اقسةلةؤ اقيقاتئ
استانا. 24- تامئز. قازاقپارات. ادةتتة، اقسةلةؤ تؤرالئ اثگئمةدة ونئث عئلئم سالاسئنداعئ ساليقالئ ةثبةكتةرئ ةكشةلئپ، ةگجةي-تةگجةي تالدانئپ، تاراتئلا تارازئلانادئ دا، قالامگةرلئك قئرئ اتذستئ، جول-جونةكةي ايتئلؤمةن شةكتةلئپ جذرگةنئ شئندئق.
ال اقيقاتئنا جذگئنةر بولساق، الدئمةن اقسةلةؤدئث اتئن شئعارئپ، ةسئمئن ةلگة تانئتقان ادةبي شئعارمالارئ. ونئث جورنالشئدان باستالعان شئعارماشئلئعئ ذزاماي كوركةم ادةبيةت اؤئلئنا قوثسئ قوندئرعان. بذل استة اؤةستئك ةمةس، شئنايئ شئعارماشئلئق قاسيةت-دارئننئث جةمئسئ ةدئ. ئلة-شالا ءتورت بئردةي كئتابئ جارئققا شئعئپ، ول بئردةن بةلگئلئ قالامگةرلةر قاتارئنا قوسئلعان. اسئرةسة، «كذزةؤدة»، «اققئز»، «اقيئق»، «قئز ذزاتقان»، «ءبئر اتئم ناسئباي» پوأةستةرئمةن تؤعان ادةبيةتئمئزدئث قاتارئ تاعئ ءبئر تالانتتئ جازؤشئمةن تولئسقانئن وقئرماندار دا، ادةبي ورتا دا قؤانا قارسئ العانئ اقيقات. بذل جةردة جاس جازؤشئنئث ءوز تاقئرئبئمةن، ءوز جازؤ مانةرئمةن كةلگةندئگئن ايتؤ پارئز.
ءوزئ ايتا بةرةتئندةي، ونئث وسكةن ورتاسئ - كوشپةلئ ءومئر سالت-ءداستذرئ ساقتالعان ساقاراداعئ قازاق اؤئلئ-تئن. سول كوشپةلئ ةلدئث ءسذت كةنجةسئ بولعاندئقتان دا ونئث وي-ساناسئ، ادامي بولمئسئ - جان جاراتئلئسئ تازا ذلتتئق - قازاقئ قالئپتا قالئپتاسقان ةدئ. وسئناؤ قاستةرلئ قازاقئ قاسيةت كةيئن جازؤشئنئث كذللئ شئعارماشئلئعئنئث التئن ارقاؤئنا اينالؤئنئث تذپكئ سئرئ وسئندا جاتئر. راس، قازاق قالامگةرلةرئ مةن زيالئلارئنئث بارشاسئنئث دا كئندئكتةرئ سول قازاقتئث قاراشا اؤئلدارئنا بايلانعان. الايدا ولاردئث ءبارئ بئردةي سول قازاقئ ورتانئث ذلگئ-ونةگةسئن، سالت-ءداستذرئن، ادةت-عذرپئن تاپ اقسةلةؤشة قان-جاندارئنا سئثئرة الماعان سئندئ.
جازؤشئ-عالئم اقسةلةؤدئث وزگةلةردةن ارتئقشئلئعئ دةيسئز بة، ةرةكشةلئگئ دةيسئز بة، ايتةؤئر بولمئسئندا - بةكزاتتئق، تذلعاسئندا تةكتئلئك قاسيةت بار. ونئث شئعارمالارئنداعئ ذلتتئق بوياؤدئث قانئقتئعئ، قازاقئ قاسيةت، مئنةز-قذلئقتئث، تذيسئك-تذسئنئكتئث قئردئث ساؤمال جةلئندةي جان سارايئثدئ راحات سةزئمئنة شومئلدئرئپ، ءذيئرئپ اكةتؤئنئث تذپكئ سئرئ دا وسئندا دةگةن بولجامئمئز دا بةكةر بولماسا كةرةك.
قورئتا ايتساق، اقسةلةؤدئث جازؤشئلئعئ مةن عالئمدئعئنئث ذندةستئگئنئث، ذيلةسئمدئلئگئنئث نةگئزئ ءبئزدئ وسئنداي تذجئرئم-ءتذيئن جاساؤعا كوندئرئپ تة سةندئرئپ وتئر. ءبئزدئث بذل پئكئرئمئزدئث اقيقاتتئعئنا اقسةلةؤدئث قازاقتئث جان دذنيةسئن تةرةثنةن تارتئپ، ادامي قاسيةتئنئث اسقاقتئعئن جازباي تانئتئپ، جارقئراتا جازؤئ انئق ايعاق. وعان بذلتارتپاس مئسال رةتئندة «كذزةؤدة» پوأةسئنة وي جذگئرتئپ كورةلئكشئ.
شئعارمانئث نةگئزگئ جةلئسئ بار بولعانئ ةكئ اي ارالئعئندا وتكةن وقيعاعا قذرئلعان. الپئستئ ةثسةرگةن رشئمان اقساقالدئث جوق جةر - مانايئ سةبةپپةن جةسئر ايةل - جاس كةلئنشةك تورعئنعا ئنتئعا ئقئلاسئ اؤعان ساتتةگئ كوثئل كذيئن جازؤشئ جالعئز اؤئز سوزگة سئيدئرئپتئ:
«... وسئ جاسقا كةلگةنشة ءدال قازئرگئدةي جذرةگئن سئزداتقان اعئنئ كذشتئ سةزئمدئ كورمةگةنئن ئشتةي مويئنداپ، تةرةث تاثدانئس ذستئندة ءذنسئز قالعان». ال ةكةؤئنئث ئشتةي ذعئسئپ، جاراسئمدئ جذپتاسقان سوثعئ الاثسئز اراقاتئناسئ دا پوأةستة سونداي قيسئندئ كةستةلةنگةن. قئستاؤدا 3-4 جاسار جالعئز ذلئمةن وتئرعان تورعئننئث ذيئنة رشئمان ءجيئ قاتئنايتئن بولعان. بذل بولسا «... ايةلگة دةگةن لئپ ةتپة قذمارلئق قئزؤئ ةمةس، ءبئر جذما كورمةسة كادؤئلگئدةي ساعئنئپ، قذلازئپ، كوزئنة ةشتةثة ئلئكپةي قوثئلتاقسي بةرگةن سوث كةلةتئن». جازؤشئ مةزگئلسئز كةلگةن ماحاببات شارپؤئنئث شئندئعئن ءبئر اؤئز سوزبةن سيپاتتاعان.
تاعئ ءبئر مئسالعا جذگئنؤدئ ءجون كوردئم. تورعئن ءبئر جولئ رشئمان كةلگةندة ءوزئنئث بويئنا بالا بئتكةنئن ايتقان. سونداعئ رشئماننئث اعئنان اقتارئلا يمانداي سئرئن جازؤشئنئث كوثئل سةزئنةتئن، جذرةك تةبئرةنةتئن سوزدةرمةن ادئپتةگةنئنة دة سونداي سذيسئنةسئث:
«... وسئ جاسقا كةلگةنشة ءدال قازئرگئدةي جار قئزئعئن كورئپ، ءدال قائرگئدةي پةندةگة لايئق زور قؤانئش كةشكةن ةمةسپئن. ءتذن جامئلئپ وتئرمئن عوي، ؤاكيلانئ (كةمپئرئ) جامانداعانئم ةمةس، وبالئ نةشئك، ذزاق عذمئرئما سةرئك بولعاندا «ءاي» دةگئزةر قئلئعئن كورگةم جوق. ءبئراق ةركةك ءذشئن ايتةؤئر ايةلئم بار دةپ كوثئل دةمدةؤ ءبئر بولةك تة، سول ايةلمةن ءوزئثدئ جارتئ سةزئنؤدئث ءجونئ ءبئر بولةك ةكةن. نانساث، وزئثمةن جاراسقانعا دةيئن جارتئ بوپ كةلئپپئن، ادامعا لايئق راحاتتان ماقرذم حالدة جذرة بةرگةن ةكةنمئن... ةندئ تاعدئردئث مذنئسئنا دا ريزامئن...» وسئ ءبئر ساتتة «...ساقال-شاشئ بوزارسا دا، بوتاداي ةلپئلدةگةن بذل نة قئلعان اسئل جذرةك؟! مذنداي دا كةرةمةت بولادئ ةكةن-اؤ...» دةگةن تورعئن ويئنئث توركئنئ دة كةشتةتة ويانعان سذيئسپةنشئلئك سةزئم مةن عذمئرئ قئسقا بايانسئز باقئتتئث بايانئ كوثئلدةگئ كوپ تذيتكئلدئث ءتذيئنئن شةشكةن.
شئعارمانئث ذزئن ئرعاسئنداعئ وقيعالاردئ تئزبةلةپ بايانداماي، ءسوزدئث توقةتةرئنة كوشةلئك. پوأةستئث سوثئنا قاراي رشئمان قوي جايئپ، قئر اسئپ كةتكةن كةزدة - ءبئر كذنئ، كذزةؤدةگئ ذيئنة تورعئندئ ءبئرجولاتا كئرگئزئپ العانئن قذلاعئ شالعان ؤاكيلا كةلئپ، كوكئرةگئ جارئلا كذثئرةنئپ، جانئن جارالاعان زار-مذثئن ايتئپ، كوز جاسئن كولدةتئپ، ئشتةگئ شةرئن اقتارئپ بارئپ، ازةر دةگةندة توقتاعان.
بذل - اقسةلةؤدئث كةيئپكةرلةرئن تذلا بويئ تذنعان ذلتتئق قاسيةتتةرئمةن بةينةلةؤگة ةرةكشة ءمان بةرگةندئگئنة ءبئر مئسقال مئسال. وثاشا كةزدةسكةن ةكئ ايةل بةت جئرتئسئپ، بئلاپئت سوزدةر ايتئپ، شاش جذلئسئپ شاتئسپايدئ. ؤاكيلانئث ؤايئم-قايعئسئن جان جذرةگئمةن تذسئنگةن تورعئن شاپئلداپ ذرسئسئپ، ءسوز قايئرئپ كورگةنسئزدئك كورسةتپةي، ساناسئن سابئرعا جةثدئرةدئ. ءوز باسئنئث كذناسئن مويئنداپ، ؤاكيلانئث الدئندا باس ية كئشئرةيئپ، كئسئلئك تانئتادئ.
ؤاكيلانئث دا اشؤئن اقئلعا جةثدئرئپ، اؤئلعا قايتار كةزدة ءوزئنئث بذل كةلئسئ قئزعانئشتان ةمةس، ةرئنئث ةرسئ قئلئعئ ءذشئن ةل-جذرت الدئندا قئسئلئپ-قئمتئرئلئپ ذيالاتئنئن ايتئپ ءارئ ةرتةث ءبئر شاثئراقتئث استئندا تذرساق يت كورگةن مئسئقتاي بولماي، الدئن-الا كورئسئپ-ءبئلئسئپ قايتپاق نيةتپةن كةلگةنئن بئلةمئز. مئنة، ذلتتئق قاسيةتتئ قاستةرلةؤدئث ونةگةلئ ذلگئسئ پوأةستة وسئلاي مذسئندةلگةن. جازؤشئ كةيئپكةرلةرئنئث ءسوز ساپتاؤئ، ذلتتئق ذعئمداعئ ءجون-جوبانئ ءبئلؤئ، قازاقئ بئرةگةي مئنةزئ، ادامگةرشئلئكتئث تؤرا جولئنان تايماؤئ - مئنة، وسئنئث ءبارئ قازاق جانئنئث قيسئندئ كةسكئن-كةلبةتئ. ذلت قالامگةرئ قازاق بولمئسئن وسئلايشا سؤرةتتةسة عانا شئعارماسئنئث ءمان-ماثئزئ ارتا تذسةتئنئن جانئمةن تذيسئنگةن.
پوأةستئث اياقتالؤئ ءارئ نانئمدئ، ءارئ قيسئندئ، سولاي بولا تذرا وزةك ورتةردةي وكئنئشئ دة بار.
ؤاكيلانئث سئر-مذثئنئث ارتئندا ءوز ءومئر جولئندا اسؤ بةرمةس ءبئر توسقاؤئل تذرعانئن ئشتةي سةزئنگةن، مويئنداعان تورعئندئ باسقا جاقتا تذراتئن اعاسئ كوشئرئپ اكةتكةن كةزدة رشئمان قوي باعئپ قئردا جذرگةن. كةشكئلئك ءذيئنئث قاثئراپ بوس قالعانئن كورگةن سورماثداي رشئماننئث سونداعئ كوثئل كذيئن سؤرةتتةگةن جةرلةرئن وقئعان ساتتة سةنئث دة جانئث جاؤراپ، دئثكةث قذرئپ، كذيزةلئس كذيئگئنة ورتةنئپ، ارپالئس سةزئمگة بوي الدئرارئث اقيقات.
رشئماننئث «...كورگةن قئزئعئمنئث بار عذمئرئ وسئ عانا ما؟! ءتاثئرئم-اؤ، وندا از كذنگئ قئزئققا نةسئنة ةمةكسئتتئث؟!.. بذل ومئردةن بذرئنعئداي قئزؤسئز، سةزئمسئز وتكةنئمنئث ءوزئ ارتئق ةدئ عوي!» - دةگةن ويلارعا بةرئلئپ، تاؤسئلا سويلةؤئنةن ةش وعاشتئق تاپپايسئث، قايتا ءوزئث دة وعان قوسئلا وكئنئش ورتئنة شالئنئپ، قاراپتان-قاراپ شالا بذلئنةسئث. قاراپايئم ادامداردئث بولمئسئنداعئ قازاقئ قاسيةتتئث قاينار بذلاعئنئث كوزئن اشقان اقسةلةؤگة رياسئز ريزا بولاسئث.
رشئماننئث كةش كةلگةن، ةش بالاثدئعئ، جازا باسؤئ جوق، كئرشئكسئز، تازا، اياؤلئ سةزئمئنئث - سذيئسپةنشئلئك تاعدئرئنئث مةزگئلسئز مةرت بولؤ حيكاياسئن وسئلايشا قارا سوزبةن جئرلاعان اقسةلةؤدئث اسا تالانتتئ جازؤشئ ةكةندئگئنة وسئ ءبئر عانا شئعارماسئ كذدئك-كذمانسئز كوز جةتكئزئپ تذر ةمةس پة؟!
اقسةلةؤدئث ءبئز اثگئمةلةپ وتئرعان پوأةستةرئ تذگةلدةي وتكةن زامان وقيعالارئنان جةلئ تارتقان، كةشةگئ قايماعئ بذزئلماعان كوشپةلئ قازاق جذرتئنئث ءومئر-تذرمئسئ، سالت-ساناسئ، جالپئ جاراتئلئسئ قانداي ذلت ةدئ، قازئر سول رؤحاني مذرادان ومئرلئك ونةگة الئپ ءجذرمئز بة دةگةن كوكةيكةستئ ويلاردئ ورتاعا سالئپ، سئرلاسؤعا ارنالعان.
سونئث ءبئرئ - «قئز ذزاتقان» پوأةسئ. بذل دا عاشئقتئقتئث مذثدئ بايانئ. سول باياعئ قازاقئ عذرئپپةن بايدئث ذلئ ساحيعا ايتتئرئپ قويعان بايدئث قئزئ اقبئلةك جانة جاستاي جةتئم قالسا دا، ناعاشئسئ سانجار قاريانئث قولئندا ءوسئپ-جةتئلگةن ابزال بوزبالانئث ءومئر-تاعدئرئ شئعارماعا ارقاؤ بولعان. اقئل-كوركئمةن جذرت اؤزئنا ئلئككةن اقبئلةكتئث ساحيدئ سذيمةيتئن سةبةبئ بار. اكةسئ بوزداقتئث بايلئعئن بةتكة ذستاپ، كذپئنئپ جذرةتئن، سئرئن بئلةتئندةردئث «ساحي سال» دةپ كوپشئك قويعانئن شئن كورئپ، ةرسئ قئلئقتارئمةن كوزگة تذسكةن ةسةرسوقتاؤ جئگئتتئ ةستئ قئز قالاي جاراتسئن؟!
ةسةسئنة، ويئن-تويدئث گذلئ، جئگئتتئث تورةسئ ابزالعا اثسارئ اؤئپ، ةكئ جاس ءتذسئنئسئپ، اقئرئ ارتئ بئتئسپةس داؤ-دامايعا ذلاسارئن بئلسة دة، تاؤةكةلگة بةل بؤادئ. ءسويتئپ، ابزال اقبئلةكتئ الئپ قاشئپ، تاؤ اراسئنداعئ-اقشاتتاعئ ذثگئردئ پانالاپ عذمئر كةشئپ جاتادئ. سودان جاز ءوتئپ، كذز كةلئپ، كذن سؤئتئپ، ءارئ اياعئ اؤئر اقبئلةكتئث جاعدايئن ؤايئمداپ سانجار ناعاشئسئ ابزالعا: «ةندئ بوزداق باي دا، التئباي دا تئرپ ةتة المايدئ، ازار بولسا تاعئ دا ءبئر تؤلار... كورمةي جذرگةن قذقايئمئز ةمةس قوي» دةپ ءوزئ بارئپ الئپ قايتقان. سويتسة، پالةنئث ءبارئ ارتتا ةكةن. سول ساتتة-اق ساحي ءوز جاقتاستارئن ةرتئپ كةلئپ سويقان سالئپ، اقبئلةكتئ شاشئنان تارتئپ، سذيرةلةي جونةلگةن. ساحيعا ابزال قانجار جذمساپ قالادئ، ارتئنشا كوك جةلكةدةن سوعئلعان سويئل ءوزئنئث دة اجالئنا جةتةدئ. ارتئندا اثئراپ قالعان اقبئلةك سانجار اقساقالدئث قولئندا وتئرئپ بوسانئپ، ذل تؤادئ. ارادا بةس جئل وتكةن سوث ءئش جاقتا وقئعان ءبئر جئگئتكة تذرمئسقا شئعادئ.
ايتقانداي، شئعارمانئث «قئز ذزاتقان» اتالؤئنئث سئرئ بار. اقبئلةك كذمئسباستاؤ بذلاعئنئث باسئندا وتئرعان كةزئندة، ابزالعا ةكةؤمئزدئث عاشئقتئعئمئزدئث بةلگئسئ بولسئن دةپ، باياعئ وزدةرئ پانالاعان ذثگئردئث اؤزئنا وسكةن تةرةكتئث ءبئر تالئن اكةلئپ ةككةن ةكةن. سانجار قاريا سول بذلاقتئث باسئندا توي جاساپ، اقبئلةكتئ ذزاتقان. سودان بارئپ، وسئلاي اتالئپ كةتكةن عوي.
حيكايا مذسا دةگةن اؤئلدئث كونةكوز قارياسئنئث ةستةلئك اثگئمةسئ رةتئندة تذزةلگةن. ارماندا كةتكةن قوس مذثلئقتئث تاعدئرئ ولاردئث كوز جاسئنا قازئر عانا كؤا بولعانداي وقئرمانئن قامئقتئرئپ جئبةرةرئ ءسوزسئز. ال بذل بولسا ءومئر شئندئعئن، سذيئسپةنشئلئك سئرئن سيپاتتاؤداعئ جازؤشئ اقسةلةؤدئث قالام قذدئرةتئ دةپ بئلگةيسئز.
كةلةسئ ءبئر كةلئستئ تؤئندئ «اققئز». بذل پوأةستئث دة تاقئرئبئندا جاثالئق جوق. سول ءبئر قئز بةن جئگئتتئث اراسئنداعئ وقئس وقيعا - بارئمتادان باستالعان تانئستئق كةيئن نةبئر قيئن-قئستاؤ جاعدايلاردئ باستارئنان وتكةرة ءجذرئپ، اققئز بةن نايمانتايدئث ارماندارئنا جةتئپ، قوسئلئپ، وتاؤ تئگؤلةرئمةن اياقتالادئ. الايدا، نةگئزگئ وقيعاسئ وسئ بولعانئمةن، شئعارمادا قازاق ءومئر-تئرشئلئگئنئث سئرئ دا سؤئرتپاقتاي شةرتئلئپ، اؤئل اراسئنئث قئزئعئ، ويئن-توي، بارئمتا، قئز بةن جةثگةنئث اراسئنداعئ سئيلاستئق، قوناق كذتؤ، اتبةگئلئك ونةر، بويجةتكةن مةن بوزبالانئث كيئم كيئسئ، يت جذگئرتئپ، ات جاراتئپ، قئران بذركئت باپتاؤ، ؤاعدا بذزئپ، ار اتتامايتئن ارؤ قئز بةن جايساث جئگئتتةردئث بةينةسئ - ءبئر سوزبةن ايتقاندا، قازاق ساحاراسئنئث كوركةم شةجئرةسئن شيراتا شةرتكةن بايان. قئسقاسئ، قازاقتئث جانئن تانئتؤعا ارنالعان تؤئندئ.
ال ةندئ «اقيئق» پوأةسئ بولسا، اثشئلئق-ساياتشئلئقتئث وزگةشة سئر-سيپاتئن بارئنشا بابئمةن بايانداپ، بذركئتتئ بالاپان ةمةس، ةركئن ءوسئپ ةرجةتكةن سايئپقئران كةزئندة قولئنا قوندئرئپ، باؤلئپ-باپتاپ، توثئرةگئندةگئ ةل-جذرتتئ تاثداندئرعان قذسبةگئ سئزدئقتئث ونةرئنئث سوزبةن سؤرةتتةلؤئ. اقسةلةؤ قازاقتئث كذي ونةرئن قالاي توگئلدئرة، ةگئلدئرة، اثساتا، جاثعئرتا جازسا، ساياتشئلئق ونةرئنئث قئر-سئرئن دا تاپ سولاي ورنةكتةپ شئققان.
وسئ «اقيئقتا» قئران باؤلؤدئث سان ءتذرلئ ءادئس-ءتاسئلئ تاپتئشتةي ءتذسئندئرئلئپ، اثشئ-ساياتشئنئث ءاربئر ارةكةت-قيمئلئ تاراتا تالداپ اثگئمةلةنگةن. ونئ وقي وتئرئپ ءوزئث دة وسئ ءبئر ونةردئث ورتاسئندا ءجذرئپ، قئزئعئنا قانئققان كئسئدةي سةزئمگة بةرئلةتئنئث بار. قئران قذستئث سئنئ مةن سئرئن بذلايشا قاپئسئز سيپاتتاپ جازؤ ءذشئن جازؤشئنئث ءوزئ دة وسئ ونةردئث بئلگئرئ بولماسا، وندا بئرةؤدةن ةستئگةن اثگئمةسئن قذرعاق بايانداپ شئققانداي اسةردة بولار ةدئث.
ال اقسةلةؤدئث ءوزئ دة كانئگئ ساياتشئ بولاتئن. ذيئنة ذكئلةپ بذركئت ذستاعانئ دا ةستة. ونئث قذسبةگئلئك ءومئر تاجئريبةسئ وسئ اقيئق قئراننئث حيكاياتئن تامئلجئتا، تامساندئرا، تاثداندئرا جازئپ شئعؤئنا وثتايلئ بولعانئن دالةلدةپ، بوسقا ءسوز شئعئنداؤ قاجةتسئز. قذسبةگئ سئزدئقتئث - شئعارما كةيئپكةرئنئث بذركئتتئث باپ-كذيئنة دةگةن زةرةكتئگئ الابوتةن، ئنتا-ئقئلاسئ دا ايرئقشا. يةسئنئث بذيرئق-بةلگئسئنة الاثداتئپ، ايتقانئن ئستةتؤگة ذيرةتؤئنئث ءوزئ، قئران قذس باپتاؤدا بذرئندارئ ايتئپ-جازئلماعان جاثا ادةت-ءداستذر. العئر، قايراتتئ اقيئقتئ سئزدئقتئث دةگةنئنة كوندئرئپ، ونةرئن اسئرؤئ، جازؤشئنئث قئران قذستئث ءتئلئن تاؤئپ، ونئ ناعئز مذزبالاق، سايئپقئران ساناتئنا قوسقانئن قيسئنئن كةلتئرئپ، بايئپتئ بايانداپ، وعان سةنئ دة سةندئرئپ سؤرةتتةؤئ عاجاپ!
جازؤشئ اقسةلةؤ سةيدئمبةكتئث كوركةمسوزدةگئ ةرةكشة ةثبةگئ - ونئث تابيعات تاقئرئبئنا ارناپ، جذيةلةي جازعان اثگئمةلةرئ. بذل كولةمئ قئسقا، ايتارئ كول-كوسئر، وثقاي اسئقتاي ئثعايلئ شاعئن شئعارمالارئ دا شئرايلئ، شئمئر، مازمذنئ ءماندئ. وسئ ورايدا ول اثگئمةلةر توپتاماسئن جةكة-جةكة تالداپ، تاپتئشتةي ءتذسئندئرئپ ؤاقئت وزدئرمايئن. ءسوز قادئرئنة جةتئك جذرتشئلئق ولاردئ وزدةرئ وقئپ، راحات سةزئمئنة بولةنگةنئ لازئم. وسئ جةردة اقاثنئث وزئنة ءسوز بةرسةك دةيمئن: «... ةگةر مةنئث تئرلئكتئث ءمانئن، ءومئردئث ءسانئن، تئرشئلئك اتاؤلئنئث كذرةسكة تولئ قذبئلئستارئن، تؤعان ولكة ءديدارئنداعئ نةلةر تاماشانئ ءبئر مئسقال بولسا دا وقئرمان جذرةگئنة ذيالاتا السام، وندا ماقساتتئث ورئندالعانئ».
ال وسئ ماقساتئنا جازؤشئنئ جةتكئزگةن ونئث دارا دارئنئ، سؤرةتكةرلئك ءسوزئنئث سارابدالدئعئ. تالعامئ بيئك، تالابئ زور قارئمدئ قالامگةردئث زةردةلةؤئنشة، كوركةم شئعارما جازؤشئنئث وقئرمانمةن وي ءبولئسئپ، پئكئر الئسئپ، سئرلاسئپ، ئشكئ جاي-كذيئن شةرتؤئ. قالامگةردئث قيالئ قاناتتئ، ويئ ورنةكتئ، ءسوزئ سؤرةتتئ، ءتئل بوياؤئ بةدةرلئ، وقيعالار ءورئمئ ءورئستئ، شابئتئ شالقار، ارمانئ اسقاق، تالانتئ تاثعاجايئپ، زةردةسئ زةيئندئ، بولمئسئ بةكزات.
جازؤشئنئث شئعارمالارئنداعئ وي اعئنئ وقئرمانئن بئردةن ئلةستئرة، تةرةثئنة تارتا جونةلةدئ. ول ادةبي كةيئپكةرلةرئنئث جان سارايئن اشؤدئث امال-تاسئلدةرئن، ياعني كوركةمدئك كئلتئن تاؤئپ جانة نانئمدئ، تولئققاندئ بةينةلةؤگة بةيئم. كةيئپكةردئث رؤحاني الةمئن - ادامي قادئر-قاسيةتئن كوركةم وي، كوركةم سوزبةن سيپاتتاؤعا سونداي شةبةر. اقسةلةؤدئث قازاقتئث قذنارلئ ءتئلئن قذلپئرتا، قذبئلتا قولدانؤئ شةبةرلئكتئث شةگئنة جةتكةن جازؤشئ ةكةندئگئنئث باستئ بةلگئسئ. جازؤشئنئ ءسوز ونةرئنئث سذلةيئ دةسة جاراسار-اؤ!
مةنئث پايئمداؤئمشا، اقسةلةؤدئث قالامگةرلئك قادئر-قاسيةتئنئث جالپئ قذندئلئعئ وسئلاي باعالانؤعا لايئق. ويتكةنئ، اقسةلةؤدئث جازؤشئلئق جولئ جونئندة سيپاي قامشئلاي ايتئلعان پئكئرلةر بار دا، ونئث تابيعاتئن تةرةثنةن تولعاپ تالداپ جازئلعان ةلةؤلئ سئني ماقالالار مذلدة جوق. ال جازؤشئ شئعارماشئلئعئنئث سئرلئ سيپاتتارئن سارالاي، تذتاس قامتئپ جازؤ پارئزئ ةرتةثگئ كذننئث ةنشئسئندة. جيناقتاپ ايتقاندا، اقسةلةؤدئث قئر حيكايالارئ مةن ساقارا سؤرةتتةرئ رةتئندة باعالاناتئن كوركةم شئعارمالارئ تؤرالئ قئسقا قايئرئم پئكئرئمئز وسئنداي.
وقيعالار جةلئسئ، كوركةمدئك شةشئمئ جونئنةن عذمئرلئق عيبرات الاتئن سذيئسپةنشئلئك تاقئرئبئنداعئ تؤئندئلارئ جايلئ تولعانئستارئمئز ازئرشة وسئمةن اياقتالسئن. كوركةمدئگئ كةمةل تؤئندئلارئ تاماشا تالانتئن تانئتسا دا، ونئث ذزاماي شئعارماشئلئق باعئت-باعدارئن شذعئل وزگةرتؤئ نةلئكتةن ؟!
اقيقاتئن ايتقاندا، اقسةلةؤدئث كةنةت ات اؤئستئرئپ، جازؤشئلئقتان عالئمدئققا ءبئرجولاتا بةت بذرئپ، زةردةلئ زةرتتةؤلةر جذرگئزئپ، قازاق قوعامئنئث وتكةن-كةتكةن ءداؤئرئ مةن بذگئنگئسئ مةن بولاشاق تئرشئلئگئن سالئستئرا، ساباقتاستئرا ئرگةلئ عئلئمي ةثبةكتةر جازؤئنئث دا وزگةشة سئرئ بار. جازؤشئنئث كوركةم ادةبيةتتةن ات-تونئن الا قاشئپ، كوثئلئ قايتارداي جازارئ تاؤسئلئپ، توقئراؤعا تذسكةن جوق. بذل ورايدا ونئث ورنئ دا، تاثداعان تاقئرئبئ دا، ايتارئ - ورتاعا سالار وي-ماقساتئ دا ونئ وقئرمانعا جالئقتئرماي جةتكئزؤگة، قئزئقتئرا، قذمارتا وقئتؤعا توگئلگةن، تامئلجئعان ءتئلئ جةتةرلئك بولاتئن. ايتسة دة اقسةلةؤ كوركةمسوزبةن ادةيئ، ماقساتتئ تذردة قوشتاستئ. ال كوزدةگةن ماقساتئ: تاؤةلسئزدئك الئپ، زامان دا، زاث دا تذبةگةيلئ وزگةرئسكة ءتذسئپ، وتپةلئ كةزةثنئث سئناعئنان سذرئنبةي ءوتؤ كةرةك بولعان ساتتة، ءارئ-ءسارئ كذي كةشئپ، كةثةستئك ساياساتتئث تذساؤئنا شئرمالئپ، داعدارئستا جذرگةن ذلتئن ذيقئسئنان وياتؤعا اتسالئسؤدئ ءوزئنئث ازاماتتئق پارئزئ ساناعان.
وسئ جةردة تاعئ ءبئر اثگئمةنئث رةتئ كةلئپ تذر. اقسةلةؤدئث كوركةم شئعارمالارئ مةن عئلئمي ةثبةكتةرئنئث ءارئ تاقئرئپتاس، ءارئ ساباقتاس ةكةندئگئ. ونئث پوأةستةرئ مةن اثگئمةلةرئ قازاق دالاسئ مةن قازاق بالاسئنئث باسئنان كةشئرگةن قيلئ تاعدئرئن قيؤلاستئرا سؤرةتتةپ، ذلتئمئزدئث ءومئرئ مةن ونةرئندةگئ بولمئس-ءبئتئمئن قاستةرلةپ، ونئث عاسئرلار بويئ ذزئلمةي، جالعاسئن تاؤئپ كةلة جاتقان ءداستذرلئ ءومئر ءسذرؤ سالتئنئث سان قئرئن جارقئراتا جازئپ، بذگئنگئ ذرپاقتئث سول اتادان قالعان اسئل مذراسئنان ذلگئ-ونةگة الؤئنا ءجون سئلتةپ، جول سالؤ.
اقسةلةؤدئث ادةبيةتتةگئ كوشةلئ جولئن عئلئم جولئنا اؤئستئرؤ ارقئلئ كوركةم شئندئق پةن تاريحي شئندئقتئث ارا-جئگئن بةكئتئپ، ذيلةستئرئپ، جاراستئرا جئمداستئرئپ، ارمانداعان ارناعا ءتذسئرئپ جئبةرگةنئ شئندئق. ازاتتئقتئث ازاپتئ جولئ مةن تاريحي تاعئلئمئ اقسةلةؤدئث عئلئمي-كوپشئلئك مازمذنداعئ ةثبةكتةرئندة ةرةن شئنشئلدئقپةن، تامئرئن تةرةثنةن تارتا باياندالعان. اقسةلةؤ قازاق تاريحئنئث ارعئ-بةرگئ كةزةثدةرئ، ةل مةن جةر تاعدئرئ، ؤاقئت پةن ذرپاق ذندةستئگئ جونئندة تولعاقتئ ماسةلةلةر كوتةرگةن قايراتكةر عالئم.
جالپئ، جازؤشئنئث تانئمئ تةرةث، تولعامئ ارنالئ عئلئمي ةثبةكتةرئن تارازئ باسئنا تارتئپ، ونئث رؤحاني قازئنامئزعا قوسئلعان سذبةلئ ولجا ةكةندئگئنة كوز جةتكئزؤئمئز وثاي. ول قازئرگئ وزگةرگةن قوعام مةن قيلئ كةزةث سيپاتتارئن سارالاي سالماقتاپ سؤرةتتةگةن قانشاما ماقالالار جازدئ دةسةثئزشئ؟! عالئمنئث دةرةكتئك، تانئمدئق تاعئلئمئ مةيلئنشة مول، ءتول تاريحئمئزدئ جاثاشا كوزقاراس نةگئزئندة قايتا تئرئلتكةن ةثبةكتةرئنئث قئر-سئرئنا ءتذسئنئپ-تذيسئنسةك قانا ءوز ءبئلئمئمئزدئ بايئتئپ، جان دذنيةمئزدئ جاسانتئپ، ذلتتئق رؤحئمئزدئ كوتةرة تذسةمئز.
اياؤلئ ازامات اقسةلةؤدئث ءومئرئ مةن شئعارماشئلئعئ تؤرالئ تولعانئسقا تذسكةندة، الدئمةن ويعا ورالاتئن ءبئر اتالئ ءسوز بار. ول قازاقتئث جاقسئ-جايساثدارئنئث ذلتئنئث ذلئنا سذيسئنگةن ءساتئن بةينةلةيتئن «سةگئز قئرلئ، ءبئر سئرلئ» دةيتئن تةكتئ تةثةؤئ. وسئ تذجئرئم تئكةلةي اقسةلةؤگة قاراتا ايتئلعان سئثايلئ. نةگة دةسةثئز، دالةلئ دايار. سونئ تئزبةلةپ شئعار بولساق:
الدئمةن: اقسةلةؤ وي-قيالئ، قالامئ جذيرئك جورنالشئ. وعان دالةل كةلتئرئپ، ؤاقئت شئعئنداؤدئث قاجةتئ شامالئ. ول ءذشئن قازاق باسپاءسوز بةتتةرئن، اسئرةسة «لةنينشئل جاس» تئگئندئلةرئن اقتارئپ شئقساق بولعانئ. ونئث ءبئرسئپئراسئ ءوز قولئنان قذراستئرئپ، قايتئس بولعاننان كةيئن، ذلتئمئزدئث كوكئرةگئنة قايئرئم-مةيئرئم ذيالاعان قازاقتئث ايتؤلئ ازاماتتارئ مذحتار قذل-مذحاممةد پةن يمانعالي تاسماعامبةتوأتئث قامقورلئعئمةن جارئق كورگةن التئ تومدئعئنا كئرگئزئلگةن.
ال ةكئنشئ قئرئ - كورنةكتئ جازؤشئ ةكةندئگئ. ونئث جارئق كورئپ، جذرتشئلئقتان جاقسئ باعاسئن العان ءتورت كئتابئ - كوركةم شئعارمالارئ.
اقسةلةؤدئث عذلامالئعئ عالئمدئعئندا. عئلئم دوكتورئ، پروفةسسور سئندئ اتاق-دارةجةسئ سونئث ايقئن ايعاعئ.
مةن بئلةتئن اقسةلةؤ سوناؤ «لةنينشئل جاستا» ءتئلشئ بولئپ جذرگةن كةزدةن باستاپ قازاق ةلئن ارالاي ءجذرئپ، ذلتئمئزدئث كومبةدة جاتقان، ةلةؤسئز قالعان كونة ةسكةرتكئشتةرئن زةرتتةپ، قارا ولةثدةرئن جيناستئرئپ، كةيئن ولاردئ كادةگة جاراتئپ، «كذمبئر-كذمبئر كذمبةزدةر» (2-توم)، «مئث ءبئر مارجان»، «قازاق الةمئ. ةمنومادةني پايئمداؤ» دةگةن اتپةن كئتاپ بولئپ شئقتئ. بذل ونئث بئلگئر دة ءبئلئمدئ مادةنيةتتانؤشئ بولعاندئعئنئث جارقئن مئسالئ.
بةرتئن كةلة اقسةلةؤ ونةردئث وزةكتئ ماسةلةلةرئن قوزعاپ، پئكئر-پايئم، توسئن دا تئث، جاثالئعئ شاش-ةتةكتةن ذلتتئق كذي ونةرئنئث التئن قازئناسئنا اينالعان ةثبةگئن جاريالادئ. «قازاقتئث كذي ونةرئ» ونئ تةثدةسسئز ونةرتانؤشئ قاتارئنا قوستئ.
تاؤةلسئزدئك تؤئ تئگئلگةن جئلدارئ اقسةلةؤ ذلتئمئزدئث ذپايئن تذگةندةؤگة ايانباي اتسالئسئپ، قازاقتئث ةجةلگئ ةلدئگئن، بايئرعئ مةملةكةتتئگئن، قابئرعالئ حالئق بولعاندئعئن بذلتارتپاي، دايةكتئ دةرةكتةر ارقئلئ بايانداعان عئلئمي ماقالالارئن ذزبةي جاريالاپ، ارتئنان اتاقتئ عالئم-ارئپتةستةرئ مئرزاتاي جولداسبةكوأ پةن قويشئعارا سالعاراعا قوسئلئپ «ةل تذتقا» دةگةن كئتاپ جازئپ شئقتئ.
جةكةلةگةن تاريحي تذلعالار ارقئلئ ةل تاريحئن تاسقا تاثبالاعان بذل ةثبةك ءزارؤ تاقئرئپتئ قوزعاؤئمةن قذندئ. راس، ونئث قايسئبئر پئكئر، دةرةك قايشئلئقتارئ بولسا، ول جذرة كةلة تذزةلةتئن كةمشئلئك. ال اقسةلةؤدئث ءتول تاريحئمئزعا قوسقان سذبةلئ ذلةسئ زةردةلئ زةرتتةؤشئنئث جةمئسئ، وعان دةيئن باتئلئ جةتئپ ةشكئم ءتذپ تامئرئن تةرةثنةن تارتئپ، جيناقتاپ، جاثاشا، حالئقتئق كوزقاراسپةن پايئمداماعان، وي-تذجئرئمدارئ تئث ةثبةگئ «قازاقتئث اؤئزشا تاريحئ». ةندةشة، اقسةلةؤدئث ةل، ذلت، مةملةكةت بولؤئمئزدئث باستاؤئ باعزئ زامانداردا جاتقاندئعئنا ةرةكشة قئمبات، ةرةكشة قازئنالئ ذلةس قوسقان تارلان تاريحشئ ةكةندئگئنة تالاس بار ما؟!
اقسةلةؤدئث ايرئقشا اتاپ وتؤگة ءتيئس قئرئ - ونئث ذلتئمئزدئث بارئن بازارلاؤعا قوسا جوعئمئزدئ ئزدةپ، تاؤئپ، قازاقتئث ارمان-اثسارئنا اق جول اشئلئپ، تةزئرةك كوشئن تذزةپ، ئنتئماق-بئرلئگئ، تئرشئلئك-تئنئسئ جاراسقان ئرگةلئ ةل بولؤ جولئنداعئ جانقيارلئق ةثبةگئن - قايسار قايراتكةرلئگئن ءارقاشان ةستة ذستاپ، ةسئمئن ءاردايئم قاستةرلةپ جذرؤ بذگئنگئ جانة بولاشاق ذرپاعئمئزدئث پارئزئ.
بذل ورايدا ذلتئمئزدئث مذراتتئ ماسةلةلةرئن قوزعاعان، بايئپتئ، سارابدال، پاراساتتئ پئكئرلةرئمةن ءبولئسئپ، بيلئك باسشئلارئنا ارناپ، شةشئمئن تابؤئن تئكةلةي سولاردئث جاؤاپكةرشئلئگئنة جذكتةپ، ءوزئ جانة ةسئمدةرئ ةلگة سئيلئ ازاماتتارعا قوسئلئپ رةسپؤبليكالئق باسپاءسوز بةتتةرئندة سانداعان ذندةؤ حاتتار، سذحباتتار جاريالاعانئ دا كذنئ كةشة ةدئ عوي.
ءبئر ماقالادا اقسةلةؤدئث قئرئ مةن سئرئن تذگةل ايتئپ تاؤئسؤ مذمكئن ةمةس. بذل ونئ ماقتاپ-ماداقتاپ، اتئن اسقاقتاتؤ ءذشئن ايتئلا سالعان كوپئرمة، قئزدئرمانئث قئزئل ءسوزئنئث ءبئرئ دةمةسسئز. اقسةلةؤ جاراتئلئس-تؤمئسئنان بةكزات ازامات. ونئث دومبئرا شاؤئپ، شاقشا جاساپ، قامشئ ورةتئن قولونةر شةبةرئ، قوثئرلاتا ءان ايتئپ، كذمبئرلةتة كذي تارتاتئن ونةرپازدئعئ، كةؤدةسئ التئن ساندئق كارئ قذلاق، ةسكئنئث كوزئ - قاريالارشا كذندئ تذنگة ذلاستئرئپ، ذزاق تاثعا مايئن تامئزئپ ايتاتئن اثگئمةشئ-شةجئرةشئلئگئ شة؟
ءيا، قايسئبئرئن ايتئپ تاؤئسايئن. اقسةلةؤدئث ءبئز شولا توقتالئپ، وتكةن ءار قئرئن زةرتتةپ-زةردةلةؤگة ارنايئ عئلئمي ةثبةكتةر جازئلسا، دوكتورلئق ديسسةرتاسيالار قورعالسا ارتئق بولماس ةدئ جانة بذل اقسةلةؤ ءذشئن ةمةس، ةلئمئز، ذرپاعئمئز ءذشئن قاجةت تئرلئك. ذلتئنئث ادةبيةتئن، مادةنيةتئن، تاريحئن تذگةندةؤ ارقئلئ تؤعان حالقئنئث قادئر-قاسيةتئن ارتتئرؤعا ايانباي اتسالئسقان ارداقتئ ازاماتئمئز اقسةلةؤ سةيدئمبةكتئث ءوزئ جوق بولسا دا، ذلئم دةگةن ذلتئ تويلايتئن جةتپئس جاسقا تولؤ قارساثئندا جازؤشئ-عالئمنئث عذمئرئن ذزارتقان شئعارماشئلئق-قايراتكةرلئك ةرةن ةثبةگئ ةلئ-جذرتئ باردا ةستةن شئقپاسئ شئققان كذندةي شئندئق.
قئر قازاعئنئث بار بولمئسئن - قازاقئ قادئر-قاسيةتئن قانئ مةن جانئنا تةرةث سئثئرگةن ذلتتئث ذلئ ةدئ عوي اقسةلةؤ!
ذلت باسئنا قارا بذلت ذيئرئلگةن ايگئلئ جةلتوقسان قوزعالئسئ كةزئندة قازاعئنئث نامئسئن جئرتئپ، اقيقاتتئ ايتئپ، ءسوز سويلةپ، ماقالا جازئپ، شئبئن جانئن شذبةرةككة تذية ءجذرئپ، ك ك ب-نئث قارا تئزئمئنة ئلئنسة دة، اشئق كذرةسكة شئققان دا اسئل ازامات اقسةلةؤ ةدئ عوي!
اقسةلةؤدئث شئعارماشئلئق جولئنداعئ جانكةشتئ ةثبةگئ ةلةنبةي، ةسكةرئلمةي تاسادا قالدئ دةسةك قاتتئ قاتةلةسةر ةدئك. الايدا، ارتئندا قالعان قيساپسئز قذندئ مذراسئن، سذرئپتالئپ-تاثدالئپ قذراستئرئلعان التئ تومدئق كئتابئنا زةر سالئپ، زةردةلةي تالداپ، تولاعاي پئكئر، پاراساتتئ پايئم ارقئلئ باعالاؤ جاعئ كةمشئن ةكةنئ راس. الداعئ جئلدار وسئ ولقئلئقتئث ورنئن تولتئرساق، ذلتئمئزدئث رؤحاني قازئناسئنئث قذندئلئعئن ارتتئرا تذسةرئمئز حاق.
كةزئندة وتپةلئ داؤرةننئث اششئ-تذششئ ءدامئن بئرگة تاتئپ، تاتؤ-تاتتئ تئرشئلئك كةشكةن اسئل دوسئمئز اقسةلةؤدئث ارتئندا قالعان دوستارئ: كادئربةك، بةكسذلتان، مةن، تولةن، قويشئعارا مةن دؤلات بولسا، ونئث ةسئمئن ارداقتاپ وتةرئمئز، جةر باسئپ جذرگةندة جذرةكتةرئمئزدئث تورئندة ساقتارئمئز ءسوزسئز. سونداي-اق، اقسةلةؤدئث ونةردةگئ ءومئرئن شئعارماشئلئعئ، ال ادامي عذمئرئن بالالارئ - قئمباتتئ قارلئعاشتارئ سالتانات، پةريزات، زةرة جانة ذرپاعئن جالعاستئرؤشئ ذلئ ةرلان، سولاردان تاراعان نةمةرة-شوبةرةلةرئ ذزارتارئ ايدان انئق. ولاي بولسا، اقسةلةؤ ارامئزدا ءجذر...
ايتقاندايئن، اقسةلةؤدئث اتئن ارداقتاپ، ةلئنة سئثئرگةن ةثبةگئن ذمئتپايتئن ذلتئ - التئ الاشئ بار عوي.
بذل اقسةلةؤ تؤرالئ اقيقاتتئث ءالقيساسئ عانا. ارئدةن قوزعالئپ، تةرةثنةن تارتئلئپ، تاراتئلا شةرتةر شةجئرة-سئردئث جالعاسئ الداعئ كذندةر ةنشئسئندة...
قؤانئشباي قذرمانعالي،
قازاقستان جازؤشئلار وداعئنئث مذشةسئ.