شةتةلدةگئ قازاق اؤئلدارئن بئرئكتئرة الامئز با؟
استانا. 8- جةلتوقسان. قازاقپارات - ءبئزدئث ةلئمئز شةتتةگئ 5 ميلليون قازاقتئ ساقتاپ قالؤ ءذشئن ةكئ ماسةلةنئ ناقتئلاپ قولعا الؤئ كةرةك سةكئلدئ.
ءبئرئنشئسئ - تاؤةلسئزدئك العان تذستا باستالئپ، جالعاسئن تاؤئپ كةلة جاتقان كوشئ-قون ماسةلةسئ. قازئر ئركئلدئ دةگةنئمئزبةن، بولاشاقتا قايتادان قارقئن الؤئ ءتيئس يگئ باستاما. ةكئنشئسئ - شةتةلدةگئ قازاقتئث جذتئلئپ كةتؤئنة جول بةرمةؤ ماقساتئندا قازاق دياسپورالارئ كوپ قونئستانعان ةلدةردةگئ قانداستارئمئزدئ ءبئر ورتاعا شوعئرلاندئرؤ ءئسئ. جالپئ، ةكئنشئ ماسةلةنئ، ياعني شةتةلدةگئ قازاقتاردئ ءبئر مةكةنگة، ءبئر اؤدانعا، ءبئر وبلئسقا توپتاستئرؤ بئزگة نة بةرةدئ؟ سارالاپ كورةيئكشئ...
...قاجةتتئلئگئ
شةتةلدةگئ الاش جذرتئن ءبئر ورتاعا شوعئرلاندئرؤ ماسةلةسئ - شئعئستاعئ ءذندئستاننان باستاپ، باتئسئمئزداعئ ةؤروپا ةلدةرئ مةن ا ق ش ارالئعئنداعئ ذلان-عايئر اتئراپتاعئ سانسئز مةملةكةتتئ ةكئنشئ وتانئ ةتكةن قازاقتاردئث بارئنة قاجةتتئ باستاما. ولار وزدةرئ تذراتئن مةملةكةتتة توپتاسا ءومئر سذرسة، ءتئلئن، ءدئلئن، ءدئنئن ذمئتپاعان بولار ةدئ. سول ورتالئقتا وتاندئق تةلةارنالاردئث، باسپاءسوزدئث جةتئمدئلئگئن دة جذزةگة اسئرؤعا جول اشئلار ةدئ.
بذل ورايدا «شةتةلدةردةگئ قازاقتاردئ ءبئر ورتاعا شوعئرلاندئرؤ ماسةلةسئ شئندئعئندا دا ولاردئث قازاقتئعئن ساقتاپ قالا الا ما» دةگةن ساؤال تؤئندايتئنئ راس. ءبئزدئث پئكئرئمئزشة، وسئ ارمان ورئندالسا، سول ةلدةگئ باؤئرلارئمئز سالت-سانادان ايئرئلمايدئ. وعان مئسال رةتئندة موثعوليانئث بايان-ولگةي ايماعئن الؤعا بولادئ. 1940- جئلئ بايان-ولگةي ايماعئن قذرؤدا قازاقتئث ءبئرتؤار تذلعاسئ جةثئسحان دذزةلباي ذلئ ةرةن ةثبةك ةتتئ. سول جةثئسحان دذزةلباي ذلئنئث ئقپالئمةن ءبئر كةزدةرئ حوبدا ايماعئنئث باتئس وثئرئندةگئ موثعول مةن قازاقتاردئ باسقارعان، مارشال شةنئن العان، موثعول ةلئنئث ايگئلئ قولباسشئسئ چويبالسئن موثعول حالقئنا:
«قازاق حالقئن «باگا ياستان» (ذساق سذيةكتئلةر) دةؤدئ، «حاساگ» دةگةن اتاؤلاردئ توقتاتؤ كةرةك. قازاق ذلتئنئث موثعول ذلتئنان ةش ايئرماشئلئعئ جوق. قازاق حالقئ موثعولييا مةملةكةتئنئث ءوزئنئث ذلت تئلئندة مةكتةبئ بار، باسپاءسوزئ بار دةربةس ءبئر ايماعئ بولا الادئ»، - دةگةن ةكةن. سونئمةن قاتار قازاق ذلتئنئث 12 ةرةكشةلئگئن ءتئزئپ، موثعول حالقئنا ذلگئ ةتئپتئ-مئس.
ةندئ قاراثئز، سول چويبالسئننئث شاپاعاتئ ناتيجةسئندة بايان-ولگةي ايماعئنئث 97 مئث قازاعئ التاي سؤم، تولبو سؤم، ساگساي سؤم دةپ «سؤمداتئپ» كةتة باراتئن 15 كة جؤئق ةلدئ مةكةندة ءتذتئنئن تذتةتئپ، قازاقي سالت-ءداستذرئن سول قالپئندا قايماعئن بذزباي ذستاپ قالا الدئ. ءتئپتئ قازئر قازاقتئث ذمئت بولعان قانشاما ذلتتئق قذندئلئعئ سول جاقتان بئزگة كةلئپ جاتئر.
انادولئداعئ «قازاقكةنت»
سونئمةن قاتار ءبئر ورتالئققا قونئستانؤدئث قاجةتتئگئن شةتةلدةگئ قانداستارئمئز بئزدةن دة جاقسئ تذسئنةدئ. ويتكةنئ قازاق بولئپ قالؤ - ولاردئث باستئ ماقساتئ. مئسالئ، 1972- جئلئ تذركياداعئ قازاقتار تذرئك ذكئمةتئنة ءوتئنئش جاساپ، قذرئلئس سالؤ ءذشئن جةر بةرؤدئ سذرايدئ. تذركيا ءوتئنئشتئ قاناعاتتاندئرئپ، سونئث ناتيجةسئندة قازاقكةنت اؤدانئ بوي كوتةرگةن. قازئر ول اؤدان گيؤنةشلي (كذن ساؤلةلئ) دةپ اتالسا دا، ةؤروپاداعئ قازاقتاردئث رؤحاني «استاناسئنا» اينالئپ وتئر.
كاليفورنياداعئ Kazakh Land
ارينة، وقئرمان قاؤئم «شةتةلدةگئ قازاقتئث باسئن ءبئر ورتالئققا شوعئرلاندئرؤدئث جولدارئ قايسئ؟» دةپ سذراؤئ مذمكئن. وعان ا ق ش-تئث كاليفورنيا شتاتئنئث ايگئلئ ماليبؤ جاعاجايئنداعئ Kazakh Land اتتئ ةتنيكالئق قازاق اؤئلئن مئسالعا كةلتئرؤگة بولادئ. ءبئراق بذل - ءبئز ويلاعانداي اؤئل ةمةس، دةمالئس ورنئ. سول Kazakh Land -تا تئگئلگةن كيئز ذيلةرگة تؤريستةر مةن دةمالؤشئلار اعئلئپ جاتاتئن كورئنةدئ. سةبةبئ ةؤروپالئقتارعا قازاقتئث ذلتتئق تاعامدارئ مةن سؤسئندارئ، سالت-ساناسئ، ذلتتئق تذسئنئگئ تاثسئق. وسئنئ ورايلئ پايدالانعان كاسئپكةرلةر قيالدارئنا ةرئك بةرئپ، وسئ ءبئر مينياتيؤرالئق ةتنيكالئق اؤئلدا ناؤرئز مةرةكةسئ، باؤئرساق كذنئ دةگةن سةكئلدئ ذلتتئق مةيرامداردئ دذركئرةتئپ وتكئزةدئ ةكةن.
سونئمةن قاتار سالت اتقا ءمئنؤ، قذسبةگئلةردئث بذركئت سالؤ ونةرئن كورسةتؤ، اسئق ويناپ، التئباقان تةبؤ سةكئلدئ قذندئلئقتار قوناقتاردئث قئزئعؤشئلئعئن وياتقان. بالكئم، وزگة ةلدةردةگئ قانداستارئمئزدئ ءبئر رؤحاني ورتالئققا توپتاستئرؤ ءذشئن وسئ ذلگئنئ دة جاثعئرتؤعا بولاتئن شئعار. ءبئر جاعئنان شةتةلدئكتةرگة قازاقتئ تانئتئپ، ةكئنشئ جاعئنان سول ةلدةگئ قازاعئمئزدئث جايئن كذيتتةيمئز... ارينة، قولداؤ تاپسا، بذل شارؤانئ وتاندئق كاسئپكةرلةرئمئز ذرشئقشا ءيئرئپ اكةتةر ةدئ.
قئتايداعئ قازاق سايتئ وسئ ماسةلةنئ كوتةردئ
2 ميلليونعا جؤئق قانداسئمئز ئرگةدةگئ قئتايعا قاراستئ ئلة مةن تارباعاتاي ساعاسئنداعئ قازاقئ توعئز اؤدان مةن ةكئ قالانئث توثئرةگئندة قئتاي، دذنگةن، ذيعئر سةكئلدئ ذلتتارمةن قويئ قورالاس ءومئر سذرؤدة. مذنئث سئرتئندا دةربةس موري، باركول، اقساي سةكئلدئ شاعئن اأتونوميالئ قازاق اؤداندارئ بار. سونئمةن قاتار ءذرئمجئ، شئحئزئ، قارامايلئ قالالارئندا الاش بالاسئ تئرشئلئك ةتؤدة. سانجئ حذيزؤ (دذنگةن) اأتونوميالئ وبلئسئنا قاراستئ سانجئ، قذتئبي، ماناس، جةمسارئ، شونجئ، فؤكاث، ميشؤان، اؤداندارئندا دا قازاقتار جةتةرلئك.
دةمةك، قئتايدا ءذش ايماقتئث قازاقتارئ قارايتئن (تارباعاتاي، ئلة، التاي) ئلة اأتونوميالئ قازاق وبلئسئ بار دةگةنئمئزبةن، مذنئث سئرتئندا قانشاما قازاق قئتاي ةلئنئث ءار مةكةنئندة شاشئلئپ جاتئر. وسئ ماسةلةنئ كوتةرئپ، جؤئردا قئتايداعئ قازاق جاستارئنئث senkazakh.com سايتئ «قازاق اأتونومياسئنئث حالئ» اتتئ ماقالا جاريالادئ. ماقالا اأتورئ وسئنداعئ قازاقتاردئث باسئن بئرئكتئرةتئن ذلكةن قازاق اأتونوميالئق اؤدانئن قذرؤ قاجةتتئگئن ايتئپتئ. ارينة، ءبئزدئث كوزقاراسئمئزبةن قاراساق، جاقسئ يدةيا. ءبئراق قئتاي مةملةكةتئ ءذشئن ءذي ئشئنةن ءذي تئگئپ بةرؤ مذمكئن نارسة مة؟
مذمكئن جاعئ
تاريحتان 1952- جئلئ كوممؤنيست گةنةرال ؤاث جئن شئنجاثداعئ قازاق بايلارئ مةن زيالئلارئنا تيسة باستاعان كةزدة قئتاي كومپارتياسئنئث باتئس-سولتذستئك بيؤروسئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ شي دجؤنسيؤن مئرزانئث قئتاي باسشئسئ ماؤ زئدذئثعا ذسئنئس جاساپ ءجذرئپ، قازاقتاردئ امان الئپ قالؤعا سةپتئگئن تيگئزگةنئن بئلةمئز. سول سي دجؤنسيؤن - قازئرگئ قئتاي باسشئسئ شي جينپيثنئث اكةسئ. دةمةك، اكةسئنئث شاراپاتئ بالاسئنئث بويئنان تابئلا بئلسة، دامئعان قئتاي ءذشئن قازاقتاردئ ءبئر مةكةنگة، ءبئر اؤماققا شوعئرلاندئرؤ، سول ارقئلئ ذلتتئعئن ساقتاؤعا جاردةم ةتؤ اسا قيئن شارؤا ةمةس. ونئث ذستئنة، قئتاي بيلئگئنئث قازاق دياسپوراسئنا دةگةن كوزقاراسئ ءارقاشاندا دذرئس.
تاقئرئپقا وراي
رود-ايلةند شتاتئنداعئ قازاق اؤئلئ...
ا ق ش-تئث رود-ايلةند شتاتئندا قازاق اؤئلئ بار. بذل دا ءبئر قازاق ةكةنئمئزدئ ذمئتتئرماؤ ءذشئن جاسالعان قادام كورئنةدئ. ءبئراق اتاؤئ «قازاق اؤئلئ» بولعانئمةن، بذل شتاتتا ةشقانداي اؤئل جوق. ءال-فارابي اتئنداعئ قازاق ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث جؤرناليستيكا فاكؤلتةتئنئث ذستازئ قارلئعا مئسايةأا حانئمنئث ايتؤئنشا، قازاقستاننان ا ق ش-قا قونئس اؤدارعان بالةتمةيستةر جانات بايدارالين 2004 - جئلئ قازاقتئ تانئستئرؤ ماقساتئمةن «قازاق اؤئلئ» اتتئ ذيئم قذرعان. كةيئنئرةك امةريكالئق سيؤزان ساكسةن اتتئ كةلئنشةك «قازاق اؤئلئنئث» جذمئسئن دوثگةلةتئپ اكةتكةن. وعان سةبةپ سيؤزاننئث قازاق قئزئ سارانئ اسئراپ الؤئ ةكةن. ول قئزئنئث قازاق ةكةنئن بئلگةنئن قالايدئ.
قازئر «قازاق اؤئلئنا» امةريكانئث جةر-جةرئندة تذراتئن قازاق بالالارئن باؤئرئنا باسقان اتا-انالار مذشة. اتا-انالار جئلئنا ءبئر مارتة بالالارئمةن بئرگة «قازاق اؤئلئنا» (نةگئزئ لاگةر) كةلئپ، قازاقتئث ذلتتئق دذنيةتانئمئمةن، ءبئتئم-بولمئسئمةن تانئسادئ، ياعني ءاردايئم دا ولاردئث ساناسئنا قازاق ةكةنئن سئثئرؤگة تئرئسادئ.
ءتذيئن
ءبئر مةملةكةتتئث ةكئنشئ مةملةكةتتئث ئشكئ ساياسي جاعدايئنا ارالاسؤئنا قذقئعئ جوق. دةسةك تة، دةموكراتيا زاثدئلئقتارئ از ذلتتار مةن دياسپورالاردئث جويئلئپ كةتپةؤئنة، دةناسيوناليزاسياعا ذشئراماؤئنا نةگئزدةلة جاسالعانئن ةسكةرسةك، مذنداي الاثداؤشئلئق ءبئلدئرؤدئث ابةستئگئ جوق.
دذنيةءجذزئ قازاقتارئنئث 1- قذرئلتايئندا ق ر پرةزيدةنتئ ن.ا.نازاربايةأ: «قازاق دالاسئن جايپاپ وتكةن 1932-1933- جئلدارداعئ اپاتتئ اشارشئلئق 6 ميلليون قازاقتئث 2،2 ميلليونئنئث ءومئرئن جالماپ كةتتئ»، - دةگةن بولاتئن. 2،2 ميلليون قازاقتئث قئرئلؤئ (كةيبئر دةرةكتةردة بذدان دا كوپ) كئمنئث وزةگئن ورتةمةدئ دةسةثئزشئ! ونداي وكئنئشكة قالماؤ ءذشئن تاؤةلسئز ةلئمئز شةتةلدةگئ 5 ميلليون قازاقتان تئرئدةي ايئرئلماؤدئث جولئن قاراؤئ قاجةت. ول ءذشئن ةلئمئزدةگئ رةسمي 8172 اؤئل مةن 86 قالانئث جاعدايئنا الاثداعانداي، قازاق ذلتئنئث وكئلدةرئ مةكةندةيتئن شةتةلدةگئ ةلدئ مةكةندةردئث جايئنا دا باس اؤئرتقانئمئز ءجون سةكئلدئ.
اأتور: قانات بئرلئك ذلئ
دةرةككوز: «الاش ايناسئ» گازةتئ