيئن ءمادئ تؤعان اكةسئن تانئماي، ازئرةت الئمةن كذرةسئپ، اكةسئمةن بةلدةسكةنئنةن ذيالئپ، قاتتئ قئسئلعاننان جةر استئنا ءتذسئپ كةتةدئ. مئنة، وسئ ءمادئ اقئر زاماندا جةر استئنان شئعئپ، كوكتةن تذسكةن يسامةن بئرگة تاجالدئث كوزئن جويادئ...

ال كورئپكةلدةر مةن بولجاؤشئلار اقئرزاماننئث بولاتئن ؤاقئتئن تالاي رةت كةؤدةمئزگة تئرةپ قويدئ. تاريحقا كوز جذگئرتسةك، الدئمةن 1033، 1248، 1603، 1658، 1910، 1962 جئلدار اتالئنئپتئ. ودان سوث 2000، 2011 - جئلدار اتالئندئ. ءتئپتئ بريتاندئق عالئمدار اقئرزاماننئث حرونولوگياسئن جاساپ شئعئپتئ. وندا الدئن الا بولجانسا دا، بولماي قالعان اقئرزامان جئلدارئ ةنگةن. ماسةلةن، وسئدان مئث جئل بذرئن ةؤروپانئ الاپات ذرةي بيلةگةن. ادامدار كذندةلئكتئ جذمئستارئن تاستاپ، شئركةؤگة بارئپ تئعئلعان. كةيبئرةؤلةر مذلئكتةرئن كةدةي-كةپشئككة تاراتئپ، قذدايدان جاساعان كذنالارئ ءذشئن كةشئرئم سذراپ، جالبارئنعان. اكأيتانياعا جاؤعان قئزئل جاثبئر مةن انگلياعا تذسكةن مةتةوريت ةؤروپالئقتاردئ ودان ءارئ دذرلئكتئرگةن.

اؤئلداعئ ءبئر جةثگةمئز اقئرزامان بولادئ دةگةن سئبئستئ ةستئپ، 16 جاسئندا اسئعئس كذيةؤگة شئعئپ كةتكةنئن ايتئپ وتئراتئنئن ءوز قذلاعئمئزبةن ةستئگةنبئز. ودان جامان بولعان جوق، قازئر ون بالاسئن باعئپ-قاعئپ وتئر. الئپقاشتئ اثگئمة تولاستاعان با؟

جذمئر جةردئ سونئمةن قانداي تاعدئر كذتئپ تذر؟ جةر دة ءتئرئ ورگانيزم، ول دا ةأوليؤسيالئق ورلةؤ كةزةثئندة. ماگنيتتئك ورئستةردئث، كليماتتئث وزگةرؤئ، أؤلكاننئث اتقئلاؤئ، كذننئث بةلسةندئلئگئنئث ارتؤئ، ماگنيتتئك داؤئلداردئث تذرؤئ زاثدئ قذبئلئس. مذنئث ءبارئ بئزگة اسةر ةتؤئ مذمكئن بة؟ ارينة. ادامدار دا پلانةتانئث بولئنبةيتئن ءبئر كئشكةنتاي بولشةگئ. ءومئرئمئز عارئشتئق دامؤ زاثدئلئعئنا ءسوزسئز باعئنئشتئ.

جةر دة ادام سياقتئ. جةكة ادامعا قانداي قاؤئپ-قاتةر بولسا، جةرگة دة سونداي قاؤئپ بار. اسپاننان وزگة پلانةتانئث قذلاؤئ نةمةسة تةرمويادرولئق بومبانئث جارئلؤئ دةگةندةي. ءدئن بويئنشا ادام بالاسئ اجالعا كذن سايئن دايئن بولؤئ كةرةك. ءار كذنئثدئ، ءار ساعاتئثدئ، ءتئپتئ ءار العان تئنئسئثدئ ةث سوثعئ تئنئسئم دةپ ةسةپتةؤگة، ءذمئت پةن كذدئكتئث اراسئندا ءومئر سذرؤگة ءتيئسسئث. ءارقاشان اجالعا دايئن بولؤئث كةرةك. اللامةن قاؤئشؤعا تازا بارؤ ءذشئن ءدئندارلاردئث دارةتسئز جةر باسپايتئنئ دا سودان.

سونئمةن، 21 - جةلتوقسان اقئرزامان ةمةس، جاثا ءبئر ءداؤئردئث، سونئث ئشئندة ةجةلگئ مايا وركةنيةتئنئث ءبئرجولا تاريح قويناؤئنا كةتئپ، ورنئنا جاثا ءبئر ءداؤئردئث باستالاتئنئن بئلدئرةدئ. جةر اناسئنان كةزةكتئ رةت قايتا تؤعانداي بولادئ، ادامزات دا سول...

 

تورةعالي تاشةنوأ

دەرەككوز:«ايقئن» گازەتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى