ذلئ قاعان مذردةسئ تابئلدئ ما؟
استانا. 11 - جةلتوقسان. قازاقپارات - الةم تاريحئندا شئثعئس حاننئث ورنئ بولةك. ارادا 800 جئلدان استام ؤاقئت وتسة دة، شئثعئس قاعاننان ارتئق تؤعان تذلعا دذنيةگة كةلگةن جوق. «الةم تاريحئن وزگةرتؤشئ قذدئرةت يةسئ»، «700 ةلدئ جاؤلاپ الؤشئ» ءهام «جاپون تةثئزئنةن كاسپييگة دةيئنگئ الئپ ايماقتا ءئرئ يمپةريا قذرعان باهادذر» دةپ وزگة جذرت تامسانا ايتقان اثگئمة قالدئ ارتئندا.
وعان اتاق-داثق، جاؤلاپ العان جةر جاعئنان جاهانعا اتئ ءمالئم الةكساندر ماكةدونسكي دة، مئسئر پةرعاؤئندارئ دا، پارسئنئث اتئ شؤلئ جاهانگةر پاتشالارئ دا، باتئستئث بةلگئلئ قولباسشئلارئ دا تةث كةلة المايدئ. ازيا ارئستاندارئ حذن مودة مةن ةدئل باتئر (اتتيلا)، تذركئ كذلتةگئن مةن اقساق تةمئر دة ودان تومةن تذر. ؤاقئت وتكةن سايئن شئثعئس قاعاننئث قانئشةر باسقئنشئلئعئنان گورئ، ونئث كورةگةندئگئ، ةرلئگئ، ءدانئشپان قولباسشئلئعئ، دانالئعئ جونئندة الةم ادةبيةتئندة كوبئرةك ايتئلئپ، جازئلؤدا. دةرةكتئ ءهام كوركةم فيلمدةر تذسئرئلؤدة. جازئلعاننئث ذستئنة جاثادان كوركةم شئعارمالار، زةرتتةؤلةردةن تذراتئن دةرةكتئ دذنيةلةر جازئلؤدا.
شئثعئس حان ماثگئلئك تاقئرئپ، زةرتتةؤشئلةر ءذشئن ماثگئلئك ازئق. 2003 - جئلئ جذرگئزئلگةن زةرتتةؤدة 16 ميلليون ةركةكتئث اعزاسئنان مئث جئل بذرئن ءومئر سذرگةن ةركةككة تيةسئلئ بولعان V حروموسوما تابئلعان ةكةن. وسئنئ العا تارتقان زةرتتةؤشئلةردئث كوپشئلئگئ ول د ن ك شئثعئس حانعا تيةسئلئ بولؤئ ابدةن مذمكئن دةپ ةسةپتةيدئ. قاي بيلةؤشئ ارتئنا وسئنداي ذرپاق قالدئردئ؟..
جارايدئ بذل - باسقا اثگئمة. ال سول ذلئ قاعاننئث ءولئمئ دة، مذردةسئنئث قايدا جاتقانئ دا بةلگئسئز... وسئ بةلگئسئزدئك وعان دةگةن قئزئعؤشئلئقتئ ودان ارئ ارتتئرؤدا. اسئرةسة، وتكةن عاسئردئث توقسانئنشئ جئلدارئنان بةرئ موثعول جةرئنة ات ارئتئپ بارئپ، ذلئ قاعاننئث جاتقان جةرئن ئزدةستئرگةن جاپون، امةريكان، نةمئس، فرانسؤز، قئتاي، رةسةي، اعئلشئن ةكسپةديسيالارئ ازئرگة تذك تاپپادئ. ءبئراق جاقئندا عانا موثعول جةرئنةن جةتكةن تاعئ ءبئر حاباردا، موثعول جانة امةريكا عالئمدارئنئث بئرلةسة جذرگئزگةن زةرتتةؤئ ناتيجة بةرگةن سةكئلدئ.
موثعوليانئث سولتذستئك باتئس وثئرئنةن ХІІІ-ХІV عاسئرلاردا جةرلةنگةن پاتشالار القابئ تابئلعان. «بالكئم، ذلئ قاعان سوندا جاتقان بولار» دةيدئ ولار. بذعان دةيئن تؤعان داؤلارعا نازار اؤدارساق، شئثعئس حاننئث مذردةسئ بئردة انا جةردة، بئردة مئنا ولكةدة جةرلةنگةن دةگةن اثگئمة كوپ. ءبئرئ - بذرحان قالدذن تاؤئندا، ةكئنشئسئ - قئتاي مةن موثعول شةكاراسئنداعئ التاي تاؤئنئث ةتةگئندة، ءذشئنشئسئ - بذگئنگئ قازاق جةرئندةگئ شئثعئستاؤدئث ماثئ، تارباعاتايدئث ءبئر جوتاسئ دةگةندئ العا تارتادئ... جورامال كوپ، ءبئراق بذلتارتپاس ايعاق جوق. اسئرةسة، قئتايلار «شئثعئس قاعان تاثعذتتاردئث سي سيا مةملةكةتئن شابؤعا بارعان ساپارئندا دذنيةدةن ءوتتئ» دةسةدئ.
راس، تاثعذت مةملةكةتئ مةكةن ةتكةن جةر بذگئنگئ قئتايدئث سولتذستئك ايماعئندا ورنالاسقان. سودان بولار، قئتايلار «ذلئ قاعاننئث سذيةگئ ءبئزدئث جةردة جاتئر» دةگةندئ ءجيئ ايتادئ. ءتئپتئ، ذلكةن مذراجاي اشئپ، شئثعئس حاننئث دةنةسئ جاتادئ دةپ تابئت تا جاساپ قويعان... ةندئ الةمدئك تاريحتا ورنئ ةرةكشة تذلعانئ كئم دة بولسا ءوز جاعئنا تارتقئسئ كةلةرئ حاق... ورئستار «حان تؤأا جةرئندة» دةيدئ... ويتكةنئ ذلئ قولباسشئنئث تاريحي وتانئ سول ءوثئر - قازئرگئ تؤأالئقتاردئث اتا-تةگئ ذرانحايلار ءومئر سذرگةن سايان-التاي تاؤئنئث ةتةگئ. تؤأالئقتاردئث ةسكئ اثئزئنا نازار اؤدارساق، ذلئ حان ولگةن سوث، ونئث سذيةگئ تاؤدئث ءبئر سايئنا بذكئل بايلئعئمةن كومئلگةن ةكةن. ذرانحايلاردان قذرالعان مئثداعان سالت اتتئ جاؤئنگةرلةر تالاي جئل سول ماثدئ كذزةتئپتئ...
دةسةك تة، ذلئ قاعاننئث ءبئر دانالئعئ، بالكئم، كورةگةندئلئگئ بولار، ءوزئ ولگةن سوث سذيةگئن اشئپ، قورلاؤعا جول بةرمةؤ ءذشئن، ةشكئم بئلمةيتئن اي دالاعا جةرلةتؤئ. كومئلگةن سوث، مئثداعان جئلقئنئ جذرگئزئپ، قابئردئ جةرمةن بئردةي ةتئپ تةگئستةپ جئبةرؤئ، ونئ كومؤگة بارعان ادامداردئث ءبئرئن قالدئرماي قئرئپ تاستاؤ، ادام جانئ تذرشئگةرلئك وقيعا سةكئلدئ كورئنگةنمةن، ءبئر جاعئنان دذرئس پا دةپ تة ويلايسئث. ويتكةنئ ةكئ-ءذش مئث جئل بذرئن قايتئس بولعان پةرعاؤئنداردئث تابئتئن اشئپ، مايئتتةرئن زةرتتةپ، سذيةكتةرئن بئردة اندا، بئردة مئندا تاسئپ قورلاپ جذرگةن عالئمدار بذگئندة كوپ. كورةگةن قاعان سونئ سةزئپ، سذيةگئن قورلاتپاؤدئ ويلاسا كةرةك-تئ.
سونئمةن موثعول جةرئنةن جةتكةن حابار نة دةيدئ... حةنتةي تاؤلئ جوتاسئنان عالئمدار، ارحةولوگتار ذلكةن قورعان تاپقان. وندا اسا بةلگئلئ ادام جةرلةنگةنئ تؤرالئ ايعاق كوپ. قورعاننئث شةت جاعاسئ قازئلئپ، ودان ХІІІ-ХІV عاسئرعا جاتاتئن كوپتةگةن جادئگةر الئنعان. وسئعان قاراپ-اق، عالئمدار جةرلةنگةن ادام جاي عانا باي ةمةس، ءوز زامانئنئث اسا ءئرئ تذلعاسئ بولعانئن ايتادئ. قورعاندا كئم جاتقانئ بةلگئسئز. عالئمدار بذل توبةنئ تابؤ ءذشئن ذزاق ةثبةكتةندئ، تةحنيكانئث سوثعئ جةتئستئكتةرئن پايدالاندئ. جةر قاباتئنا تةرةثدةپ ةنة الاتئن رادا پايدالاندئ. سونئث ارقاسئندا تاؤلئ القاپتان بةلگئسئز قورعان تاپتئ... بذل سول وثئردةگئ 4 مئث شارشئ ميلدئ جالئقپاي زةرتتةؤدةن كةيئنگئ ناتيجة... «بذل جةردة الةم تاريحئن وزگةرتكةن، قولباسشئلاردئث قولباسشئسئ، پاتشالاردئث پاتشاسئ شئثعئس حان جاتقانئنا سةنةمئن» دةيدئ ةكسپةديسيا باسشئسئ لين.
جةرگئلئكتئ جذرت تا شئثعئس حان وسئ حةنتةي جوتاسئندا جاتئر دةسةدئ. «ونئث تئنئشتئعئن بذزؤعا بولمايدئ. ةگةر دة ونئث جاتقان جةرئن قازئپ، سذيةگئن قورلايتئن بولسا، اقئر زامان ورنايدئ. ءذشئنشئ دذنيةجذزئلئك سوعئس باستالادئ» دةسةدئ ولار. «جذرتتئ قئزئقتئراتئن شئثعئس حاننئث قؤراپ قالعان سذيةگئ دة ةمةس، ونئث وزئمةن بئرگة كومئلگةن بايلئعئ» دةيدئ جةرگئلئكتئ پروفةسسور ذلامبايار ةردةنةبات. بالكئم، سولاي دا بولار. «جادئگةرلةردئث ХІІІ-ХІV عاسئرعا جاتاتئنئ انئقتالدئ. ءبئراق تولئقتاي ساراپتامادان وتكئزئلئپ بولعان جوق. جالپئ، بذل جادئگةرلةر تالاي دذنيةنئث باستاماسئ بولماق. ةگةر دة شئثعئس حاننئث مذردةسئ تابئلئپ جاتسا، ول ХХІ عاسئرداعئ ذلئ جاثالئق بولماق» دةيدئ لين.
ارينة، «شئثعئس حاننئث مذردةسئن تاپتئق» دةگةن جالعئز بذلار ةمةس. وسئعان دةيئن دة تالاي عالئم ايتقان. ءبئراق ءبارئ بوس اثگئمة بولئپ شئققانئ بةلگئلئ. ذلئ قاعان قايدا جاتئر؟ بةلگئسئز. بةلگئسئز بولعان سايئن وعان دةگةن قئزئعؤشئلئق ؤاقئت وتكةن سايئن ارتؤدا.
سةيسةن امئربةك ذلئ
دەرەككوز:«ايقئن» گازەتى