موثعوليا کةرةيلةرئنئث جذمباقتارئ
استانا. 2 - تامئز. قازاقپارات - نازارلارئثئزعا ذسئنئلئپ وتئرعان جذمباقتار ماجارستاندا تؤئپ وسکةن قئپشاق تةکتئ ءئرئ تذرکئ تانؤشئ عالئم ماندوکي قوثئر يشتؤاننئث (10.2.1944، أةنگريا، قارساق قالاسئ - 22.8.1992، داعئستان، ماکاچقالا، الماتئدا جةرلةنگةن) مذراعاتئنان الئنئپ وتئر.
قازاق ءتئلئن وزدئگئنشة ذيرةنئپ، تازا سويلةؤ دارةجةسئنة جةتکةن ول کوزئ ءتئرئ کةزئندة قئپشاق تةکتئ حالئقتاردئ کةشةندئ زةرتتةؤ ماسةلةسئن کوزدةپ 1974 - جئلدان باستاپ 13 مارتة باتئس موثعولياداعئ بايان-ولگي، قوبدا ايماقتارئندا تذراتئن قازاق جذرتشئلئعئ ورتاسئندا ةکسپةديسيالئق زةرتتةؤلةر جذرگئزگةن بولاتئن. سونئث ناتيجةسئندة کولةمدئ لينگأيستيکالئق دةرةکتةر، ديالةکتئ سوزدةر شوعئرئ، بئرنةشة تومعا جةتةرلئک باتئرلار جئرئ، ةرتةگئلةر، قارا ولةث، ايتئس، ماقال-ماتةل، جذمباق، شةشةندئک سوزدةر قاتارلئ سيرةک کةزدةسةتئن، قذندئ اؤئز ادةبيةت ذلگئلةرئن جيناقتادئ. بذعان قوسا کوشپةلئ بولمئس پةن وعان نةگئزدةلگةن سالت، سانا، ويئن مةن سپورت تذرلةرئن جانة کوشپةلئ مال شارؤاشئلئعئ جاعدايئنداعئ تذية، جئلقئ، قوي، سيئر باعؤ، وسئرؤ تاسئلدةرئنة قاتئستئ جةکة ارنايئ دةرةکتةر جيناپ، ولار تؤراسئندا ارتذرلئ تئلدةردة الدةنةشة ماقالالار جاريالادئ.
فيلولوگيا عئلئمئنئث دوکتورئ، پروفةسسور. يشتؤان قوثئر ماندوکي - قارساق اؤئل شارؤاشئلئعئ تةحنيکؤمئن، وتأوش لوراند مةملةکةتتئک ؤنيأةرسيتةتئن (1968) بئتئرگةن. يشتؤان وسئ ؤنيأةرسيتةتئنئث تذرکئ تانؤ کافةدراسئندا، سةچةني عئلئم کئتاپحاناسئندا، ماجارستان عالئمدار اکادةمياسئ التايستيکا زةرتتةؤلةر توبئندا قئزمةت ئستةدئ. ستؤدةنت کةزئنةن باستاپ ةؤروپاداعئ تذرکئ ةتنيکالئق توپتارئ اراسئنا تئلدئک، فولکلورلئق جانة ةتنولوگيالئق ةکسپةديسيالار جاساعان. عئلئم-زةرتتةؤ ساپارئن انادولئ، ةدئل بويئ، قازاقستان مةن ورتا ازيا، موثعولياعا دةيئن جالعاستئرعان. يشتؤان ةثبةکتةرئنئث نةگئزگئ نئساناسئ - ماجارلاردئث جانة قذمانداردئث (قئپشاقتاردئث) کونة تاريحئ، تذرکئ-ماجار بايلانئستارئن زةرتتةؤ بولدئ. ول وز زةرتتةؤلةرئ ارقئلئ ماجار تئلئندةگئ تذرکئ تةکتئ کوپتةگةن سوزدةردئث ءتذپ تورکئنئن تاپتئ. کوپ جئلدئق زةرتتةؤ جذمئستارئنئث ناتيجةسئندة 1981 - جئلئ "ماجارستانداعئ قذمان ءتئلئنئث ةسکةرتکئشتةرئ" اتتئ ةثبةگئ جارئق کوردئ.
يشتؤان تذرکئ حالئقتارئنئث ادةبيةت، فولکلور، پوةزيا ذلگئلةرئن ماجار تئلئنة اؤدارؤعا ات سالئستئ. باؤئرجان مومئش ذلئنئث "ذشقان ذياسئن" ماجار (أةنگر) تئلئنة اؤدارعان. ماجار تئلئندةگئ الةم ادةبيةتئ ةنسيکلوپةدياسئنا 40 قا جؤئق تذرکئ حالئقتارئ قالامگةرلةرئ تؤرالئ ماقالالار جاريالادئ. تذرکئ حالئقتارئ مادةنيةتئ تؤرالئ جان-جاقتئ زةرتتةؤ ةثبةکتةرئ ءذشئن وعان ماجارستان عالئمدار اکادةمياسئنئث پوستؤمؤس سئيلئعئ بةرئلگةن (1993).
تاريح سةرگةلدةثئندة اجئراپ قالئپ، ةؤروپادان قونئس تةپکةن شئعئستئق جذرت - ماجارلار اراسئنا بارئپ قونئس تاپقان قئپشاق بابالارئنئث تؤئسقانداردئ اثساعان ارمانئن جةتئ جارئم عاسئر وتسة دة قايتا جالعاپ، بوزداعان بوتاداي اثساپ کةلئپ، التئ الاشتان پانا تابؤئ - قوثئردئث تاريحي ةرلئگئ بولئپ قالدئ. ول اتا-بابا اماناتئن ورئنداؤ جولئندا وزئنئث بار سانالئ عذمئرئن سارپ ةتتئ. تئپتةن وسئ ماقساتقا جةتؤ بارئسئندا ءوز ءومئرئن قذربان ةتتئ دةپ ايتؤعا بولادئ. راسئندا دا جةرلةستةرئنئث ومئردةن قاپئدا اتتانعان قوثئر تؤرالئ «قذمانداردئث قذرباندئعئ» دةپ باعالاؤئ سونئث ايعاعئ ةدئ. ول کةزةکتئ عئلئمي ءئس ساپارمةن قذمئقتارعا بارعان کةزئندة، 1992 - جئلدئث تامئزئندا داعئستاندا، ماکاچقالادا جذرةک سئرقاتئنان دذنيةدةن وزدئ. وز وسيةتئ بويئنشا قوثئردئث سذيةگئ قازاق جةرئنة - الماتئداعئ کةثساي زيراتئنا جةرلةنگةندئگئ دة کوپشئلئککة ذلکةن وي سالعان قذبئلئس بولدئ.
اعاش ارئق، تذيئق ارئق،
جئلقئلار ءجذر ءجيئ بارئپ.
(ناؤا)
الا بذيدام جةتپةي جةرگة جةتةدئ.
(کوز)
الا کذشئگئم ءذيدئ اينالا جذگئرةدئ.
(بةلدةؤ)
الدئ قياق، ارتئ شالعاي.
(اتتئث جالئ)
الئستان کوردئم کوک بةلدئ،
جارقئراپ جاتقان کوپ کولدئ.
ذستايئن دةپ ويلانئپ،
جاقئنداپ ةدئم، جوق بولدئ.
(ساعئم)
الئستان قاراساث، ءبئر قويعان،
جاقئننان قاراساث، مئث قارايعان.
(اتتئث قذيرئعئ)
الپئس کئسئ اياقتاستئث،
ال تاثةرتةث تاياقتاستئث.
ءبارئن ءبئر جةرگة جاتقئزئپ،
کةيدة ذرسئسئپ الئپ قاشتئث.
(کئرپئک)
الپئس تةرةک،
ادامعا کةرةک.
الپئس تةرةکتئث ءبارئ ذيا،
تذرعان ورنئ قيا.
(الپئس باستئ کيئز ءذي)
التئ اققؤ، ون ةکئ ذيرةک، ءبئر بودةنة،
کةيدة تولئ، کةيدة ورتا ءبئر تةگةنة.
شاعالا جئلپ قويئپ ذشئپ کةتتئ،
جوق بولسا قانات، و نةمةنة؟
(شولپان مةن ذرکةر)
انا اؤئلدئث بؤراسئ،
مئنا اؤئلدئث بؤراسئ،
جةلکئلدةيدئ شؤداسئ.
(ءتذتئن)
انا اؤئلدئث ءيتئ قاباعان،
مئنا اؤئلدئث ءيتئ قاباعان،
ماثدايئنا تةمئر قاداعان.
(قئرعئش)
اثداردئ مةکةندةيدئ وتئز ءبورئ،
ون جئگئت بورئلةردئث قئزمةتکةرئ.
سالئنعان ةتتةن کوپئر ورتاسئندا،
الدئندا قئزمةت ةتةدئ ارلئ-بةرلئ.
(وتئز تئس، ون ساؤساق)
اپان-اپان،
ةسکئ شاپان،
ءذيئر قوبئز،
جارئق جذلدئز.
(تذية)
ارئ جذگئر، قارا قارت،
بةرئ جذگئر قارا قارت،
تال تذبئندة تالتاثداپ، قارا قارت.
جئلقئنئ قارنئنا قئستئرعان،
تذيةنئ ةرنئنة قئستئرعان،
مذرتئ بار، ساقالئ جوق،
ايت دةگةندة ايالئ جوق.
(قذندئز)
ارئ سارپ، بةرئ سارپ،
قارا قويدئث قذيرئعئ سارپ،
ارتئ ذزئن، الدئ قئسقا،
دامئل-دامئل قولئثدا ذستا.
(کذلاپارا)
اسپاننان جاؤدئ اق ءبيداي،
ذيگة قاراي جذگئردئم.
ئزعارئنا شئداماي،
سذمةلةکتةپ بذرئلدئم.
(بذرشاق)
اسقا بارمايدئ،
اسپازشئدان قالمايدئ.
(قايراق)
اشپاي تذسکةن،
قايناماي پئسکةن.
(قئمئز)
الدئ ذزئن، ارتئ قئسقا،
بةتتةرئ وزئنة ساي ءاربئر تذستا.
سؤئقتا دا جئلئ دا دا پانا بولار،
تاپپاساث، باسئثداعئنئ قولئثا ذستا.
(قازاق تئماق)
اتتانداپ ءبئر شاهاردان قالئث حالئق،
سوعئسئپ تئنئش جذرمةيدئ ةلدئ شاؤئپ.
جاراتقان مئقتئ قئلئپ ءناسئلئن،
ءوزئنئث تاؤئپ الئپ ءجذر کاسئبئن.
(قذمئرسقا)
اؤزئ ويماقتاي،
ةرنئ ةتةکتةي.
(کةرنةي، مذرجا)
اياعئنان الادئ،
کوتةرئپ جةرگة سالادئ.
(ذزةثگئ)
ايعايلاعان جاؤ کةلسة،
ايئر ساقال اتام توقتاتادئ.
(باقان)
ايؤان ةکئ اياقتئ، اسقان باتئر،
باسئنا و باتئردئث تئککةن شاتئر.
شةشةرسئث، دانا بولساث بذنئ ءبئلئپ،
کةل-کةل دةپ، قان مايدانعا شئعئسقاندا،
ءبئر ايلا ادامزاتتان بولئپ جاتئر.
(بذرکئت)
بالپاث-بالپاث باسادئ،
ادامنان قاتتئ ساسادئ.
ساؤساقتارئ سالالئ،
قئستا جئلئعا قاشادئ.
(قاز)
باپ-باپ، باپاناق،
باپاناق ذشتئ ارعئماق.
ارعئماق ذشتئ قئزئل تاث،
قئزئل تاث ذشتئ قؤ شذناق.
(وت، وشاق، قازان)
بار ةکةن ءبئر ايداهار اؤزئن اشقان،
کورگةندة ادام، پةندة زاهار شاشقان.
کةتةدئ، اشؤلانسا تاؤداي بولئپ،
قايناتئپ قارا تاستئ اشؤ باسقان.
(کورئک)
بازاردان الئپ کةلگةن اق ارعئماق،
بةلئندة تارتپاسئ بار بؤناق-باناق.
ذستئنة اشامايدئ ارتئپ الئپ،
کةتةدئ شؤ دةگةندة جئرلاپ-جئرلاپ.
(دومبئرا)
بةلةستةن شاپقان بةستئ ات،
بذکئر کةلگةن جةلئستئ ات.
بةيقام ةلدئ ئزدةيدئ،
مالدان کذدةر ذزبةيدئ.
(ءبورئ)
بئلةسئث عوي جارتئ ايدئ،
مئنة وسئنداي ءتورت ايدئ.
ةکئ، ون ةکئ شةگة گةپ،
قويدئ تاسقا شةگةلةپ.
(تاعا)
ءبئر نارسة بةس بويئندا تيةگئ بار،
تةمئردةن سالدئراعان يةگئ بار.
بولعاندا ءبئرئ قولدا، ءبئرئ بةلدة،
ادامعا ارقاشاندا کةرةگئ بار.
(جذگةن)
ءبئر تذيةم ءولدئ مايئ کوپتةن،
جانؤار سةمئرمةيدئ جةگةن شوپتةن.
و تذيةم زاؤدةعالام ءولئپ کةتسة،
سذيةگئ تابئلمايدئ جةردةن، کوکتةن.
(مايشام)
بذتئ-بذتئ، بذتئ ذزئن،
بذتئنان دا قولئ ذزئن.
اتا کيئک تةرئسئ،
التئن قوشقار ءمذيئزئ.
(قامشئ)
بذکئر اعاشقا قار جذقپاس.
(سيئردئث ءمذيئزئ)
ماندوکي قوثئر يشتأانئث مذراعاتئنان الئپ، جاريالاؤعا دايئنداعان شاکئرتئ باباقذمار حينايات.