مۇحامەدجان تازابەكوۆ: قازاق باليعات جاسىنا تولعان قىزدارىن اشىق-شاشىق ۇستاماعان
- مۇحامەدجان مىرزا، جۇرتشىلىق ءسىزدى اقىن دەپ تانىعان. اقىنداردىڭ باسىنا نوقتا سىيمايدى. اينالاداعى كەز-كەلگەن نارسەگە اقىندىق كوزقاراسپەن قارايدى. قۇبىلمالى مىنەز دەگەنىم عوي. تەك شاريعاتتىڭ جولىمەن ءجۇرىپ وتىرۋ، سىزدەي اقىنعا قانشالىقتى سالماقتىراق، قانشالىقتى پايىم-تۇسىنىكتەر قالىپتاستىرعانىن ءبىلۋدىڭ رەتى كەلگەن سىقىلدى...
- اقىندىق - اللانىڭ بەرگەن سىيى. اقىندىق پىشاق سياقتى. پىشاقپەن نان كەسۋگە دە بولادى، بىرەۋگە قيانات جاساۋعا دا بولادى. اقىندىقتى ەرەكشەلىك دەپ ەمەس، ماعان بەرىلگەن سىناق دەپ قابىلدايمىن. اقىندىقتى جاقسىلىققا پايدالانا السام، وندا اللانىڭ بەرگەن سىيىنا، سىناعىنا دۇرىس جاۋاپ بەرگەنىم دەپ ايتار ەدىم. ال، ەگەر سەزىمىمدى وزگەلەي تەرىس ارەكەتتەرگە پايدالانسام، وندا ونىڭ قادىرىن بىلە المادىم دەپ ەسەپتەيمىن. قۇراندا 114 سۇرە بولسا، سونىڭ بىرەۋى «شۇعارا» دەپ اتالادى. بۇل «اقىندار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وسى سۇرەدە «اقىندارعا ازعىندار عانا ىلەسەدى» دەلىنگەن. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ەگەر اقىن ىزگىلىكتىڭ، اقيقاتتىڭ يەسى بولماسا، وندا ادامداردى اقيقاتتان الىپ كەتۋگە، سەزىمدەرگە قۇل بولۋعا جەتەلەيدى. كەرىسىنشە، اقىن يماندى بولسا، كەشەگى بۇحار، ابايلار سەكىلدى ۇلتقا، ەلدىڭ بىرلىگىنە، جەردىڭ قاسىرەتىنە جانى اۋىرىپ، جۇرەگى سىزداپ جىر جازار ەدى.
نەگىزىندە جىراۋ بابالارىمىزدىڭ قاي-قايسىسى دا ءوز زامانىنا ساي اقىندىقتى حالىققا ءناسيحاتتىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالانعان. ماسەلەن، بيلىككە ءبىلىپ سويلەۋ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تۇبەگەيلى شەشۋ سەكىلدى ءىرى-ءىرى ماسەلەلەرگە سارپ ەتكەن. سوندىقتان، ءوزىم اقىندىقتى اللانىڭ اقيقاتىن ادامدارعا جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالاناتىن قۇرال دەپ بىلەم. حالىقپەن شىعارماشىلىق بايلانىسىم بۇرىنعىداي. يماندىلىق تاقىرىبىنا قالام تەربەۋدەمىن.
- جەكە باستىڭ تۇسىنىگى دەپ ەمەس، كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى، بىلگىسى كەلەتىن ساۋالدار دەپ قاراعانىڭىز ءجون. بۇگىندە كوشەدە بەت-اۋزىن تۇمشالانىپ العان نەمەسە تىپتەن كوزىن عانا جىلتىراتىپ كورسەتىپ قويىپ كيىنىپ جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەردى ۇشىراستىرىپ قالامىز. قازاقتىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ، ەگەر ءدىن جولىندا بولسا، سولاي كيىنۋى شارت پا؟
- مۇحتار اۋەزوۆ حيدجابتى «شاريعات شالىسى» دەپ اتاعان ەكەن. كوپ جاعدايدا ءبىز حيدجاپ كيگەندەردى تۇسىنۋدەن گورى، كىنالاۋعا بەيىم تۇرامىز. حيدجاپ - قۇراندا ايەل ادامدارعا پارىز دەلىنگەن. تالقىلاۋعا جاتپايتىن، ءۇزىلدى-كەسىلدى بولۋعا ءتيىس نارسەنى پارىز دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، ول اللانىڭ وزىنەن پارىز ەتىلىپ وتىر.
اللانىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنۋگە، كۇنى ەرتەڭ و دۇنيەلىك بولعاندا ەركەككە قاراعاندا ايەلدەردىڭ جانناتقا كىرۋىنە جەڭىلدىكتەردىڭ كوپتىگى قۇراندا ناقتى ايتىلعان. حاديستە: «قايسىبىر ءايەل تورت امالدى ورىنداسا، سەگىز جانناتتىڭ قالاعان ەسىگىنە كىرسىن» دەلىنگەن. بىرىنشىسى - كۇنىنە بەس ۋاقىت نامازىن وقۋ. ەكىنشىسى - جىلىنا ءبىر كەلەتىن رامازان ايىندا اۋىز بەكىتۋ. ءۇشىنشىسى - كۇيەۋىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنۋ، ءتورتىنشىسى - ار-ۇياتىن ساقتاۋ. ياعني، ءتورتىنشى امالداعى ار-ۇيات دەگەندە، سۋىق جۇرىستەن ساقتانىپ، نەكەلى كۇيەۋىنە عانا كورسەتۋگە ءتيىس قۇندىلىقتارى مەن ارتىقشىلىقتارىن وزگە بوتەن كوزدەردەن تىيۋ. سەبەبى، ادام بالاسىنىڭ بۇكىل جامان ءىس-ارەكەتى كوز جانارىنان باستاۋ الادى.
كوشەدە اشىق-شاشىق كيىنگەن ايەلدى كورگەندە ەركەكتىڭ ويى بۇزىلادى. قيالى بۇزىلعان ەركەك ءوز ايەلىنەن جەريدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) «تىيىم سالىنعانعا قاراعان نازار - شايتاننىڭ ۋلى وقتارىنان» دەگەن. سودان وتباسىنداعى ماحاببات سالقىندايدى. زيناقورلىق كوبەيەدى. وسىلايشا قوعام بۇزىلادى. ايەلدىڭ ەتەك-جەڭىن قىمتاپ كيىنۋى، بىرىنشىدەن، ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەۋى بوپ ەسەپتەلەدى. ەگەر ايەل ءوزىنىڭ ءتان، جان سۇلۋلىعىن كۇيەۋىنە ارنايتىن بولسا، جاڭاعى ايتقانداردىڭ ءبارى سونىڭ بەلگىسى بوپ تابىلادى. ماسەلەن، ۇيىمىزدەگى قۇنى مىڭ دوللارلىق بريلليانتىمىزدى اياق كيىم شەشەتىن ورىنعا نەمەسە كىم كورىنگەن جەرگە تاستاپ قويمايمىز عوي. ول قۇندى زاتتى ارنايى قوبديشاعا نەمەسە سەيفكە، بولماسا جۇرت كورمەيتىن جەرگە تىعامىز. ال ءبىز سىرلاسىمىز، ءبىر جاستىققا باسىمىز تۇيىسكەن، كۇندەلىكتى كۇيبىڭ تىرشىلىكتى بىرگە كەشىپ، بىرگە باسىمىزدان وتكەرىپ جۇرگەن جانىمىزداعى جۇبايىمىزدى سول مىڭ دوللارلىق تاس قۇرلى قۇرمەتتەي الا الماي جۇرگەندەيمىز؟.. تاستى قىزعانامىز، ءبىراق، ايەلىمىزدى قىزعانا المايمىز. كامپيت ەكەش كامپيتتىڭ دە سىرتىن قاعازبەن قاپتايمىز، ءتۇرلى زيانداردان بۇزىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن. بۇل الەۋمەتتىك دە، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا پايداسى زور. ءبىر عۇلاما: «ايەل بۇزىلماسىن. ايەل بۇزىلسا - الەمدى بۇزادى» دەگەن ەكەن. وسى ماعىنالاس ءسوز حاديستە دە بار. قوعامداعى ايەلدەردىڭ جالاڭاشتانۋ سەبەبى - ۇياتتىڭ ازايۋىنان. سونى جاقسى بىلگەن ءدىن دۇشپاندارى: «ايەلدىڭ شاريعات شالىسىن شەشسەڭ، قالعان كيىمىن ءوزى-اق شەشەدى» دەپ جورامالداعان ەكەن. مۇنى كوزىمىز كورىپ ءجۇر.
البەتتە، بىرەۋدىڭ نە ىستەپ نە قويىپ جاتقانى اللاعا عانا ايان. دەگەنمەن، ايەلىمىزدى ءارتۇرلى تاۋەكەلگە تاستاپ، ءارتۇرلى كوزقاراستاردىڭ شىرماۋىنا بەرىپ قويا بەرگەندەيمىز. پايعامبارىمىز: «كىم ءوزىنىڭ اناسىن، قارىنداسىن، ايەلىن قىزعانباسا، ول دايىس. دايىس جانناتىڭ ءيىسىن دە سەزبەيدى» دەگەن. سوندىقتان، قىزعانا ءبىلۋ، ماحابباتىڭدى جۇبايىڭا عانا ارناي ءبىلۋدىڭ ءوزى - ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك.
«ءبىزدىڭ بابالارىمىزدا اناۋ بولماعان، مىناۋ بولماعان» دەپ شولاق شەشىم قابىلدايمىز. كەيىنگى ۋاقىتتا ءدال وسى انا-اجەلەرىمىزدىڭ، قىز-كەلىنشەكتەردىڭ حالىقتىق، داستۇرلىك كيىم كيۋ تۇرعىسىنان كەڭىرەك اينالىستىم. بىرىنشىدەن، اپا-اجەلەرىمىز باستارىنا كيمەشەكتەرىن كيىپ، مۇسىلمانشىلىقتى تۇگەل ساقتاعان. ايەلدەر بولسا باستارىنا ورامالىن سالىپ، ءتىپتى، بالا ەمىزگەندە ومىراۋلارىن دا تۇمشالاپ ۇستاپ، موينىن، ومىراۋىن كورسەتپەگەن. ەل ىشىندە: «قازاق قىزدارىنا ورامال تارتقىزباعان، قىزدارىنىڭ باسىن اشىق ۇستاعان» دەگەن ءسوز بار. مەن بۇل پىكىرگە قوسىلامىن. ءبىراق، ءبىز مىنا جايتتى ۇمىتىپ كەتەمىز. ول - قازاق قىزىنىڭ باليعات جاسىنا تولعانعا دەيىن عانا شاشىن كورسەتىپ، اشىق ءجۇرۋى. باليعات جاس دەپ 15-16 جاستى ايتامىز. ال، باليعات جاسىنا تولىسىمەن-اق قازاق قىزى قۇتتى ورنىنا ۇزاتىلىپ وتىرعان. شاريعاتتا دا باليعات جاسىنا دەيىن قىزدىڭ شاشى اشىق بولۋىنا رۇقسات ەتىلگەن. ال، ءبىز بۇگىندە قىز دەپ كىمدەردى ايتىپ ءجۇرمىز؟ قىز دەپ جاسى 25-35 كە كەلگەن، ورىن تاپپاي وڭ جاقتا وتىرعان قىزداردى اتاپ ءجۇرمىز. قازاق قىزىن 25-35 كە كەلگەنشە ۇيىندە ۇستاماي، ۇزاتۋعا تىرىسقان. ىلگەرگىلەر قىزدارىن قىزداي، كەلىنىن كەلىندەي ۇستاعان حالىق. دەمەك، مۇسىلمان بابالارىمىز حيدجابقا وڭ كوزقاراسپەن قاراعان.
قىزجىبەك باكىر
