عالامشارلئقتار جةردئ مةكةن ةتكةن بة؟
استانا. 7- جةلتوقسان. قازاقپارات- الةمدة وزگة عالامشارلئقتار جايلئ وقيعالار كوپتةپ كةزدةسةدئ. الايدا ونئث شئن-وتئرئگئ عئلئمدا دالةلدةنة قويعان جوق. ءبئراق الةمنئث تذكپئر-تذكپئرئنةن تابئلئپ جاتقان كةيبئر ولجالار تاثعالدئرماي قويمايدئ.
وسئ سالانئ زةرتتةپ جذرگةن مامانداردئث پئكئرئنة سةنسةك، وزگة عالامشارلئقتارعا جةر الةم وسئدان بئرنةشة عاسئر بذرئن پانا بولعان ةكةن. ياعني كةيبئر عالئمدار «وزگة عالامشارلئقتار ادامزاتتان جةردئ تارتئپ الؤ ءذشئن كةلةدئ» دةپ، «جاؤدئ جاقئنداتئپ، اتتئ تاقئمداتئپ»، بايبالام سالئپ جاتسا، باسقا زةرتتةؤشئلةر «ولار جةر شارئن باياعئدا-اق مةكةن ةتئپ كةتكةن» دةگةن تذجئرئمدئ ذسئنئپ جاتئر...
دروپا تايپاسئ
مذنداي تذجئرئم سوناؤ 20- عاسئردئث باس كةزئندة پايدا بولعان ةكةن. 1938- جئلئ قئتاي ارحةولوگئ چي پؤ تةي ءوزئنئث شاكئرتتةرئمةن تيبةت تاؤلارئنئث ذثگئرلةرئنة زةرتتةؤ جذرگئزةدئ. زةرتتةؤ بارئسئندا ولار ءپئشئنئ ادامدئكئنة ذقسامايتئن قاثقالاردئ تابادئ. سودان باس سذيةكتةرئ ادةتتةگئدةن ذلكةن، ال دةنةلةرئ نازئك ءارئ جئثئشكة كةلگةن بذل قاثقالار وزگة عالامشارلئقتارعا تيةسئلئ دةگةن بولجام جاسايدئ. ولاردئث بذلاي بولجاؤئنا ذثگئر قابئرعالارئنداعئ كذن مةن ايدئث جانة اسپان دةنةلةرئ سالئنعان سؤرةتتةردة نةگئز بولسا كةرةك. سونداي-اق عالئمدار سذيةكتةردئث جانئنان نة ماقساتتا قولدانئلعانئ بةيمالئم، ديامةترئ 30 سانتيمةترگة جةتةتئن، قذرامئ وزگةشة دوثگةلةك تاستاردئ تابادئ.
وسئلاردئث بارلئعئن ةسكةرة كةلة، عالئمدار بذل تذسئنئكسئز تئرشئلئك يةلةرئ 12 مئث جئل بذرئن جةر شارئنا ذشئپ كةلگةن «دروپا تايپاسئ» بولعان دةگةن تذجئرئم جاسايدئ. ال 60-جئلدارئ رةسةي جانة امةريكا باسئلئمدارئنا تيبةت تاؤلارئنان تابئلعان «دروپا تايپاسئ» جايلئ دةرةكتةر شئعا باستايدئ. الايدا مذنداي زةرتتةؤدئث بولعان-بولماعانئ بةلگئسئز. وسئنداي جادئگةرلةردئث تابئلعاندئعئن راستايتئن دالةلدةردئث بولماؤئ وسئ وقيعانئث بولعاندئعئنا كذمانمةن قاراؤشئلاردئث سانئن كوبةيتكةن.
كذماندانؤشئلاردئث قاتارئن ازايتؤعا تالپئنعان قئتاي عالئمئ سؤم ؤم نؤي وزگة عالامشارلئقتاردئث دوثگةلةكشةلةرئندة تاثبالانعان يةروگليفتةردئث ماعئناسئن اشادئ. ول دوثگةلةكتةردة دروپا تايپاسئ جايلئ اقپاراتتئث بار ةكةنئن، بذل تايپانئث عارئش كةمةسئ جةرگة الئس پلانةتادان ذشئپ كةلئپ بذزئلعانئن، سول سةبةپتئ دة جةردة قالئپ قويعانئن جازادئ. وسئنداي نةگئزسئز تذجئرئمدارئمةن عئلئمي باسئلئمدارعا ماقالا جاريالاعان عالئم ةلدئث سئنئنا ذشئراپ، كذلكئگة قالادئ. مذندايدئ كوتةرة الماعان عالئم جاپونياعا كةتئپ، سول جةردة دذنية سالعان ةكةن.
قئتايلئقتار تاراتقان بذل وقيعاعا وزگة ةلدئث عالئمدارئ ويدان شئعارئلعان اثئز دةپ قارايدئ. ءتئپتئ زةرتتةؤشئلةردئث كوبئسئ سؤم ؤم نؤي دةگةن عالئمنئث بولعاندئعئنا دا كذمان كةلتئرةدئ. دةسة دة بذل اثئز كوپتةگةن ةلدةردئث قئزئعؤشئلئعئن تؤدئرعان كورئنةدئ. ءتئپتئ ماسكةؤ عالئمدارئنئث ءوزئ قئتاي ةلئنةن دوثگةلةك تاستاردئ ارنايئ الدئرئپ، زةرتتةؤ جذرگئزئپ، ولار دا تابئلعان بذل جادئگةرلةردئث جةرگة تيةسئلئ ةمةستئگئن دالةلدةگةن-مئس.
ال اأستراليا عالئمئ ةرنةست أةنةگةر 1974- جئلئ وسئ جايتتئث شئن-وتئرئگئن ناقتئلاؤ ءذشئن قئتايعا كةلةدئ. بذل ساپارئندا ةل مذراجايئن ارالاپ ءجذرئپ، قذپيا تاستاردئ كوزئ شالئپ قالادئ. «وزگة عالامشارلئق جادئگةرلةرگة» قئزئققان ول ورايئن تاؤئپ، سؤرةتكة ءتذسئرئپ الادئ. ءبئراق بذل تاستار كوپ ذزاماي مذراجايدان ءئزئم-قايئم جوعالئپ كةتةدئ. سولايشا عالئمنئث سؤرةتئ دالةلسئز قذجات كذيئندة قالئپ قويادئ.
جذرتتئث كذلكئسئنة، عالئمداردئث سئنئنا ذشئراعان قئتايلئق زةرتتةؤشئ سؤم ؤم نؤيدئث تذجئرئمئنا نةمئس ارحةولوگئ أالتةر فون مولتكة كامئل سةنةدئ. ونئث پايئمداؤئنشا، دروپا تايپاسئنئث تؤعان قونئسئ سيريؤس عالامشارئنئث جانئندا بولؤئ مذمكئن. قئتايلئق عالئمنئث ةثبةكتةرئن جوققا شئعارمايتئن زةرتتةؤشئ بذل تايپانئث تذگةلئمةن قئرئلئپ قالعانئنا ةش سةنبةيدئ. ول قئتايدئث ادام اياعئ باسپاعان تاؤلارئندا ءالئ دة بولسا دروپا تايپاسئنئث وكئلئ تئرشئلئك ةتئپ ءجذر دةگةن ويدا.
وسئلايشا قذپياسئ كوپ، دالةلئ جوق بذل جايت كوپشئلئك ءذشئن اثئز دةثگةيئندة قالئپ قويا بةرمةك. كئم بئلةدئ، مذمكئن، قئتاي عالئمدارئ وزگة عالامشارلئقتاردئث قذپياسئن بذرئن اشؤ ءذشئن نةمةسة باسقا دا ءبئر سةبةپتةرمةن شئندئقتئ جاسئرئپ، اقيقاتتئ اثئزعا اينالدئرعئسئ كةلگةن بولار. اقيقاتئ قايسئ، وتئرئگئ قايسئ، انئق بئلمةگةن سوث بئردةمةنئ بولجاپ ءبئلؤ مذمكئن ةمةس تة شئعار.
مئسئردان تابئلعان مؤميا
قئتاي جةرئنة وزگة عالامشارلئقتار وسئدان 12 مئث جئل بذرئن كةلئپ قونئستانعان بولسا، ورتالئق افريكا جةرئنة وسئدان 500 جئل بذرئن ذشئپ كةلگةن ةكةن. 2009- جئلئ شأةيساريالئق انتروپولوگ ؤگو دةتي باستاعان زةرتتةؤ توبئ رؤاندانئث نؤ ورمانئنان ةجةلگئ تايپا مةكةن ةتكةن قونئستئ تابادئ. زةرتتةؤ بارئسئندا عالئمدار تذسئنئكسئز 200 گة تارتا قاثقانئ تابادئ. قئتاي جةرئنةن تابئلعان سذيةكتةردئث بيئكتئگئ ءبئر مةتردةن اسپايتئن بولسا، ورماننان تابئلعان تئرشئلئك يةلةرئنئث بيئكتئگئ 2 مةتردةن اساتئن كورئنةدئ. ءبئراق سئرتقئ پئشئندةرئ ءبئر-بئرئنة ذقساس كةلگةن.
زةرتتةؤشئ ؤگو دةتيدئث سوزئنة سةنسةك، ولار جةرگة جئبةرئلگةن وزگة عالامنئث جاؤئنگةرلةرئ. جةرگة قونئستانعان ولار وزدةرئنة تاپسئرئلعان بذيرئقتئ ورئنداماي جاتئپ، قئرئلئپ قالعان. ولاردئث ولئمئنة جةردئث تئرشئلئك يةلةرئ ةمةس، قانداي دا ءبئر ئندةت سةبةپ بولسا كةرةك. زةرتتةؤ توبئ بذل جاؤئنگةرلةردئث اراسئندا امان قالعاندارئ دا بار بولؤئ مذمكئن دةگةن ويدا. ويتكةنئ ولاردئ جةرگة جةتكئزئپ سالعان عارئش كةمةسئ ءالئ دة تابئلماپتئ.
عالئمدار زةرتتةؤ جذمئستارئنئث ناقتئ قاي ماثدا جذرگئزئلئپ جاتقانئن ايتؤدان ءذزئلدئ-كةسئلدئ باس تارتقان. ولار دذنيةنئ ءدذر سئلكئندئرةر جاثالئقتارعا قول جةتكئزبةيئنشة، قاراپايئم حالئققا بذل ةسكئ قونئستئث مةكةنجايئن بةرگئسئ جوق. كئم بئلةدئ، بذل دا ءبئر «اتئث شئقپاسا - جةر ورتةنئث» ءتاسئلئ شئعار.
مذنداي تئث جاثالئقتارئمةن جةر الةمدئ تذرئك عالئمدارئ دا تاثعالدئرا الاتئن كورئنةدئ. سوناؤ مذزدئق داؤئرئنة تيةسئلئ وزگة عارئش يةسئنئث قاثقاسئ تذرئك زةرتتةؤشئلةرئنئث قولئنا دا تذسكةن ةكةن. شئنئ تابئتقا سالئنئپ، ءبالزامدالعان تئرشئلئك يةسئنئث بويئ نةبارئ 1 مةتر 20 سانتيمةتر. ال دةنةسئنئث ءتذسئ جاسئل كةلگةن ءارئ قاناتئ بار-مئس. ادامعا كوبئرةك ذقسايتئن بذل مؤميانئث قاناتئ مةن كوزدةرئنئث ذلكةندئگئ، ءتذسئنئث وزگةشةلئگئ تذرئك زةرتتةؤشئلةرئنئث ساناسئن سان-ساققا جذگئرتؤدة.
وزگة عالامشارلئق «جادئگةرلةر» سوناؤ ةجةلگئ مئسئر جةرئنةن دة تابئلعان ةكةن. ول ماثايدان تابئلعان مؤميانئث بويئنئث ذزئندئعئ ةكئ جارئم مةتردئ قذراعان. ءبئر قئزئعئ، مئسئرلئق اقسذيةكتةردئث ةسكئ مازارئنان تابئلعان بذل قاثقا ادامنئث سذيةكتةرئنة ذقسامايتئن بولئپ شئققان. عالئمداردئث ةسةبئنشة، بذل قاثقانئث جاسئ 4 مئث جئلعا جةتئپ قالادئ. ياعني كةزئندة ادامدارمةن قاتار ءومئر سذرگةن بذل قذپيا تذلعا وزگة عالامشارلئق بولؤئ ابدةن مذمكئن. ونئث اؤزئنئث ذلكةندئگئ مةن سويلةؤ، ةستؤ، ءيئس سةزؤ مذشةلةرئنئث مذلدةم جوقتئعئ عالئمداردئ سونداي ويعا جةتةلةپ وتئر.
سونداي-اق «اقسذيةكتئث» جانئنان تذرمئسقا قاجةتتئ كةرةك-جاراقتارئ جانة وزگة دة، نة سول زاماننئث، نة بذگئنگئ كذننئث سايمانئنا ذقسامايتئن زاتتار تابئلعان. مازاردان، سونئمةن قاتار دوثگةلةكشةلةر، تاسقا قاشالئپ سالئنعان جذلدئز بةن ايدئث سؤرةتتةرئ، ءتذرلئ سئزبالار تابئلعان. ءبئر ايتا كةتةرلئك ماسةلة، اتالمئش مازار اسقان شةبةرلئكپةن سوعئلعان ةكةن. قابئرعالارئنئث بةرئكتئگئ مةن تذزؤلئگئ سول كةزدةگئ مذمكئندئكتئث شةكتةؤسئز بولعاندئعئن ايشئقتاي تذسسة كةرةك. دةمةك، مئسئر پيراميدالارئنئث سالئنؤئنا وزگة عالامشارلئقتاردئث سةپتةسكةنئ شئندئققا ساياتئن سةكئلدئ.
بذل دةرةكتةرگة سةنسةك، وزگة عالامشارلئقتار ادامزات پلانةتاسئنا ذنةمئ كةلئپ، كةتئپ وتئرعان. وسئدان 12 جانة 4 مئث جئلدار بذرئن ادامزات بالاسئمةن قاتار، بئرلئكتة ءومئر سذرگةن، عئلئمي جاثالئقتارئمةن دة بولئسكةن وزگة عالامشارلئقتاردئث كةيئن جةرگة جاؤئنگةرلةرئن جئبةرؤئن قالاي تذسئنؤگة بولادئ؟ 500 جئل بذرئن جئبةرئلگةن عارئش جاؤئنگةرلةرئنئث ماقساتئ نة ةدئ؟ ءيا، ادام كةرةك بولسا قيالئن ةرتتةپ ايعا دا بارا الادئ. مذمكئن، كةيبئر عالئمداردئث وسئنداي تاقئرئپتارعا بارؤئ سول قيالدئث ءبئر ذشقئنئ بولار. الدة، تئلسئمعا سةنةتئن ادامداردئث قذر دولبارئ مةن قئزئق قؤعان، اتئن قالئپتاستئرعئسئ كةلةتئن جانداردئث وزدةرئن جارنامالاؤئ ما، كئم ءبئلئپتئ؟
«اي» دةمةكشئ، اريزونا ؤنيأةرسيتةتئنئث عالئمدارئ پول دةأيس پةن روبةرت أاگنةر ايدان دا وزگة عالامشارلئقتاردئث ءئزئن تاپپاق. ولار جةر سةرئگئنئث كومةگئمةن تذسئرئلگةن فوتوسؤرةتتةر تولئق زةرتتةلسة، مئندةتتئ تذردة ةسكئ مادةنيةت جذرناقتارئ تابئلاتئنئنا سةنئمدئ. ءتئپتئ ولار سول ماقساتتا «Lunar Reconnaissance Orbiter» جةر سةرئگئنئث سؤرةتتةرئن تالماي قاراپ جاتقان كورئنةدئ. ايدئث بةتئ تةك كراتةرلاردان عانا ةمةس، ءتذرلئ عيماراتتارعا دا تولئ دةگةنگة سةنةدئ ولار.
ال ونداعئ عيماراتتاردئث ادام كوزئنة كورئنبةؤئنة استةرويدتار سةبةپ ةكةن. ياعني ايعا ءبئرشاما سالماقپةن كةلئپ سوعئلاتئن مةتةوريتتةردئث كةسئرئنةن شاث كوتةرئلئپ، عيماراتتار مةن باسقا دا زاتتاردئث ءذستئن شاث باسئپ قالعان-مئس. ءيا، ايتقانداي-اق، قيالدئ ةرتتةپ مئنسةث، ايعا دا باراسئث.
ءسابينا زاكئرجان قئزئ
«ايقئن»