موثعوليادا اقشا سارايئن سالعان اقساقال

      استانا. 9 - قاراشا. قازاقپارات - موثعوليادا اقشا سارايئن سالعان اقساقال بذگئندة ةلگة ورالئپ، الماتئ تذبئندةگئ «وردا» اتتئ كةشةندئ ةتنوگرافيالئق سالتانات سارايئنئث يةسئ بولئپ وتئر.

موثعوليادا اقشا سارايئن سالعان اقساقال

  سئرتتاي اتئن كوپ ةستئگةن اياتحان تذرئسبةك ذلئ اقساقالمةن كةزدةسئپ، ول كئسئنئث وتكةن ءومئرئ، موثعول قازاقتارئنئث كوشئ-قون ماسةلةلةرئ تؤرالئ، قازئرگئ قازاقستانداعئ ورالمانداردئث جاعدايئ تؤرالئ، جالپئ قازاق ةلئ تؤرالئ كوزقاراسئن، قازاقستان ازاماتئ رةتئندة ةلئمئزدئث كةلةشةگئ تؤرالئ وي ءوربئتؤئن سذراعان ةدئك.

   - اياتحان تذرئسبةك ذلئ، قازاقستاننئث تاؤةلسئزدئگئ جئلئندا تؤعاندار ات جالئن تارتئپ ءمئنئپ، ةر-ازامات بولدئ. وتكةن كذندةرگة كوز جئبةرسةك تالاي سئناقتان وتكةنئمئز اثعارئلادئ...

      - تاؤةلسئزدئك دةگةن قاسيةتتئ ارمانئمئز ةدئ عوي. اسئرةسة ءبئز سياقتئ ورالماندار جات جةردة توگئلگةن قانئمئز بةن تةرئمئزدئ ايتپاعاننئث وزئندة، ةل دةپ ةثئرةپ جذردئك، ال ةرتةرةك ةلگة جةتكةن باؤئرلارئمئزدئث قؤانئشئندا شةك جوق. ءبارئ دة كوز الدئمئزدا ءوتتئ عوي...

     اياتحان اقسقال ءسوزئن ودان ءارئ بئلاي جالعاستئردئ:

«مةن 1941 - جئلئ تامئز ايئنئث 30-جذلدئزئندا بايان-ولگيدة دذنيةگة كةلدئم. اكة-شةشةم شارؤا ادامدار بولدئ. اكةم 67 جاسئندا، ال شةشةم 37 جاسئندا جاستاي دذنيةدةن ءوتتئ.

        ورتا مةكتةپتئ موثعول تئلئندة وقئپ ءبئتئردئم، كةلةشةكتة ذلانباتئردا وقيمئن جانة قئزمةت ةتةمئن عوي دةگةن ويمةنةن. ونجئلدئقتئ ذزدئك ءبئتئردئم. ذزدئك بئتئرگةن وقؤشئلارعا ارنايئ جولداما بةرئلةتئن ةدئ. مةن ؤكرايناعا، كيةأ قالاسئنا، تةحنولوگيالئق ينستيتؤتقا، ونجئلدئقتئ بئتئرگةن بالالاردئث ئشئنةن بايقاؤدان وزئپ شئعئپ، جولداما الدئم. كيةأتة 70 قازاق ستؤدةنتتةرئ بولدئ.

   وسئ بالالاردئث بارئمةن قويان-قولتئق ارالاستئق. قازاق ءتئلئن بئلمةيتئن، الماتئدان كةلگةن بالانئ اقئرئندا قازاقشا سويلةيتئن ةتتئك. ماسكةؤدة وقيتئن (مارقذم) بولاتحان تايجان، مذرات اؤةزوأتةرمةن بايلانئس جاسادئق. «جاس تذلپار» ذيئمئنا بةلسةنة ارالاستئق. مئنة بذل جئگئتتةرمةن قئرئق جئلدان استام ؤاقئت سئرلاسپئز، دامدةسپئز.

ماسكةؤدة، لةنينگراد ت.ب. قالالاردا وقيتئن قازاق ستؤدةنتتةرئمةن بايلانئستا بولدئق. سونداعئ ويئمئز وسئ بويئ كةتة بةرسةك، ءتئلئمئزدئ، ءدئنئمئزدئ جانداندئرماساق ةرتةث ةلگة بارعاندا پايدامئز تيمةسة نة بولعانئمئز؟ وسئلاي كةتة بةرسةك 30-40 جئلدا قازاقي ذلتتئق مذددةگة قاقپاق جاؤئپ قوياتئن شئعارمئز دةگةن وي ءبئزدئ العا جةتةلةدئ. قازاقتار ءجيئ-ءجيئ باس قوساتئن بولدئق. قازاقشا اثگئمة، ولةث وقئپ، ءان سالاتئن بولدئق. ارامئزدا اسپيرانتتار دا، دوكتورانتتار دا، سولداتتار دا بولدئ.

وقؤ ءبئتئرئپ ةلگة ورالدئق، موثعولياعا. مةن كيةأتئث جةثئل ونةركاسئپ تةحنولوگياسئ ينستيتؤتئن «ولشةؤ قذرالدارئ جانة اأتوماتيكا» ماماندئعئ بويئنشا ءبئتئردئم. قئزمةتتئ سلةسارلئقتان باستادئم. موثعولدار قازاقتاردئ قاتتئ سئيلايتئن. ءبئزدئ العئر، ئسكةر، ءبئلئمدئ، تازا، ادال دةپ باعالايتئن. بارلئق قذپيانئ قازاقتارعا سةنئپ ايتؤعا بولادئ، بذلار ءبئزدئ ةشقاشان ساتئپ كةتپةيدئ دةپ ةسةپتةيتئن...  سول بئزگة دةگةن سةنئمنئث ارقاسئندا، داثعا دةگةن ءبئلئمدئ باسشئنئث كومةگئمةن (بذل كئسئ موثعوليا باسشئسئ سةدةنبالمةن جةرلةس ءارئ قذرداس بولاتئن) التئ ايدان سوث ينجةنةرلئك قئزمةتكة تذردئم، ءبئر جئلدان سوث باس ينجةنةر بولدئم.

   ءبئزدئث كومبينات مال ءونئمئن تذگةل قاجةتكة جاراتاتئن، تةرئ يلةيتئن زاؤئتئ بار، توقئما فابريكاسئ بار، كئلةم فابريكاسئ، نة كةرةك وننان استام ءبولئمئ بار ذلكةن بئرلةستئك ةدئ. مئنا قازاقتئث باسئ ئستةيدئ ةكةن دةپ، مةنئ كيئز ونئمدةرئن شئعاراتئن فابريكا سالؤعا جئبةردئ. ونئ ئسكة قوستئم.

     وسئ كةزدة «اقشا سارايئن»  سالؤ ماسةلةسئ كوتةرئلدئ. تاثداؤ ماعان تذسةدئ. كومبينات مةنئ جئبةرگئسئ كةلمةدئ. جوعارئداعئلار بذل «ذلتتئق ماسةلة» دةپ شةشئم قابئلداعان. ارنايئ قذرئلئمنئث ادامدارئ مةنئث اتا-بالالارئمنئث قانداي كوزقاراسئ بولعانئن، قاشان كةلگةنئن، قايشئ ارةكةتتةرئ، سوزدةرئ بولمادئ ما، نة كةرةك ابدةن تةكسةرئپتئ. ءسويتئپ وسئ مةملةكةتتئك ماثئزدئ شارؤانئ ماعان تاپسئردئ عوي.

   بذل جذمئستئ بئتئرؤگة سةگئز جئل ؤاقئت كةتتئ. بةرلين، بؤداپةشت، أارشاأا، لةنينگراد، ماسكةؤ «اقشا سارايلارئندا» بولئپ، تاجئريبة جيناقتادئم.  ةش مةملةكةت ءوز قذپياسئن ايتا قويعئسئ كةلمةيدئ. سوندئقتان ئسكة كئرئسپةستةن بذرئن سول ةلدئث تؤئنئث استئندا تذرئپ، ارنايئ كئتاپقا «مةن وسئ جةردةن ذيرةنگةن قذپيامدئ جازباشا دا، اؤئزشا دا ةشكئمگة ةشقاشان ايتپايتئن بولامئن» دةگةن قولحات بةرةسئز. وسئ اتالعان قالالاردا، اقشا سارايلارئندا مةنئث قولحاتئم ساقتاؤلئ تذر.

   ءبارئبئر ءبئز قايتسةك تة قازاقستانعا كةتةمئز دةگةن ذلكةن ويدئث ذستئندة جذردئك قوي. سئرتقا كوپ شئعاتئنئمدئ پايدالانئپ، اتامةكةنگة قالاي ورالؤدئث جولدارئن قاراستئرا ءجذردئم.  ماسكةؤدة «شةتةل ءتذستئ مةتال» دةگةن بئرلةستئكتئث موثعولدارمةن بئرلةسكةن كاسئپورئنئ بولدئ. مةن كةيئنگئ جئلدارئ سوندا ئستةدئم. موثعوليادا وندئرئلگةن ءتذستئ مةتالداردئ ول جاقتا بايئتاتئن دا، قازاقستانعا اكةلئپ ايئراتئن. وسئ كةزدة مةن قازاقستانعا كوپ كةلئپ ءجذردئم. گورباچةأتئث «قايتا قذرؤئ» باستالعان كةزدة-اق «وتانعا ورالاتئن ءسات تؤدئ» دةپ شةشتئك.

    مةن 1989 - جئلدان باستاپ قازاقستانعا كةلگةن سايئن كوشؤ جايلئ ايتئپ ءجذردئم. 1991 - جئلدئث اياعئنا دةيئن ماسكةؤدئث اؤزئنا قارادئق قوي. سودان قازاقستاندا «وتان» قوعامئ اشئلدئ، سونئ جاعالادئق، شةرحان مذرتازا سةكئلدئ ذلتجاندئ ةل اعالارئنا باردئق. «كوشئپ كةلگةننةن باسقا جول جوق، ول جاقتا قانشا جةردةن ءوسئپ-وندئك دةگةنمةن تةك وسئندا كوگةرةسئثدةر»، - دةدئ.

بايان-ولگي 1940 - جئلئ قازاق ايماعئ بولئپ قذرئلعان. قازاقشا مةكتةپ، گازةت، باسپا، راديو، مؤزئكالئق دراما تةاترئ بار ول جةردة. 140 مئثداي حالئق تذرادئ. قازاقستاننان كوپ كومةك كةلئپ تذردئ عوي.

1991 - جئلئ قازاقستانعا كوشؤ جولئن تاپتئق. ول «ةثبةك شارتئ» دةگةن كةلئسئم بولدئ. «شةتةل تذستئ مةتال» قذرئلئس جاعئن باسقارعان زؤحا جاپار ذلئ ةكةؤئمئزدئث ءذش اي ويلاسئپ، تاپقانئمئز وسئ بولدئ. نةگئزگئ ماقسات - بةرگئ بةتكة ءبئر ءوتئپ الؤ، جول تاؤئپ الؤ. موثعول اعايئنداردئ دا كذنئ بذرئن سةزئكتةندئرمةي، «ءوز ةلئمئزدئ تاستاپ قايدا باراسئثدار» دةسة، «ةثبةك شارتئمةن» بةس جئل جذمئس ئستةؤگة بارا جاتئرمئز، - دةپ ايتامئز»، - دةپ كةلئستئك.

سونئمةن، نة كةرةك الماتئعا كةلئپ، تالدئقورعان وبلئسئنئث كةربذلاق اؤدانئ حالئق دةپؤتاتتارئ اتقارؤ كوميتةتئنئث باستئعئ تئلةؤحان سادئقذلوأپةن تانئستئق. ذلتجاندئ ازامات ةكةن. كوپ اثگئمةدةن كةيئن 100 ادام اكةلةتئن بولئپ شارت جاسادئق. پويةزبةن ذلانباتئردان نوأوسئبئرگة، ودان تاشكةنت پويئزئنا وتئرئپ، 100 وتباسئ وسئلاي جةتتئك. العاشقئ كوش كةلگةننةن كةيئن تئلةؤحان ازاماتتئق جاساپ، جان-جاعئنداعئ اؤداندارعا جاسئرئن حابارلادئ. «مةن بذلاردئث كةلة الاتئنئنا سةنبةپ ةدئم، ةندئ سةندةر دة شارتقا وتئرئثدار»، - دةدئ. وسئلايشا كوش ئسكة ارالاستئ. ال موثعول ذكئمةتئنئث ول كةزدة بئزگة قاراؤعا شاماسئ جوق ةدئ، تاپشئلئق، جوقشئلئق، جذمئسسئزدئق جايلاي باستاعان. ءبئز وسئ كةزةثدئ پايدالاندئق قوي. كةيبئر موثعولداردئث وزدةرئ دة شةت ةلدةرگة ةثبةك شارتئمةن كةتة باستادئ.

    ال ةندئ، قازئرگئ كوشئ-قون ماسةلةسئ مةنئ ونشا قاناعاتتاندئرمايدئ. قازئر جاثاتاس، قاراتاؤ سياقتئ كئشئ قالالاردا بوس ذيلةر، بذرئنعئ رةسةي ارمياسئنان بوساعان ةلدئ مةكةندةر بار. قازاق از تذراتئن وبلئستارعا قازئردئث وزئندة ورالمانداردئ ميلليونداپ كوشئرئپ اكةلؤگة بولادئ عوي. قئتايدان، موثعوليادان كةلةتئن قازاقتار ابدةن جوقشئلئقتئ كورئپ وسكةن ةثبةكقور قازاقتار. بذل جاققا كةلگةندة ولار قينالماي، تةز جةرسئنئپ، كذنئن كورئپ كةتةر ةدئ.

    ازاماتتئق الؤ، پاسپورت الؤ دةگةننئث ءوزئ ذلكةن قيئندئقپةن جذزةگة اسادئ. موثعوليادان قانات دةگةن جاس جئگئتتئ الئپ كةلگةنمئن. ول موثعول عارئشكةر گذرراگچانئث قوسالقئ سةرئگئ بولعان، ماسكةؤدة وقئعان. سول بالانئ پايدالانؤدئث ورنئنا پاسپورتئ جوق دةپ قايتارئپ جئبةردئ. سايلاؤ الدئندا بارلئق پارتيالاردئث باسشئلارئنا كوشئ-قون ماسةلةسئ قالاي شةشئلؤئ ءتيئس دةگةن ذسئنئسئمئزدئ جةتكئزدئك. قاعاز جذزئندة ءبارئ بار، ءئس جوق. «ءوزئمئز كذن كورة الماي جذرگةندة سئرتتئث قازاعئن اكةلئپ نة كةرةگئ بار»، - دةگةن سوزدةردئ دة ةستئپ ءجذرمئز.

    اينالئپ كةلگةندة، ءبئزدئ شارشاتئپ وتئرعان نارسة تةك كوشئ-قون ةمةس. شارشاتئپ وتئرعان - جالپئ قازاقتئث رؤحئنئث كوتةرئلمةي وتئرعاندئعئ. قذدايعا شذكئر، قازاق ةلئ بذگئن اشتئق كورئپ وتئرعان جوق. جاهاندانؤ دةگةن ونسئز دا مذشكئل جاعدايدا تذرعاندا ءبئزدئ ودان ارمةن ذلتسئزداندئراتئن نارسة. ءالئ شوكةلةگةن كذيدةگئ ءتئلئمئز اناؤ.

ذلكةن كئسئنئث ماثايئندا ذلتجاندئ ادام جوقتئث قاسئ...

     P.S. ايات اقساقال 70-تةن جاسئ اسسا دا، قارؤئ قايتپاعان، ءالئ تئث. جةكة كاسئپكةر. «وردا» اتتئ جةكة كاسئپكةرلئكتئث، كةلةشةك ةتنوگرافيالئق كةشةندئ سالتانات سارايئنئث يةسئ. تذرعان جةرئ بؤتاكوأكا شاتقالئندا، تاؤ وزةنئنئث بويئندا، بية بايلاپ، قئمئز اشئتئپ، دةمالؤعا كةلگةن كئسئلةرگة ئستئق تاماق دايئندايدئ. ءذي ئشئمةن بالالارئ، كةلئندةرئ، جذبايئ بارلئعئ ءبئر كئسئدةي ةثبةك ةتةدئ جازدا ءذش-ءتورت كيئز ءذي تئگئلةدئ. قئسئ-جازئ كوبئگئ بذرقئراعان سارئ قئمئز ذزئلمةيدئ بذل جةردةن. اياتحان اقساقالدئث ارقاسئندا.

  وسكةنباي قذلاتاي ذلئ

دةرةككوز: «تذركئستان» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى