بابالار سذيةگئنئث سذراؤئ قايدا؟

 استانا. 19 - قاراشا. قازاقپارات - وتكةنگة سالاؤات، بولاشاققا عيبادات ايتپاي، بذگئنمةن عانا ءومئر ءسذرؤ ءبئزدئث سالتئمئزدان بولماسا كةرةكتئ. ءبئراق ازئرگة عاسئرلار قذنداعئندا قالعان قاسيةتتئ قازئنالارئمئزعا وث كوزقاراس تانئتقان سئثايئمئز بولعانئمةن، سئنئمئز كةلئسپةي تذر.

بابالار سذيةگئنئث سذراؤئ قايدا؟

 اتا-بابامئز ءجذرئپ وتكةن جولداردئ قانشالئقتئ زةرتتةپ-زةردةلةي الدئق؟ ءبئزدئث زامانئمئزدان بذرئنعئ وركةنيةتتئ تانؤعا ورةمئز جةتتئ مة؟ باسقا ايماقتاردئ قايدام، اسپانمةن تالاسقان تاؤئ مةن سئلدئراي اققان بذلاعئ جوق اتئراؤدئث الئس-جاقئننان بةتكة العان مةيماندارئنئث الدئندا مةيماناسئ تاسئپ، ماقتانا كورسةتةردةي قانداي قاسيةتتئ ورئندارئ بار؟ مادةني ةسكةرتكئشتةر ةلةنئپ-ةسكةرئلئپ جاتئر ما؟ جاؤاپ بةرؤ قيئنعا سوعاتئن بذل ساؤالدار مادةنيةتكة ماثئز بةرئلمةي كةلةتئنئنةن عانا حاباردار قئلادئ. قارا التئندئ، بئلايعئ ةل باي سانايتئن ايماق رؤحاني بايلئعئن ءالئ كذنگة تولئق تانئپ بولعان جوق. وكئنئشكة قاراي. بذعان جايئقتئ بويلاي ورنالاسقان جةردةگئ تاريحي قذندئلئقتار مةن كونة شاهارلاردئث بذگئنگئ ايانئشتئ حالئ دة دالةل بولا الادئ.

سارايشئق جةر بةتئنةن جوعالا ما؟

بذل ساؤالعا «ءيا» دةپ جاؤاپ بةرؤ اؤئر. «جوق» دةپ كةسئپ ايتؤ دا تاعئ قيئن. «مذمكئنمةن» عانا مذدئرئپ قالامئز. ويتكةنئ «ةندئ ءبئر بةس جئلدان كةيئن سارايشئق جةر بةتئنةن تئپ-تيپئل بولئپ جوعالادئ»، - دةيدئ اتئراؤداعئ ارحةولوگيا عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئعئنئث اعا قئزمةتكةرئ مارات قاسةنوأ. شاشئلعان باس سذيةكتةر مةن ذگئتئلگةن ساز بالشئقتاردئث الاثئنا اينالعان كونة شاهاردئث ورنئ - بذگئنگئ ذرپاقتئث تاريحي قذندئلئققا دةگةن كوزقاراسئن ايشئقتاپ تذرعانداي ةلةس بةرةدئ. «اسپان استئنداعئ مذراجاي» دةپ اسپةتتةگةنئمئز دة - ءسوز جذزئندة عانا. رةسپؤبليكالئق ماثئزئ بار تاريحي هام مادةني ةسكةرتكئشتةردئث تئزئمئنة الئنعانئمةن، سارايشئقتئث سئنئن بذزباؤعا ارةكةتتةنگةنئمئز شامالئ. ال كوشپةندئ وركةنيةتتئث بةلگئسئندةي بولئپ بذگئنگة جةتكةن كونة شاهاردئ جايئقتئث سؤئ جالماپ بارادئ.

سارايشئق ماسةلةسئنة سئرت قاراماي، ءذن قوسئپ جذرگةن الكةي مارعذلان اتئنداعئ ارحةولوگيا ينستيتؤتئنئث استانا بولئمشةسئنئث ديرةكتورئ، پروفةسسور زةينوللا ساماشةأ كةزئندة ةسكئ قالانئث ورنئن ساقتاپ قالؤدئث وزئندئك نذسقالارئن دا ذسئنعان بولاتئن. ءبئراق ماسةلةنئث ءبارئن قارجئعا اكةپ تئرةپ، جئلئ جاؤئپ قويا سالدئق. «ذشقان قذستئث قاناتئ تالاتئن قازاق دالاسئندا 52 مئثنان استام ةسكةرتكئش بار. سولاردئث تةك ةكةؤئ عانا (قوجا احمةت ياساؤي كةشةنئ مةن تاثبالئ تاس) حالئقارالئق يؤنةسكو-نئث قورعاؤئنا ةنگئزئلگةن.

بذل - وتة وكئنئشتئ جانة ذيات نارسة»، - دةيدئ بةلگئلئ ارحةولوگ. سارايشئقتئ الةمدئك مادةنيةتتئث ءبئر بولشةگئنة اينالدئرئپ، حالئقارالئق بةدةلدئ قوعامنئث قورعاؤئنا ئلئكتئرؤ بذگئنگئ ذرپاقتئث پارئزئ بولؤئ كةرةك.

تاسكةشؤ كةرؤةن سارايئ - تاريحتئث تابارئگئ

سارايشئق پةن كونة ذرگةنئشتئث اراسئنا سارا جول سالعان ذلئ جئبةك جولئنئث بويئنداعئ تاسكةشؤ كةرؤةن سارايئ دا كذنئ كةشةگة دةيئن ةسكةرؤسئز قالئپ كةلةدئ. ةندئ عانا اتئراؤلئق ارحةولوگتةر كةرؤةن سارايئنئث كةرةمةتئن تانؤعا جذمئلا كئرئسئپ جاتئر. بذل ورتاعاسئرلئق ةسكةرتكئش التئن وردا مةملةكةتئنة تيةسئلئ جانة ءبئر ةرةكشةلئگئ تذتاستاي قئش كئرپئشتةن تذرعئزئلعان. وبلئستئق تاريح جانة ارحةولوگيا ورتالئعئنئث باسشئسئ اماندئق عاريفوللادان بئلگةنئمئزدةي، «مادةني مذرا» مةملةكةتتئك باعدارلاماسئنئث اياسئندا وتكةن جئلدارئ سارايدئث جارتئسئ ارشئلئپ الئنئپتئ. ماقات، قئزئلقوعا، جئلوي اؤداندارئنئث شةكارالاس قيئلئسئندا ورنالاسقان تاسكةشؤ كةرؤةن سارايئ - سارايشئق قالاسئنان شئعاتئن نوعاي جولئ بويئنداعئ العاشقئ كةرؤةن ساراي. كةزئندة كوپةستةر مةن داؤلةتتئ ساياحاتشئلارعا قوناقذي رةتئندة سالئنعان بذل مةكةن ساعئز وزةنئنةن وتةتئن وتكةلدئ قامتاماسئز ةتئپ، كةرؤةن سارايدئث حابارشئلارئنئث اتئن اؤئستئراتئن پوشتا بةكةتئ دة بولئپتئ. اسكةري بولئمشة دة وسئندا ورنالاسقانعا ذقسايدئ. اماندئق عاريفوللا، ارحةولوگيالئق قازبا جذمئستارئ كةزئندة سولتذستئك-باتئس بذرئشتان ءبذتئن شةثبةر قذرايتئن مذنارا جانة باتئس جاردئث ورتاسئنان جارتئ شةثبةر ءتارئزدئ مذنارا اشئلعانئن ايتادئ. «زةرتتةؤ جذمئسئ كةزئندة جةراستئ قويما مةن كولةمئ ذلكةن جاتئن بولمة اشئلدئ. بولمةلةردئث ئشئندة ءتورت جاتئن بولمة جانة ءبئر اس بولمة بار. جاتئن بولمةنئث ءارقايسئسئنا جئلئتؤ پةشتةرئ مةن كةرةؤةت قالانعان. كةرةؤةت تاستان قالانئپ، ءئشئ سازبةن تولتئرئلدئ. ةكئ جاققا قاراي كةتةتئن پةش تذتئندئكتةرئنئث ورتاسئنا تاندئر ورناتئلعان. پةشتئ ءارتذرلئ ماقساتتا پايدالانعان. ءبئرئنشئ، پةش بيئك بولعان، ياعني جئلئ كةرةؤةت رةتئندة پايدالانعان (سؤفا)، ةكئنشئ، بذل پةش ةكئ جاقتاعئ بولمةنئ جئلئتئپ تذرادئ جانة تاندئرعا نان پئسئرؤگة مذمكئندئك بولعان. قازبا جذمئستارئ كةزئندة كةرؤةن سارايدان شارؤاشئلئقتئث ءار تذرئنة ارنالعان كةراميكالئق ئدئستاردئث كوپتةگةن تذرلةرئ جيناقتالدئ. ونئث ئشئندة سذر جانة قئزئل قئشتان جاسالعان ذلكةن كولةمدةگئ حؤمداردئث فراگمةنتتةرئ، قذمئرالار، تارةلكةلةر، ءارتذرلئ تذسپةن سئرلانئپ، بةزةندئرئلگةن شئثئلتئرلئ پيالا ت.ب ئدئستار، سونئمةن بئرگة قئشتان جاسالعان شئراق سئنئقتارئ، شئعئرلار دا بار. ئدئستار الؤان ءتذرلئ ورنةكتةرئمةن، سوعئلعان شتامپتارئمةن ةرةكشةلةنةدئ. حورةزم، يران ت.ب ةلدةردةن الئپ كةلئنگةندةرئ دة از ةمةس. بذل كةرؤةن-سارايدئث ذلكةن ساؤدا ورتالئعئ بولعان قالالارمةن، كورشئ ةلدةرمةن بايلانئسئ بولعاندئعئن دالةلدةيدئ. قازبا جذمئستارئ كةزئندة بذل جةردةن جةز بذيئمدار، تةمئر، مئس بذيئمدار دا انئقتالدئ. تابئلعان جادئگةرلةردئث ئشئندة مئس تيئندار بار. تيئندار التئن وردانئث بيلةؤشئلةرئ وزبةك حان (1313-1341 ج ج.) جانة جانئبةك حان (1341-1357 ج ج.) تذسئندا سوعئلعان. وزبةك حان تذسئندا سوعئلعان ءبئر تيئندئ مئسالعا الساق، تيئننئث ءبئر بةتئندة ارقاسئنا كذن ارقالاعان بارئس بةينةسئ، ةكئنشئ بةتئندة «جوعارعئ جارلئقپةن، زاث بارئنة بئردةي» دةگةن ءسوز جازئلعان. كةرؤةن سارايدا ذلكةن ساؤدا قاتئناسئنئث، اقشا اينالئسئنئث جاقسئ دامئعاندئعئن دالةلدةيتئن تاعئ ءبئر فاكتئنئث ءبئرئ وسئ بولماق. دةرةكتةرگة سذيةنسةك، كةرؤةن-سارايدئث باتئسئندا ءوتئپ جاتئرعان ساعئز وزةنئندةگئ وتكةل كذيدئرئلگةن قئش كئرپئشتةن سؤ استئنا توسةلئنئپ سالئنعان. وتكةن ءداؤئردئث سوثئندا وسئ جةردة مال ايداعان حالئق وتكةلدئ كورگةندئكتةرئن ايتادئ. ءبئراق بذگئنگئ كذنئ بذل جةردةگئ وتكةلدئث ورنئ تابئلماي وتئر»، - دةيدئ ول.

اقتوبة-لاةتيگة - لايئقتئ كوزقاراس

وبلئس ورتالئعئنان 10 اق شاقئرئم قاشئقتئقتا ورنالاسقان تاعئ ءبئر كونة شاهار - اقتوبة-لاةتي قالاشئعئ دةپ اتالادئ. بذل جةردئ العاش رةت وتكةن عاسئردئث 60-جئلدارئ مذنايشئ-گةولوگ ساپار قارئمساقوأ پةن ولكةتانؤشئ عالئم أياچةسلاأ افاناسةأتةر انئقتاپ ةدئ.

 اقتوبة-لاةتي تاريحتا «شةبةرلةر قالاشئعئ» دةگةن ذعئممةن بةلگئلئ. بذل جةردة كوپتةگةن قولونةر شةبةرحانالارئ جذمئس ئستةگةن. ال جةرگئلئكتئ حالئق ساؤدا كةرؤةندةرئنة قئزمةت كورسةتكةن. بذگئندة وبلئستئق تاريحي-ولكةتانؤ مذراجايئندا ساقتاؤلئ سذيةك جذزئكتةر مةن تاراقتار، جةز جذزئكتةر، بئلةزئكتةر، ئدئستار، شئنئ تذمارلار، مونشاقتار ةجةلگئ اقتوبةلئكتةردئث قولونةرگة قانشالئقتئ ءمان بةرگةنئن ايگئلةيدئ. شةبةرلةر قالاسئن XIV عاسئردئث اياعئندا تةمئردئث اسكةرئ قيراتئپ كةتكةن. ءبئر كةزدةرئ كاسپي تةثئزئ مةن جايئق وزةنئ دةثگةيئنئث كوتةرئلؤئ سالدارئنان سؤ استئندا قالعان قالاشئق وتكةن عاسئردئث 50-جئلدارئ جةر بةتئنة قايتا شئققان ةدئ. ةسكئ قالانئث ورنئن زةرتتةؤ جذمئستارئ 90-جئلدارئ توقتاپ قالدئ. اراعا 20 جئل ءذزئلئس سالئپ بارئپ اتئراؤلئق ارحةولوگتةر بذل مةكةنگة نازار اؤداردئ. مةملةكةت قورعاؤئنا الئنعان قالاشئقتئث تذتاستاي ءبئر بولئگئ تةلةستانسئ سالؤ كةزئندة قيراتئلعان. قويناؤئنا عاسئرلار عالاماتئن بذگئپ جاتقان بذل جةردئث جانئنان قازئر «جذلدئز» دةگةن ئقشاماؤدان بوي كوتةردئ، جةرگئلئكتئ حالئق جارئسا ءذي سالئپ جاتئر.

اقتوبة-لاةتيگة لايئقتئ كوثئل بولؤ قاجةتتئلئگئ تؤئنداپ وتئر. ازئرگة بذل ورئنعا تةك ح.دوسمذحامةدوأ اتئنداعئ اتئراؤ مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئ تاريح فاكؤلتةتئنئث ستؤدةنتتةرئ عانا قازبا جذمئستارئن جذرگئزئپ كةلةدئ. «شئنئ كةرةك، عئلئمي-زةرتتةؤ جذمئستارئن جذرگئزؤگة قذلشئنئسئمئز زور بولعانئمةن، قاراجاتتئث جةتئسپةؤئ قولئمئزدئ بايلايدئ»، - دةيدئ ؤنيأةرسيتةتتئث تاريح كافةدراسئنئث مةثگةرؤشئسئ سةرئك قؤانئش.

Р.S.

مادةني مذرالارعا، ةلدئك ةسكةرتكئشتةرگة «بذل جةر مةملةكةت قامقورلئعئنا الئنعان» دةگةن جالقئ سويلةمئ بار تةمئر بةلگئ قويئپ قانا قامقورلئق كورسةتكةننئث رولئن ويناؤعا بولمايتئنئن تذسئنةتئن كةز جةتكةن سئندئ. وبلئس اؤماعئندا ورنالاسقان تاريحي نئساندارعا ساراپتاما جاساؤ كةزئندة مذراجاي قئزمةتكةرلةرئ 605 كونة ةسكةرتكئش، قورعاندار مةن قورئمدار، ساعاناتامدار، قالاشئقتاردئ تةكسةرئپتئ. ولاردئث كوپشئلئگئ جوندةؤدئ، قالپئنا كةلتئرؤدئ قاجةت ةتؤدة.

اأتور: باقئتگذل باباش، اتئراؤ

دەرەككوز:«الاش ايناسى» گازەتى

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى