ساکةننئث دة، بةيئمبةتتئث دة اتئلماعانئ انئق
استانا. 7- جةلتوقسان. قازاقپارات- بئردة رةسةيدئث «ؤاقئت» اتتئ تةلةحابارئنئث سوثئندا بةرئلةتئن اؤا رايئ مالئمةتئ کارتاسئنا قاراپ وتئرئپ، بايکال کولئنئث ارعئ جاعئندا ورنالاسقان بودايبو دةگةن قالاعا کوزئم ءتذستئ.
بودايبو..، بودايبو... وؤ، مئناؤ مارقذم، جةرلةس، ءتئپتئ اؤئلداسئمئز مئرسالئق اقساقالدئث بةيئمبةت مايلينمةن ايداؤدا بئرگة وتئرئپ، بئرگة بولدئم دةيتئن قالانئث اتئ ةمةس پة دةپ ةسئمة الدئم.
الدئمةن مئرسالئق اقساقال تؤرالئ بئرةر ءسوز. م.يسمايلوأ - قازئرگئ قوستاناي وبلئسئ امانکةلدئ اؤدانئ تاريحئندا اتئ قالعان تاريحي تذلعا. امانکةلدئ اؤدانئ 1928- جئلئ قذرئلعاندا اؤداندئق پارتيا کوميتةتئنئث ةث العاشقئ ءبئرئنشئ حاتشئسئ بولئپ قئزمةت اتقارعان. 1938- جئلئ حالئق جاؤئ دةگةن جالا جابئلئپ، سوتتالئپ، اتؤ جازاسئنا بذيئرئلعان. ءبئراق ول ذکئمنئث کذشئ دة جويئلماي، قايتادان دا قارالماي، ءسئبئر لاگةرلةرئندة ايداؤدا بولئپ، قارا جذمئستارعا جةگئلگةن.
ستالين ولگةننةن کةيئن اقتالئپ، ةلگة ورالئپ، سول امانگةلدئ اؤدانئنئث قايئثدئ کةثشارئنداعئ ورتا مةکتةپتة زةينةتکةرلئککة شئققانعا دةيئن مذعالئم بولدئ. اقساقالدئق جاسئندا مولدا بولئپ، 1993- جئلئ 89 جاسئندا دذنيةدةن وزدئ. مةن ول کئسئنئ 1991- جئلئ ءوز ذيئندة جولئقتئرئپ، ءبئراز اثگئمةلةسکةن ةدئم. مئرسالئق اقساقال بةلئ بذگئلئثکئرةپ، تاياقپةن جذرسة دة تئث، شيراق کورئندئ. ءبئراق قذلاعئ اؤئرلاپ، ةستؤئ قيئنداثقئراعان ةکةن.
«ءاي، اتتةث-اي، ءبئر اؤداندا ءجذرئپ، ءتئپتئ کورئپ-کةزدةسئپ، جذزدةسئپ ءجذرئپ ةرتةرةک، بذدان 5-10 جئل بذرئن اثگئمة سذراماعانئمدئ قاراشئ، ارامئزدا جذرگةن ءتئرئ تاريح ةدئ، قانئمئزعا سئثگةن بةيقامدئق-اي دةپ قاتتئ وکئندئم. جاسئ ذلعايعان، ءارئ قذلاعئ اؤئر قاريامةن ذزاق اثگئمةلةسة الماي اتتانئپ ةدئم. دةگةنمةن، سونداعئ قئسقا اثگئمةنئث ذزئن-ئرعاسئ مئنانداي.
مئرسالئق يسمايلوأ ءبئزدئث امانگةلدئ اؤداندئق پارتيا کوميتةتئنئث ءبئرئنشئ حاتشئسئ قئزمةتئنةن بوساعاننان کةيئن الماتئعا شاقئرئلئپ، سوندا ءتذرلئ جاؤاپتئ قئزمةتتةر اتقارادئ. 1932- جئلعئ اشتئقتا جانة سونئث الدئندا قولدان قئرعئنعا ذشئراتئلعان مالدئث از دا بولسا ورنئن تولتئرؤ ءذشئن ذکئمةت ونئ قئتايعا مال ساتئپ الئپ اکةلؤ ءذشئن ءئسساپارعا جئبةرةدئ. مئرسالئق بذل شارؤانئ ويداعئداي تئندئرئپ قايتقانئمةن، کةيئن ونئث وسئ ساپارئ وزئنة پالة بوپ جابئسادئ. سول قئتايدا جذرگةن کةزئندة جاپوندارمةن بايلانئسئپ، سولارعا ساتئلعان دةگةن ايئپ تاعئلادئ.
الماتئداعئ ئشکئ ئستةر مينيسترلئگئنئث تذرمة کامةراسئندا وزدةرئن قالاي تةرگةپ، ازاپتاپ نةشة ءتذرلئ قورلئقتار کورسةتکةنئن ايتئپ بةردئ.
- ءتان ازابئ وزئنة، جان ازابئنئث اؤئرئ - 20-30 پيونةر بالالاردئ اکةلئپ، «مئنة، مئنالار - حالئق جاؤلارئ» دةپ کورسةتئپ، سولارعا ءبئزدئ بالاعاتتاتئپ، تةپکئزئپ، بةتتةرئمئزگة تذکئرتةتئن. ساکةن سةيفؤللينگة «سةنئ کوکئرةک قئلئپ جذرگةن مئناؤ سذلؤ قارا مذرتئث عوي» دةپ ونئث مذرتئن ءبئر تالداپ جذلعاندا، مذنداي جانتذرشئگةرلئک ءتان ازابئنا شئداي الماي شئثعئرعان، «جاؤئزدار» دةپ ايقايلاعان ساکةننئث داؤسئ بارئمئزگة ةستئلئپ جاتاتئن. 1938- جئلئ 18- ناؤرئز کذنئ 18 ادامعا اتؤ جازاسئ بذيئرئلعان ذکئم شئعارئلدئ، - دةپ مئرسالئق اقساقال اثگئمةسئن ودان ارئ جالعاستئردئ.
سول 18 ادامنئث ئشئندة مئنالار بولدئ دةپ ةسئندة قالعان ةسئمدةردئ اتادئ. ولار: ئزمذحان قذلئمبةتوأ - قازاقستان ورتالئق اتقارؤ کوميتةتئنئث ءتوراعاسئ، ةسقارايةأ - پروکؤرور، 1926-27- جئلدارئ کوکشةتاؤ وبلئستئق اتقارؤ کوميتةتئنئث ءتوراعاسئ بولئپ ئستةگةن، بةکتذرعانوأ - «ةثبةکشئ قازاق» گازةتئنئث جاؤاپتئ رةداکتورئ، عابباس امانجولوأ - شئمکةنت وبلئستئق اتقارؤ کوميتةتئنئث ءتوراعاسئ، جانايدار ءسادؤاقاسوأ - الماتئ وکرؤگتئک پارتيا کوميتةتئنئث 1-حاتشئسئ، ءابئلجان دوسوأ - اقتوبة وبکومئنئث 1-حاتشئسئ، عابباس نذرئموأ - سةمةيدةن. سول سياقتئ ساکةن، بةيئمبةت، ءئلياس، ارئستانبةکوأ تاؤتان (زاث ءمينيسترئ) جانة باسقا قوعام قايراتکةرلةرئنئث اتتارئن اتادئ. کةيبئرةؤلةرئن ذمئتقان.
- اتؤ جازاسئنا ذکئم شئعارئلعانئمةن، ةشقايسئمئز اتئلعان جوقپئز. ونداي ذکئم ورئندالا بةرسة، ءسئبئر کةن ورئندارئنداعئ اؤئر قارا جذمئستاردئ کئم ئستةمةک، اتئپ تاستاعاننان ذکئمةتکة نة پايدا. سول سةبةپتئ پالةنئ کذنئ ذکئم ورئندالدئ دةپ ءئس قاعازدارئنا جازادئ دا ءسئبئر لاگةرلةرئنة جذمئسقا ايداپ جئبةرئپ جاتتئ. 72 ادامدئ الدئمةن يگارکاعا الئپ کةلدئ، ودان کامچاتکا ةتةگئندةگئ سولوأکا لاگةرئنة اپاردئ. ارکئم ءار لاگةرگة ءبولئنئپ، تاراتئلئپ جاتتئ. بةيئمبةتپةن ةکةؤمئزدئث تاعدئرئمئز بودايبو قالاسئنداعئ تذتقئندار لاگةرئندة توعئستئ. بةيئمبةتتئ بذرئننان سوناؤ 1913-14- جئلدان بةرئ بئلةتئنمئن. عاليادا وقئپ جذرگةندة فةدوروأکا اؤدانئ ماثئنداعئ جايلاؤداعئ ةلگة کةلگةن. سوندا ودان ساباق الئپ وقئعانمئن.
ذلئ وتان سوعئسئنئث العاشقئ جئلدارئندا کةثةس اسکةرئ اؤئر شئعئندارعا ذشئراپ، جاؤئنگةرلةر ميلليونداپ وققا ذشقانئ، ءجذز مئثداپ تذتقئنعا تذسکةندةرئ بةلگئلئ. سولارمةن بئرگة ذرئستا کوماندير وفيسةرلةر دة مئث-مئثداپ قازا تاپتئ. اسکةري ءبئلئمئ بار کومانديرلةر جةتئسپةي جاتتئ. سودان ةل ئشئندةگئ جانة ءسئبئردئث ونداعان ، جذزدةگةن تذتقئن لاگةرلةرئندة تذرمةلةردئث باستئعئ بولئپ جذرگةن اسکةري ءبئلئمئ بار وفيسةرلةردئ مايدانعا جونةلتئپ، ولاردئث ورنئنا ساؤاتئ بار، قابئلةتتئ جاي ادامداردئ تاعايئندايتئن. ءبئر کذنئ ماعان: «يسمايلوأ، زات-دورباثدئ الئپ ءبئرجولا سئرتقا شئق» دةگةن بذيرئق بةردئ. مذندايدا نةگة دةگةن سذراق بةرئلمةيدئ. اتا ما، الدة باسقا جاققا جئبةرة مة، وزدةرئ بئلةدئ. ايتةؤئر، جاتقان ورنئثا قايتئپ کةلمةيسئث. بةيئمبةت ةکةؤئمئز قذشاقتاسئپ، جئلاسئپ قوشتاستئق. کةيئن ونئ 1943- جئلئ سول بودايبوداعئ لاگةردة قايتئس بولدئ دةپ ةستئدئم. دةمةک بةيئمبةتتئث سذيةگئ سوندا قالدئ.
ال مةنئ ةنيسةي وزةنئنئث باس جاعئنداعئ سايان تاؤئنئث ةتةگئندةگئ جاداربا دةگةن تذتقئن لاگةرئنئث باستئعئ ةتئپ تاعايئندادئ. مةنئث بذرئن جاؤاپتئ جذمئستاردا بولعانئم، بودايبو لاگةرئندة تاپسئرئلعان بريگاديرلئک جذمئستاردئ تئثعئلئقتئ اتقارعانئمدئ ةسکةرسة کةرةک.
ساکةن سةيفؤللين تؤرالئ بئلةتئنئم، ماگادانداعئ لاگةردئث بئرئندة شاحتادا قذلاپ مةرت بولدئ جانة سونئث الدئندا شةککةن اؤئر قايعئ-قاسئرةتتةن جذيکة اؤرؤئنا شالدئققان، شاحتا ذيئندئسئنةن قذلاپ قازا تابؤئنا سول اؤرؤئ دا سةبةپ بولعان دةپ ةستئدئم. قالاي ولگةندة دة ساکةننئث دة، بةيئمبةتتئث دة ک گ ب ارحيأئندة جازئلعانئنداي اتئلماعانئ، ايداؤدا تذتقئن لاگةرلةرئندة قازا تاپقانئ انئق. اتؤ جازاسئنا بذيئرئلعانمةن، ايداؤدا بولئپ کةيئن امان ورالعان مةن سياقتئ ادامدار کوپ بولماسا دا، بار. مئسالئ، 18 دئث ءبئرئ، بذرئن زاث ءمينيسترئ بولعان ارئستانبةکوأ تاؤتان امان کةلدئ. ونئ ءوز کوزئممةن کورگةنمئن. دةمةک اتئلعان دةگةنگة سةنة بةرؤگة بولمايدئ، - دةپ مئرسالئق اقساقال اثگئمةسئن اياقتاعان ةدئ.
مةنةن بئرنةشة جئل بذرئن قازاق راديوسئنئث ءتئلشئسئ کاکئمبةک نارجانوأ مئرسالئق يسمايلوأتان راديو سذحبات الئپ، داؤسئن جازئپ الئپ، ةفيردةن سويلةتکةن. تولئق، دذرئس مالئمةت سول راديوحاباردا بةرئلگةن-دئ.
ةندئگئ ايتپاعئمئز، کومةسکئ ئزدةر مذلدةم جوعالئپ کةتپةي تذرعاندا ساکةنگة دة، بةيئمبةتکة دة، ماعجانعا دا قايتادان ئزدةؤ سالؤئمئز کةرةک. 1990- جئلئ ساکةننئث سذيةگئن ئزدةپ ماگادانعا بارعان العاشقئ ساپاردئث ءساتسئز بولعانئن بئلةمئز. «1940- جئلئ ساکةندئ ءوز قولئممةن جةرلةگةنمئن، تاؤئپ بةرةمئن»، - دةپ ةکسپةديسيانئ باستاپ بارعان سول کةزدئث وزئندة 80 جاستاعئ قاراعاندئلئق قاريا مؤدروأ قالئث ءشوپ باسئپ، بذتالار وسئپ کةتکةن قورئمنئث اراسئنان تاپ باسئپ تابا الماعان.
مؤدروأ اؤةلدة وپ-وثاي تابامئن دةپ ويلاعانئمةن، «ةلؤ جئلدا ةل جاثا» دةگةندةي، جةر دة وزگةرةتئنئن ةسکةرمةگةن. ءذش کذندة سذيمةنمةن، کذرةکپةن تؤندرانئث شئلدةدة دة جئبئمةيتئن توث قاباتئنئث جارتئ مةترئن زورعا قازعان. باسقا ادام، نيکولاي دةگةن کئسئ بولئپ شئققان. اياعئنا بايلانعان فانةرگة جازئلعان جازؤ ساقتالعانئ - قؤانارلئق جاي. دةمةک، کةلةسئ قابئرلةردئث ءبئرئنةن ساکةن سذيةگئ تابئلارئنان ءذمئت بار. ءبئراق سول جئلئ بارعاندار کةلةسئ جئلئ سايلانئپ کةلمةک بولئپ، ةلگة ورالعان. ال کةلةسئ جئلئ کةثةس وداعئ ئدئراؤئنا بايلانئستئ تؤئنداعان کةدةرگئلةر قايتادان ةکسپةديسيا جاساؤعا مذمکئندئک بةرمةگةن. بوس اؤرةشئلئک دةپ کذدئک کةلتئرؤشئلةر دة تذساؤ سالعانعا ذقسايدئ.
ةندئ بيئل ساکةندئ زةرتتةؤشئ، ئزدةؤشئسئ شاحيزادا ءابئلدين بذل ماسةلةنئ قايتا کوتةرئپ، قوعامدئق ويعا قوزعاؤ سالئپ، ازاماتتئق تانئتئپ وتئر. وسئ ماقساتپةن 20- قاراشا کذنئ الماتئ قالاسئندا «ماعجان جذمابايةأتئث، ساکةن سةيفؤلليننئث ءومئرباياندئق دةرةکتةرئن ايقئنداؤ، جةرلةنگةن ورنئن تابؤ، سذيةکتةرئن ةلگة جةتکئزؤ ذرپاق پارئزئ» اتتئ عئلئمي کونفةرةنسيا وتکئزئلگةنئ، بةلسةندئ توپتئث بذل ئسکة قذلشئنئپ وتئرعانئ اسا قؤانئشتئ حابار.
ساکةن سذيةگئن ئزدةؤشئلةردئث العاشقئ ساپارئنان بةرئ 12 جئل ءوتتئ. مؤدروأ سول کةزدة 80 جاستا بولاتئن. ونئث ومئردة بار-جوعئنان حابارئمئز جوق، دةگةنمةن ول ساکةن جةرلةنگةن جةردئ کورسةتئپ کةتتئ. وزگة ئزشئلةر ءدئن امان. ةکئنشئ ةکسپةديسيانئ شاحيزادا ءابئلدين باستاپ بارئپ، سول جةردئ تاؤئپ کورسةتةرئ انئق.
بذل جولئ العاشقئ ساپاردئث ساتسئزدئکتةرئنةن ساباق الئپ، مذقيات دايئندالئپ، ابدةن سايلانئپ بارؤ کةرةک. ةکسپةديسيا قذرامئندا تاجئريبةلئ ارحةولوگ پةن کورئپکةلدةر بولعانئ ءجون. ءبئر ةمةس، بئرنةشة، ءتئپتئ ونداعان قابئردئ اشؤعا تؤرا کةلةر. سوندئقتان توثدئ قازؤدا جذمئستئ جةثئلدةتؤ ءذشئن قاجةتتئ تةحنيکالئق قذرالداردئ ماگادان قالاسئنان سايلاپ اپارؤ، توثدئ ورتةپ ءجئبئتؤ، ءبئر ةمةس، بئرنةشة قابئردئ قاتارئنان قازئپ ارشؤ، باسقا ادام بولئپ شئققاندا، ولاردئث اتئ-جوندةرئن مذقيات تئرکةپ، باسپاسوزدة جاريالاؤ سياقتئ جذمئستار ةسکةرئلؤئ کةرةک دةيمئز. مذمکئن، ولاردئث ذرپاقتارئ بولؤئ دا مذمکئن عوي. ئزدةؤ جذمئستارئ ءبئر اپتا ةمةس، ايعا سوزئلسا دا بةينةتئنة توزةتئن قايراتتئ جئگئتتةر، سونداي ئسکة شئنئققان جذمئسشئلار ئرئکتةلسة دةيمئز.
ةندئگئ ماسةلة قارجئعا تئرةلةدئ. وتکةن ساپاردا اقشالارئ تاؤسئلئپ قيئندئققا ذشئراعان بولاتئن. ساکةن مةن بةيئمبةت جانة ماعجان سذيةکتةرئن ئزدةؤ بئرنةشة باعئتتا جذرگئزئلةدئ، بئرنةشة جئلعا سوزئلادئ. سوندئقتان ارنايئ قور قذرئلؤئ کةرةک دةپ بئلةمئز. حالقئمئز بذل ئزگئ ئستةن ايانئپ قالمايدئ. مئسالئ، ءوزئم ءبئر ايلئق زةينةتاقئمدئ قور قذرئلعان کذنئ اؤدارامئن. ال کاسئپکةرلةر دة قوماقتئ قارجئ قوسارئ انئق. ذکئمةتئمئز دة کومةکتةسةدئ.
بةيئمبةت سذيةگئن ئزدةؤگة بودايبو قالاسئنا دا ةکسپةديسيا بارؤئن جوسپارلاؤ کةرةک. الدئمةن بئرنةشة بئلئکتئ ئزشئلةر بارئپ، لاگةردئث بودايبو قالاسئنئث قاي جةرئندة ورنالاسقانئن، لاگةر مذراعاتئنئث بار-جوعئن، لاگةر قئزمةتئندة بولعان جةرگئلئکتئ ادامداردان کوزئ ءتئرئ کئسئلةر قالعان-قالماعانئن بارلاپ، زةرتتةپ کةلسة، دذرئس بولماق.
بذدان بئلاي ساکةن مةن بةيئمبةت جانة ماعجاننئث اتئلماعانئنا، ءسئبئردئث ةثبةک لاگةرلةرئندة اؤئر جذمئستارعا جةگئلئپ، قازا تاپقاندارئنا کذدئکتةنؤدئ دوعارئپ، سذيةکتةرئن ةلگة جةتکئزؤگة کذش سالؤعا ءتيئسپئز. مئرجاقئپ دؤلاتوأ پةن سماعذل ءسادؤاقاسوأتئث سذيةکتةرئنئث تاؤئپ اکةلئنئپ، تؤعان جةر قوينئنا تاپسئرئلؤئ قانداي زور قؤانئش بولعانئ بةلگئلئ.
ال ساکةن سةيفؤلليننئث، ماعجان جذمابايةأتئث، بةيئمبةت مايليننئث سذيةکتةرئ قذدايدئث قذدئرةتئمةن تابئلا قالسا، حالقئمئز ءذشئن تةثدةسئ جوق جاقسئ جاثالئققا اينالار ةدئ. ونئ تئلمةن ايتئپ جةتکئزؤ قيئن. الاش ارئستارئنئث قاي-قايسئسئ دا قئمبات تا قادئرلئ. ولاردئث سذيةگئ تابئلئپ، ةلگة ورالار بولسا، حالقئمئزدئث رؤحئ کوتةرئلئپ، قايتا تذلةپ، ةلدئک اسئل قاسيةتتةرئ بيئکتةپ، اسقاقتاي تذسةتئندةي کورئنةدئ.
ءلايئم سولاي بولعاي!
جذما-نازار سومجذرةک، جازؤشئ.
«جاس الاش» گازةتئ