تذرسئن جذرتباي: اباي سئندئ ادام قذنانبايداي اكةگة قارسئ شئعا ما؟

 استانا. 24 - شئلدة. قازاقپارات - جازؤشئ، اؤةزوأتانؤشئ عالئم تذرسئن جذرتبايمةن بولعان سذحباتتئ ذسئنامئز.

تذرسئن جذرتباي: اباي سئندئ ادام قذنانبايداي اكةگة قارسئ شئعا ما؟

- بيئل قازاق حالقئن الةمگة تانئتقان «اباي جولئ» رومان-ةپوپةياسئنئث جارئققا شئققانئنا 70 جئل تولادئ ةكةن. مذحتار اؤةزوأ بذل روماندئ جازؤعا قالاي كةلگةن ةدئ؟

- اباي تؤرالئ ذلكةن شئعارما جازؤ - مذحتار اؤةزوأتئث قولئنا قالام ذستاعاننان بةرگئ اثسارلئ ارمانئ بولعان. جازؤشئ بذل تاقئرئپقا وتة ذزاق دايئندالئپ ءارئ اسقان يدةيالئق ساقتئقپةن كةلدئ. اأتور بذل ورايدا كوپ ئزدةندئ. 1920 - جئلئ قولعا الئپ، 1926-1927 - جئلدار ارالئعئندا تئكةلةي كئرئسئپ، ابايدئث ةكئ تومدئق شئعارمالار جيناعئن قذراستئردئ. الايدا اراسئندا تذرمةگة قامالئپ، بذل ءئس ءبئراز توقتاپ قالئپ، 1932-1933 - جئلداردئث ءدذباراسئندا ءئلياس جانسذگئروأتئث «قذراستئرؤشئ» دةگةن قولعابئسئمةن جارئققا شئقتئ.

 نةگئزئ، ونداعئ ءومئربايان مةن تذسئنئكتةردئث اأتورئ - مذحتار اؤةزوأ. ال 1934 - جئلئ ذلئ اقئننئث ةلئنة ساپار شةگئپ، رومانعا بايلانئستئ دةرةكتةر جيناستئردئ. وندا ابايدئث كوزئن كورگةن كونةكوز قارتتارمةن تئلدةسئپ، ةستةلئكتةرئن جازئپ الادئ. «الاش ءئسئ» بويئنشا ابدةن قؤعئن كورگةن جازؤشئ «ينتةرناسيونالدئق تاقئرئپتئ يگةرمةيسئث»، «وتكةن بؤرجؤازيالئق تاقئرئپتئ قوزعايسئث» دةگةن سةكئلدئ جالالاردان ارئلعئسئ كةلئپ ءارئ ءوزئنئث دايئندئعئن سئناپ كورمةكشئ بولئپ 1936-1937 - جئلدار ارالئعئندا پؤشكيننئث 100 جئلدئعئنا ارناپ «تاتيانانئث قئرداعئ ءانئ» اتتئ اثگئمةسئن جازدئ. بذل اثگئمة كةيئن «اباي جولئ» رومان-ةپوپةياسئنا ازداعان وزگةرئستةرمةن ةندئ.

 بذكئل قازاق زيالئلارئنئث باسئنا قارا بذلت ذيئرئلگةن 1937-1938 - جئلدارئ م.اؤةزوأتئث رومانعا وتئراتئنداي جاعدايئ بولعان جوق. الاش ازاماتتارئنئث موينئنا سالئنعان قئلبذراؤ ءوزئن دة بوس قويا بةرمةيتئنئن سةزگةن جازؤشئ بذل كةزدةرئ «قاي كذنئ الئپ كةتةدئ ةكةن» دةگةن كذدئكپةن، اياقاستئ بولئپ قالؤئ مذمكئن، وقئس جاعدايلارعا دايئن جذرگةن.

قئسئم ناؤقانئ ءسال باسةثسئگةن شاقتا «اباي» تراگةدياسئن جازؤعا كئرئسةدئ. بذل ل.سوبولةأپةن بئرئگة وتئرئپ، اباي تاقئرئبئنا جاسالعان العاشقئ سيؤجةت جةلئسئ، بولاشاق روماننئث جالپئ قاثقاسئ بولاتئن.

1939 - جئلئ باتئل قولعا الئنعان «اباي» رومانئ 1940 - جئلئ تولئقتاي ةثسةرئلئپ، كذزگة قاراي سةمةيگة تاعئ دا بارئپ، كوركةم شئعارماداعئ وقيعالاردئ ءارحام كاكئتاي ذلئ ئسقاقوأتئث ةلةگئنةن وتكئزئپ، قاجةتتئ مذراعات قذجاتتارئن قايئم مذحامةدحانوأتئث سةپتئگئمةن قايتادان ةكشةپ، جئل اياعئندا تامامداپ، ونئث اراب قارپئندةگئ نذسقاسئن قئرئق ءبئرئنشئ جئلدئث باسئندا باسپاعا ذسئندئ. رةداكتورلئعئنا، ذمئتپاسام، عابدول سلانوأ بةكئتئلدئ. الايدا سول ارادا ذلئ وتان سوعئسئ باستالئپ كةتةدئ دة مايدانعا قاتئستئ پاتريوتتئق شئعارمالاردئ جاريالاؤ كذن تارتئبئنة قويئلادئ. تاريحي «اباي» رومانئ كوكةيكةستئلئگئ از تؤئندئ رةتئندة كةيئنگة شةگةرئلئپ، ءبئر جارئم جئلداي باسپانئث تارتپاسئندا جاتئپ قالادئ.

 سونداي-اق ءدال سول تذستا ءارئپ اؤئسئپ، اراب قارپئنةن لاتئن قارپئنة كوشئرؤ قاجةتتئگئ دة تؤادئ. بذل دا ءوز كةزةگئندة كئتاپتئث جارئققا شئعؤئنا توسقاؤئل بولدئ. ءسويتئپ، جازؤشئ ءوزئنئث «ايرئقشا كوثئلئ تولعان رومانئنان» كذدةرئن ذزگةندةي بولادئ...

- الايدا «اباي» رومانئن شاث باسئپ جاتقان جةرئنةن بةيسةنباي كةنجةبايةأ ةلةپ، ةسكةرئپ، جارئققا شئعارادئ. وسئنداي قئسئلتاياث كةزةثدة ورايئن تاؤئپ، كةيئنگة ئسئرئلعان كئتاپتئ شئعارا سالؤ كوپشئلئكتئث قولئنان كةلة بةرمةسئ انئق. سونداي-اق ول كةزدة ورتالئق كوميتةتتئث قئراعئ كوزئ قوعامدا بولئپ جاتقان وزگةرئستةردئ قالت جئبةرمةي، قاداعالاپ وتئردئ عوي. «كوكةيكةستئلئگئ از رومان» بذل كةدةرگئلةردةن قالاي ءوتتئ؟

- 1941 - جئلدئث مامئر ايئندا بذكئل قازاق ادةبيةتئنئث، سول ارقئلئ مذقئم قازاق جذرتشئلئعئنئث قؤانئشئنا وراي باسپاعا بةيسةنباي كةنجةبايةأ باس رةداكتور بولئپ كةلةدئ. كةلة سالا، جوسپارداعئ شئعارمالاردئ قاراپ، «اباي» رومانئنئث ءبئراز ؤاقئت جاتئپ قالعانئن كورةدئ. كئتاپتئ وقئپ شئققان سوث روماندئ ةشكئمگة بئلدئرمةستةن جارئققا شئعارؤعا بةل بؤادئ. ةگةر ايتئپ ئستةسة، «پاتريوتتئق تاقئرئپقا قاتئسئ جوق» دةگةن جةلةؤمةن تاعئ دا كةيئنگة ئسئرئلئپ، ءتئپتئ ونئ رةسمي تذردة شئعارماؤ تؤرالئ قاؤلئ بةكئتئلئپ كةتؤئ مذمكئن ةدئ. مذنئ تذسئنگةن ول جاثادان قئزمةتكة ورنالاسقان جاس اقئن قؤاندئق شاثعئتبايةأقا روماندئ جذرتقا سةزدئرمةي وقئپ شئعئپ، باسپاعا جئبةرؤئن تاپسئرادئ. رومان قؤاندئق شاثعئتبايةأتئث كوررةكتؤراسئمةن باسپادا تةرئلئپ، 1942 - جئلدئث شئلدة ايئندا ءسذيئنشئ داناسئ دا كةلةدئ. سول كذنئ، ياعني 1942 - جئلدئث 26 - شئلدةسئ كذنئ «سوسياليستئك قازاقستان» گازةتئنة ب.كةنجةبايةأ پةن ق.شاثعئتبايةأتئث ماقالاسئ دا شئعادئ. بةيسةكةث اؤرؤحانادا جاتقان مذحتارعا جاثا شئققان كئتاپ پةن رةسةنزيانئ اپارئپ بةرةدئ.

 اؤرؤحاناعا كئرگئزبةگةندئكتةن، كئتاپتئ بئرةؤدةن بةرئپ جئبةرةدئ. سوندا ةكئنشئ قاباتتئث بالكونئنا شئعئپ: «اي، بةيسةنباي، سةن مةنئ ولتئرمةدئث، ءتئرئلتتئث، ماثگئلئك قارئزدارمئن ساعان. بذل ذلكةن ومئرلئك ولجا بولدئ» دةپ قاتتئ تولقئعان جازؤشئ كوزئنة جاس العان ةكةن. بذل راسئندا قؤانسا قؤاناتئنداي، سذيئنسة سذيئنةتئندةي جايت ةدئ. «اباي» رومانئنئث تذساؤئ بةيسةكةث سئندئ قازاقتئث قايسار ازاماتئنئث كومةگئمةن جاسئرئن جاعدايدا، توسئننان كةسئلگةن بولاتئن. كةيئن كئتاپتئث اأتورلئق العاشقئ داناسئنا: «بةيسةنبايعا! كئتاپتئث دذنيةگة شئعؤئنا ةتكةن ةثبةگئث مةن دوستئق، ئنئلئك كوثئلئثدئ ايرئقشا باعالاعان جذرةكپةن سئيليمئن. مذحتار. 31.VІІ. 42» - دةپ جازئپ بةرئپتئ. مئنة، «اباي» رومانئ جانة كةيئپكةر اباي «حالئق اتا، حالئق اناعا» وسئلاي جول تارتقان.

قؤانئشقا وراي، تؤئندئ وقئرمان كوثئلئنةن شئعئپ، رومانعا قاتئستئ جئلئ لةبئزدةر سوناؤ مايدان شةبئندة جذرگةن جاؤئنگةرلةردةن كةلئپ جاتادئ. سولاردئث ئشئندة مالئك عابدؤللين، باؤئرجان مومئش ذلئ، ءازئلحان نذرشايئقوأ، جةكةن جذماحانوأ سئندئ جاؤئنگةر قالامگةرلةر دة بار، ورتالئق كوميتةتكة، جازؤشئلار وداعئنا: «اباي» رومانئن بئزگة كوپتةپ جئبةرئثئزدةر، بذل ءبئزدئث جئگةرئمئزدئ جانيدئ» دةگةن مازمذنداعئ حاتتاردئ جاؤدئرادئ. سونئث ارقاسئندا عانا ورتالئق كوميتةت جازؤشئعا قارسئ ئلئك تابا المايدئ. الايدا بةيسةكةث ةسكةرتؤ الئپ، قئزمةتئنةن بوسايدئ. وسئ ءبئر جايت اؤةزوأتئث باقئتئن اشسا، بةيسةنباي كةنجةبايةأتئث باعئتئن وزگةرتئپ، عئلئمي جذمئسپةن اينالئسؤئنا سةبةپشئ بولدئ. ول كئسئ قازاق ؤنيأةرسيتةتئنئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئنئث جانئنان جؤرناليستيكا ءبولئمئن ذيئمداستئرئپ، سوعان مةثگةرؤشئ بولادئ. ول ءبولئم كةيئن فاؤكؤلتةتكة اينالئپ، ءبئزدئث اثقامئزدئ سؤساتقان قالامگةرلةردئث قاسيةتتئ وتاؤئنا اينالدئ.

- ءبئراق جاؤئنگةرلةرگة ذناعان رومان، سئنشئلاردئث كوثئلئنةن شئعا قويماپتئ. «وتكةن تاريحتئ قوزعايتئن رومان» دةگةن سئلتاؤعا سذيةنگةن سئنشئلار تؤئندئنئ قاتاث تالقئنئث استئنا العان ةكةن...

- رومان تؤرالئ سئن 1943 - جئلدئث ناؤرئز ايئندا، اتاقتئ لةنينگراد قورشاؤئ بذزئلئسئمةن لاپ ةتة قالادئ. سول جئلعئ «كؤرسكئ دوعاسئنداعئ» ذلئ جةثئستةن كةيئن جانة كةثةس وداعئنئث شةكاراسئ جاؤدان ازات ةتئلگةن سوث ةسئن جيعان ستاليندئك يدةولوگتار ةندئ ئشكئ جاؤدئ ئزدةي باستادئ. ساسقان كةزدة ءدئنسئز يدةولوگتار ةستةن ايئرئلئپ «گروزنئيدئث، ةدئگةنئث، ابئلايدئث، كةنةسارئ مةن ناؤرئزبايدئث ارؤاعئن شاقئرعاندارئ» ةسئنة ءتذسئپ، توبة شاشئ تئك تذردئ. ةندئ ول «ارؤاقتار ذلتشئل ارؤاقتار» رةتئندة اشكةرةلةنئپ، «ةدئگة» داستانئ جانة تاتار ذلتشئلدئعئ تؤرالئ قاؤلئ شئقتئ. بذل «جاؤدان جاسئرئنئپ جذرگةن تئلداعئ ةگةؤقذيرئق» يدةولوگتارعا، ونئث ئشئندة قازاقستانداعئ «قئراعئ قئرعي كوزدةرگة» ذلكةن ةرمةك بولدئ، ولار مذنئ «ةكئنشئ جانة ةث قاؤئپتئ مايدان» دةپ جاريالادئ.

اؤةلدة «سوسياليستئك قازاقستان» گازةتئندة «مةن... مةن.. مةن!» دةگةن سابيت، عابيت، مذحتاردئث «مةنمةندئگئن» باساتئن فةلةتون جاريالاندئ. ودان «ةدئگة» تؤرالئ بايانداما جاسالدئ. سونئمةن قاتار «اباي» رومانئ تؤرالئ ارنايئ تالقئ وتكئزئلدئ. جان-جاقتان انتالاعان سئنشئلار: «بذل روماننئث اتئن «اباي» ةمةس، «قذنانباي» قويؤ كةرةك ةدئ»، «روماننئث باستئ كةيئپكةرئ اباي ةمةس، قذنانباي»، «قذنانباي - قازاقتئث يأان گروزنئيئ»، «روماندا فةوداليزمدئ اسپةتتةؤ باسئم» دةگةن سةكئلدئ ذلكةن ايئپتار تاعئپ، ذزئن سونار باياندامالار جاسادئ. سونئث ئشئندة قذنانباي بةينةسئنئث كةلةسئ كئتاپتاعئ دامؤ باعئتئ، رومانداعئ كةدةيلةردئث الدئثعئ قاتارعا شئعؤئ جانة تاپتئق كوزقاراستارئ جونئندةگئ پئكئرتالاستار ذدةي ءتذستئ. اأتور اؤةل باستا ءوزئ جوسپارلاعان العاشقئ نذسقاداعئ وقيعالاردئث جةلئسئنةن، درامالئق قاقتئعئستاردان، كوركةمدئك شةشئمدةردةن باس تارتؤعا ءماجبذر بولدئ. سونئث سالدارئنان، نةگئزگئ قاقتئعئس اكة مةن بالانئث اراسئنا، ياعني اباي مةن قذنانبايدئث اراسئنا قذرئلادئ. بذرئن اكةنئث ئعئندا جذرگةن اباي ةندئ اكةسئ قذنانبايدئ ئقتئرئپ، ءوزئ الدئثعئ شةپكة شئقتئ.

نةگئزئ «اباي جولئ» رومان-ةپوپةياسئنداعئ كةيئپكةر اباي مةن كةيئپكةر قذنانبايدئث ءومئرئ ءبئر باسقا دا، تاريحتاعئ اباي قذنانباي ذلئ مةن قذنانباي وسكةنباي ذلئنئث جةكة ءومئرئ ءبئر باسقا. روماندئ وقئپ وتئرئپ «ةگةر، قذنانباي بوگةت بولماسا، اباي كوكسةگةن ارمانئنا جةتةتئن ةدئ» دةپ ويلايسئث. ءبئراق بذل ومئرلئك تة، تاريحي دا شئندئق ةمةس. اباي وزگة بالالارئنا قاراعاندا ةركئن وسسة دة، اكةسئ ورناتقان تارتئپكة باعئنعان. ولار ءبئر-بئرئمةن وشتةسئپ ءومئر سذرمةگةن. اباي سئندئ ادام قذنانبايداي اكةگة قارسئ شئعا ما؟ مذنداي قئلئق ءبئزدئث ذلتتئق قاسيةتئمئزدة جوق. ءبئراق اؤةزوأ اكة مةن بالا اراسئنداعئ تارتئسقا سانالئ تذردة بارعان.

 ءوزئنئث «اباي جولئن» اقتاپ الؤ تؤرالئ ماقالالارئندا: «مةن ءوزئمنئث رومانئمدا اكة مةن بالا اراسئنداعئ قاقتئعئستئ نةگئزگئ تارتئس ةتئپ الدئم. اباي - جاثا زامان، قذنانباي - ةسكئ زامان. ةكئ زامان تارتئسئن اكة مةن بالانئث تارتئسئ ارقئلئ سؤرةتتةدئم» دةيدئ. بذل ورايدا جازؤشئنئ كئنالاؤدئث رةتئ جوق. ويتكةنئ، كةثةس ذكئمةتئنئث ول تذستاعئ يدةولوگياسئ سونداي ةدئ.

- بذل تالقئ جازؤشئنئ عانا ةمةس، رومانداعئ تذلعالئ كةيئپكةرلةردئ دة «ئعئستئرئپ» جئبةرگةن ةكةن عوي...

- ءيا، بئرئنشئ كئتاپتا جاعئمدئ بةينةدة سيپاتتالاتئن ءدئلدانئث ورنئن ةكئنشئ كئتاپتا ايگةرئم باسادئ. سونداي-اق، اؤةلدة ءوز اتئمةن بةرئلگةن شاكارئم ةسئمئ وزگةرتئلدئ. ونئث ورنئنا بيوگرافيالئق تاريحئ بةلگئسئز، جازؤشئنئث قيالئنان تؤعان دارمةن اتتئ دانةكةر بةينة پايدا بولدئ. بازارالئ مةن ابايدئث تارتئستارئ، قذنانباي مةن اباي اراسئنداعئ سئيلاسئمدئق كةرئ سيپات الدئ. بوجةي جانة باسقا دا قذنانباي باستاتقان تذتقالئ كةيئپكةرلةر جاعئمسئز جاققا اؤئستئرئلدئ. وسئنداي ذلكةن وزگةشةلئكتةر ةنگةن ةكئنشئ كئتاپ 1947 - جئلئ ءاؤ باستا جازئلعان ءوزئنئث ءتذپنذسقاسئنان ذلكةن ايئرماشئلئقپةن جارئققا شئقتئ.

- وزگةرئسكة ذشئراعان كةيئپكةرلةرگة تولئق توقتالئپ وتسةثئز...

- مذحتار اؤةزوأ روماندئ جازؤ بارئسئندا ءوزئ قالاماعان كولةثكةلئ وقيعالاردئ كذنشؤاققا شئعارئپ، ابايدئث وزئنة قاراما-قارسئ مايداندا بولعان تارتئس يةلةرئن جاعئمدئ جان ةتئپ سؤرةتتةدئ.

بئرئنشئدةن، اباي مةن بازارالئ ومئردة ءدال رومانداعئداي ةت جذرةگئ ةزئلگةن دوس بولماعان. ءبئراق بازارالئنئث كئتاپتاعئداي وتة كةلبةتتئ، ءبئر ةلدئث بةتكة ذستار، وجةت ادامئ بولعانئ شئندئق. بازارالئ نةگئزئنةن باسئنا تذسكةن قيئندئقتاردئ ءوزئنئث وجةت مئنةزئنةن تاپقان. ول اباي جاس كةزئنةن ئزا ساقتاپ، كةكتةنئپ وسةتئندةي قئلئقتارعا بارعان ادام. وزگةنئ بئلاي قويعاندا، نذرعانئمنئث ذيئندة اپتالاپ جاتئپ الاتئن بولعان. القا-قوتانداسئپ وتئرعان اؤئلدئث ءبئر جاعئندا وسپان، ءبئر جاعئندا اباي، ءبئر جاعئندا تاثئربةرگةن وتئر.

 قذنانبايدئث ةرةسةك بالالارئنئث كوزئنشة وسئنداي ارةكةتكة بارعان بازارالئنئ اباي قالاي جاقسئ كورئپ وسةدئ؟ سونداي-اق مالدئث ارقاسئندا ءوزئنئث ءذي-ءئشئن، جاقئندارئن اسئراپ وتئرعان تاكةجاننئث 800 جئلقئسئن ذرلاپ، ءبئر ءتذننئث ئشئندة قئرئپ تاستاعان ادامدئ «ذرلئققا تئيئم سالامئن» دةپ انت بةرگةن بولئس اباي كةشئرة الا ما؟

اباي ونئ وسئ قئلمئسئ ءذشئن «ونئث قولئنا بايلاعان ارقاندئ تذيةنئث قومئنا ءئلدئرئپ» سةمةيگة جاياؤ ايداعان. ءبئر اتتاعاندا ءبئر جارئم-ةكئ مةتردئ قامتيتئن، ئلگةرئندئ-كةيئندئ، جذلقئپ-تارتئپ جذرةتئن تذيةنئث جذرئسئنة ادام شئداپ بولا ما؟ ةركةجاننئث اكةسئ ءوزئنئث قذدالئق بةتئن سالئپ بارئپ، بازارالئنئث قولئن بايلاعان ارقاندئ «اتتئث قذيرئعئنا بايلاتقان». بازارالئنئث جةر اؤدارئلئپ كةتؤئنة سةبةپكةر بولعان دا بولئس ابايدئث ءوزئ. سونداي-اق ول جئگئتةككة ءار جئلقئ باسئنا 5 ءئرئ قارادان قذن تولةتكئزگةن. م.اؤةزوأ ءوزئنئث ةرتةرةكتةگئ ومئرلئك شئندئققا نةگئزدةلگةن زةرتتةؤئندة: «جئگئتةكتةر سول تذرالاعاننان تذرالاپ، قاشان توثكةرئس ورناعانعا دةيئن تئزةلةرئن كوتةرة الماي جذرةلةپ كةتتئ» دةپ جازادئ.

بازارالئ ةكئنشئ رةت تذرمةدةن قاشئپ كةلگةندة، بيلئكتةن شةتتةپ، «وي تذسة باستاعان كةزدة» اباي وعان سالةم بةرة بارادئ. اثگئمة بارئسئندا اباي: «ءيا، بازكة، ورئسشا ذيرةندئث بة؟» دةپ سذرايدئ. سوندا بازارالئ كذلئپ وتئرئپ: «اي، اباي، قاراعئم-اي! ادامعا وقؤ قونبايئن دةسة، قونبايدئ ةكةن. سةندة جازئق جوق. ورئسشا ذيرةنةتئن جةرگة جئبةرؤدةي جئبةرئپ-اق جاتئرسئث عوي. ءبئراق سول وقؤئث ماعان قونبادئ» دةگةن ةكةن. سوندا اباي ذندةمةي وتئرئپ قالئپتئ.

 

ةكئنشئدةن، ءامئر مةن ذمئتةي اراسئنداعئ ماحاببات - ذلگئ تذتاتئن ماحاببات ةمةس. بذل تؤئستار اراسئنداعئ كورگةنسئز ماحاببات. ءامئر قذدايبةردئنئث بالاسئ، ال ذمئتةي ئسقاقتئث قئزئ. ياعني ةكةؤئ دة قذنانبايدئث تؤعان نةمةرةسئ. ءبئراق اؤةزوأ ابايدئث وبرازئ جاعئمدئ شئعؤئ ءذشئن ءوزئ جاقسئ بئلگةن ءامئر مةن ذمئتةي تاعدئرئن دا وزگةشة سيپاتتا بةرگةن. ةگةر اأتور وسئ ارادا ومئرلئك شئندئقتئ جازعان بولسا، بذل وقيعانئث اباي بةينةسئنة قئزمةتئ شامالئ بولار ةدئ. اؤةزوأ: «مةنئث كوركةم شئعارما جازئپ وتئرعانئمدئ وقئرمانداردئث ةسكةرؤئن سذرايمئن. ويتكةنئ تاريحي وقيعاعا كوركةمدئك كوزقاراس بولادئ» دةپ جازادئ. سونداي-اق رومانداعئ اأتورلئق ماتئندة جازؤشئنئث ةمةؤرئنئ سةزئلمةيدئ. ول كئتاپتا سؤرةتتةلگةن كوركةمدئك شئندئقتئ كةيئپكةرلةردئث ويئ ارقئلئ وربئتكةن. تاريحي شئندئق پةن كوركةم شئندئقتئ جاراستئرؤداعئ شةبةرلئك دةپ وسئنئ ايتؤ كةرةك.

ذشئنشئدةن، ءبئرئنشئ كئتاپتا باستالئپ، ةكئنشئ كئتاپتا ءوزئنئث ءلگةرئ دامؤئن كذتئپ وتئرعان اباي مةن ءدئلدا اراسئنداعئ وقيعا دا باسقا مازمذندا باياندالعان. تالقئ كةزئندةگئ: «الشئنبايدئث قئزئ ءدئلدادان جاعئمدئ وبراز شئعارئپ باسئثدئ داؤعا قالدئرما. ايگةرئم وبرازئن وزگةرت» دةگةن ءالجاپپار ابئشةأتئث پئكئرئنة اؤةزوأ كادئمگئدةي اشؤلانئپ، قاتتئ قينالعان. ءبئراق بذلاي ةتپةسة، «اباي» رومانئنئث جارئق كورمةيتئنئن ءبئلئپ، ابايدئ ةرئكسئز ايگةرئمگة عاشئق ةتكةن. ال ومئردة ايگةرئم مةن ابايدئث ورتاسئنداعئ جاراسئم وتة كذردةلئ بولعان. دةگةنمةن، اأتور ومئرلئك شئندئقتئ ساقتاپ، ءذشئنشئ كئتاپتا «اباي مةن ايگةرئمنئث اراسئنا ءبئر سالقئندئق كئرئپ ةدئ» دةپ جازادئ. ءبئراق ايگةرئمگة ءان ايتقئزؤ ارقئلئ سول جاراسئمدئ قايتادان ورنئنا كةلتئرگةندةي بولادئ.

تورتئنشئدةن، اباي مةن ورازباي اؤةلدة دوس-جاران بولعان. وسپان سةمةي قالاسئنا داؤ قؤئپ كةلگةن ورازبايدئ كذيمةنئث ارتئنا سالئپ، 200 شاقئرئم جةرگة دةيئن قول-اياعئن بايلاپ اپارئپ، ازاپقا سالعان ؤاقئتقا دةيئن ولاردئث اراسئندا اشئق ءدذردارازدئق بولعان ةمةس. ءتئپتئ اباي سابالعاندا ورازباي 40 اقبوتانئث ايئبئن اكةلگةن. سوندا اباي: «ورازبايدئث اشؤلانسا، اشؤلاناتئنداي ماعان ساقتالئپ قالعان ةسكئ كةگئ مةن ئزاسئ، كورگةن ادئلةتسئزدئگئ بار ةدئ. سول بذگئن سؤدئث بةتئنة شئققان عوي. ماثگئلئك دوستئق بولسا دا، ماثگئلئك جاؤلئق جوق، كةشتئم» دةپ تاتؤلاسئپ، باؤئرئنا باسقان نةمةرة قئزئ اقئليانئ ورازبايدئث نةمةرةسئ سانيازبةككة اتاستئرئپ، ةكةؤئ بةسئك قذدا بولعان. ال مذحتار اؤةزوأ 1917 - جئلئ شئلدةدة وتكةن اقئليا مةن سانيازبةكتئث تويئنا ارناپ «ةثلئك - كةبةك» پةساسئن جازئپ، ايگةرئم مةن ابايدئث كةنجة دةگةن قئزئنئث كيئز ءذيئن قوسانجارلاپ تئگئپ، ساحنالاعان.

اباي قايتئس بولعاندا اعايئندارئنئث بئرةؤئ شاؤئپ كةلئپ، «اباي ءولئپتئ!» دةپ ورازبايدان ءسذيئنشئ سذراپتئ. سوندا قاتتئ اشؤلانعان ورازباي الگئنئ قامشئمةن وسئپ-وسئپ جئبةرئپ: «ول قازاقتئث ءسوزئن سويلةگةن اباي ةمةس پة ةدئ؟! مةن ونئمةن ءسوز تالاستئرسام، ارتئمدا اتئم قالسئن دةدئم عوي. قازاقتئث ابايئ ولگةندة نةسئنة قؤاناسئث؟ شئن قاسئرةت قازاققا ةندئ تؤعان ةكةن عوي» دةپ، 40 قارا كوك اتتئ اقئن قازاسئنا باتا ةسةبئندة بايلاعان دةسةدئ. ال وسئنداي ةر مئنةزدئ ورازبايدئ كورمةستةي جاؤ ةتئپ كورسةتؤگة جازؤشئنئ كوركةمدئك شئندئق جةتةلةپ وتئر.

مذحتار اؤةزوأتئث قالامگةر رةتئندةگئ شةبةرلئگئ وسئ تاريحي، ومئرلئك، كوركةمدئك شئندئقتئث اراسئنداعئ ذيلةسئمدئكتة جاتئر دةپ ويلايمئن. كوركةم شئعارما تاريحي تذلعانئث ءومئربايانئ ةمةس، ونئث كوزقاراستارئنئث جيئنتئعئ. «اباي» رومانئ ارقئلئ «اباي - قازاقتئث عانا ةمةس، ءيسئ ادامزاتقا ورتاق ذلئ گؤمانيست اقئن» دةگةن ذعئم قالئپتاستئ. دةمةك، جازؤشئ ءوزئنئث اأتورلئق يدةياسئن تولئعئمةن ورئنداپ شئققان. ول ومئرلئك جانة تاريحي شئندئقتئ كوركةم شئندئققا جئعئپ بةرة وتئرئپ، ذلئ اقئننئث بةينةسئن ابسوليؤتتئك ءمئنسئز كةيئپكةر دةثگةيئنة كوتةرة ءبئلدئ.

- رومانداعئ جانتذرشئگةرلئك سيؤجةت - «قودار مةن قامقا» وقيعاسئ اباي زامانئنان ئلگةرئرةكتة بولعان ةكةن. جازؤشئنئث بذل وقيعانئ سول كةزةثگة سئرعئتؤئنئث سئرئ نةدة؟

- م.اؤةزوأ كذندةلئگئندة: «ابايدئث بذل وقيعانئ ةستؤئ مذمكئن» دةپ جازادئ. ول «قودار مةن قامقا» وقيعاسئنئث «تونئن تةرئس اينالدئرئپ بةرؤ» ارقئلئ ابايدئث كئرشئكسئز مئنةزئن ايقئنداي تذسكةن. «قودار مةن قامقا» وقيعاسئ اباي تذلعاسئ ءذشئن قئزمةت ةتئپ، ونئث بذكئل دذنيةجذزئ سذيئنةتئندةي جاعئمدئ، ادامگةرشئلئك قاسيةتئن بةرئپ تذر ةمةس پة؟!

بذل وقيعا اباي ءومئر سذرگةن كةزةثدة بولماعانئمةن، سول قوعامدا بولعان. اتاسئ مةن كةلئنئنئث اراسئنداعئ زينانئ تئيؤ ءذشئن قذنانباي دالا زاثئنا سذيةنة وتئرئپ، ولاردئ قوعامنان الاستاؤ تؤرالئ ذكئم شئعارادئ. ةكةؤئن دارعا اسئپ، بولاشاقتا باسئنا جاستاردئث كةلؤئ مذمكئن دةپ قاؤئپتةنئپ، وپاسئز وقيعادان ةسكةرتكئش قالماؤ ءذشئن دةنةلةرئن قارا جةرگة دة بةرمةي، ورتةپ جئبةرگةن. ءبئراق روماندا قودار جازئقسئز كةدةي رةتئندة سؤرةتتةلئپ، كذناسئز جانداردئ قذنانباي جةر ءذشئن ولئمگة قيعان بولئپ، ومئرلئك شئندئق كوركةمدئك شئندئققا اينالئپ كةتة بةرةدئ.

- رومانعا قذنانبايدئث شئثعئس ؤاليحانوأپةن تانئستئعئ جانة ةسئمئن كوپشئلئك بئلة بةرمةيتئن ايبوبةك تؤرالئ دةرةك كئرگئزئلمةگةن. قذنانبايعا تئكةلةي قاتئسئ بار وسئ ةكئ جان تؤرالئ ايتئپ بةرسةثئز.

- دالا سذلتانئ قذنانباي پولكوأنيك شئثعئس ؤاليحانوأتئ جاقسئ بئلگةن دةؤگة تولئق نةگئز بار. ولاردئث ناقتئ قاي ؤاقئتتا ءبئر-بئرئمةن كةزدةسئپ، پئكئر الئسقانئ ماعان بةيمالئم. ءبئراق 1846 - جئلعئ «مذساقذل سوعئسئنان» كةيئن جانة 1849 - جئلعئ شئثعئستئث قولتئعئنداعئ «ون بةس قئستاؤ» ءذشئن بولعان شايقاستان كةيئن قذنانباي جاؤاپقا تارتئلادئ. سوعان بايلانئستئ التئ اي ومبئدا مئرزاقاماقتا جاتادئ. تةرگةؤ ءئسئ اياقتالعان سوث ونئ شئثعئس ءؤاليحانوأ كةپئلدئككة الئپ، ةلئنة دةيئن شئعارئپ سالعان. بذل جايت ولاردئث ارالارئندا جاي تانئستئق ةمةس، جاقسئ تذسئنئستئكتئث بولعانئن كورسةتةدئ. سونداي-اق وسئ كةزدة شوقان ومبئداعئ كادةت كورپؤسئندا وقئپ ءجذردئ. ياعني ونئث تةرگةؤ ئسئندة اؤدارماشئ رةتئندة ءجذرؤئ مذمكئن. سونئمةن بئرگة قذنانبايدئث ايعئزدان تؤعان ذلئ قاليوللا شوقاننئث ءئنئسئ ماحمذتپةن ومبئداعئ كادةت كورپؤسئندا بئرگة وقئعان. وسئ جايتتاردئ ةسكةرة وتئرئپ، دالا شونجارلارئ قذنانباي مةن شئثعئستئث تانئس بولعاندئعئن شئندئق دةپ بئلةمئز. ءبئراق مذحتار اؤةزوأ ولاردئث تانئستئعئن رومانعا كئرگئزبةگةن. ويتكةنئ بذل سيؤجةت قذنانباي تذلعاسئنا قئزمةت ةتكةنئمةن، ابايعا قئزمةت ةتة المايدئ.

قذنانباي ومبئدا مئرزاقاماقتا جذرگةن كةزدة قازاقتئث وزگة دة سذلتان، بولئستارئمةن ءبئر ذيدة مامئلةلةس بولعان. التئ ايدان استام ؤاقئت سول جةردة تذراقتاپ قالاتئندئقتارئن بئلگةن ولار ورتاق پاتةر جالداپ تذرعان. ايلاپ جاتقاندئقتان، كذتئمدةرئ كةلئسپةگةن اقساقالدار ارالارئنداعئ جاسئ كئشئ قذنانبايعا ايةل الئپ بةرؤدئ ءجون كورگةن. سويتئپ، قذنانباي ومبئنئث ورتاقوثدئلاؤ شارؤا ادامئنئث ايبوبةك اتتئ قئزئمةن نةكةلةسةدئ. مئرزاقاماقتان شئققان سوث قيئن كةزدة سذيةؤ بولعان ايةلگة قذنانبايدئث كوثئلئ اؤئپ، وزئمةن بئرگة شئثعئسقا اكةلگةن. الايدا قذنانبايدئث اينالاسئنداعئلار ونئ دذرئس قابئلداماعان. ايبوبةك ةلگة كةلگةن سوث بةلگئسئز جاعدايدا قايتئس بولعان. ارتئندا جوقتاؤشئسئ جوق بولعاندئقتان، بذل ءئس جابؤلئ قالدئ. بذل وقيعا - قذنانباي ومئرئندةگئ ذلكةن تراگةديا. كذندةستئكتئث قذربانئ بولعان ايبوبةكتةن كةيئن ول نذرعانئمعا ذيلةنگةن. ال نذرعانئمنان تؤعان ذل بالاسئ 4-5 جاسقا كةلگةن شاعئندا قازاندا قايناپ جاتقان قذرتقا ءتذسئپ، ولگةن ةكةن. بذل ولئمگة دة كذدئك ايتؤشئلار بار.

- ومئرلئك شئندئق پةن كوركةمدئك شئندئقتئث ارا-جئگئن اشئپ، تالداپ بةردئثئز. ءبئز مةكتةپ قابئرعاسئندا جذرگةندة بذل روماندئ ابايدئث تئكةلةي ءومئربايانئ دةپ ذقتئق. سوندئقتان دا ءبئزدئث سانامئزدا قذنانباي - «جالعئز كوزدئ جاؤئز»، تاكةجان - «قاسكذنةم» كةيپئندة قالئپ قويدئ.

- بئز ءوزئمئزدئث كوركةمدئك تالعامئمئزدئ ءوسئرؤئمئز كةرةك. وكئنئشكة قاراي، «اباي جولئ» ةپوپةياسئنئث سيؤجةتئنة، ونداعئ اأتورلئق بايانداؤلار مةن سؤرةتتةؤلةرگة قذرئلعان وقيعاعا كوپشئلئك قاؤئم، ءتئپتئ ادةبيةتتانؤشئلاردئث ءبئرازئ ابايدئث جةكة ءومئربايانئ رةتئندة قارايدئ. بذل - مذلدةم قاتة پئكئر. ةگةر جازؤشئ تؤئندئعا قئزئقتئ ساتتةردئ قوسپاي، كةيئپكةرئنئث ناقتئ ومئرلئك دةرةكتةرئن عانا قوسئپ رومان جازسا، بذل كادئمگئ ةتةكباستئ بايانداؤ بولئپ شئعار ةدئ. قانداي شئعارما بولماسئن اأتوردئث يدةياسئنا باعئنادئ. ال م.اؤةزوأتئث وسئ روماندئ جازؤداعئ باستئ يدةياسئ - ابايدئث ذلئلئعئ ارقئلئ قازاقتئث تاريحئ مةن ءومئرئن كورسةتؤ، ونئث پوةزياسئن دذنيةجذزئنة پاش ةتؤ. بارلئق تاريحي جانة كوركةم شئندئق وسئ يدةياعا قئزمةت ةتكةن.

- ابايدئث اكة الدئندا ءذش ءمئنئ بولعان ةكةن. ءادئل ءارئ پاراساتتئ ابايدئث بويئنداعئ ءمئنئ قانداي ةدئ؟

- ابايدئث بويئنان بايقالعان ءذش ءمئندئ قذنانبايدئث ايتقانئ راس. ول روماندا دا بةرئلگةن. ءبئراق ولاردئث ايتئلؤئنئث ءمانئسئ رومانداعئداي ةمةس.

«جايداق سؤ سياقتئسئث. جايداق سؤدئ يت تة، قذس تا جالايدئ، كئسئگة قادئرئث بولمايدئ» دةگةن ءسوزدئ ءوزئ (قذنانباي) قاجئلئققا كةتكةندة، تئم ةركئنسئپ، قئزئققا بةرئلئپ، قايئن جذرتئنئث رذقساتئنسئز ايگةرئمدئ توقالدئققا العانئنا بايلانئستئ ايتقان. بذل - ةل اراسئن اتئس-شابئسقا اكةلة جازداعان، ذلكةن داؤعا ذلاسؤعا از قالعان وقئس وقيعا ةدئ. قذنانبايدئث بذل سوزدةرئنئث استارئندا: «مةن مةككةگة كةتكةندة سوثئمداعئ ةلگة ية بولا المادئث، بذلئكتئث باسئندا ءوزئث تذردئث» دةگةن ةمةؤرئن جاتئر.

ةكئنشئ ءمئنئ - مذسئلماندئق ءدئني قوزعالئسقا بايلانئستئ. قذنانباي قاجئلئقتان قايتپاؤعا بةكئنئپ، ةكئ جئلداي مةككةدة تذراقتاپ قالعان. ورئس-تذرئك سوعئسئنئث باستالؤئنا بايلانئستئ رةسةي يمپةرياسئنئث ازاماتتارئ ةلدةرئنة قايتارئلادئ. كورسةتئلگةن مةرزئمدئ بذزعانئ ءذشئن رةسةي كونسؤلئ قذنانبايعا 60 سوم ايئپ سالئپ، ةرئكسئز ةلگة قايتارعان. قاجئلئقتان قايتقان جولدا قذنانباي مذسئلمان ةلدةرئن اعئلشئن، يسپان، ورئستاردئث وتارلاپ جاتقانئن، ولاردئث ءدئندئ قورلاعان ءتذرلئ بةيباستاقتئقتارئن (مئسالئ، ولار بةيبارئستئث مةشئتئن اتقوراعا اينالدئرعان) كورةدئ. اؤئلعا كةلگةندة، نايزالئ مئلتئعئ شوشاثداعان سولداتتاردئ، ذرانداسقان توپتئ كورةدئ. سويتسة، تذرئكتةرگة قارسئ تذسةل بوپ، تذرئكتئ «جاؤ» دةپ جاريالاپ، رةسةيدئث اسكةرئنة كومةك رةتئندة جئلقئ، اقشا جيئپ جاتئر ةكةن. بذكئل تذركئ تئلدةس ةلدةر بئرئگئپ، تذركئ بئرلئگئ قوزعالئسئ پايدا بولئپ جاتقاندا وسئنداي باسسئزدئققا جول بةرئپ وتئرعان ابايعا قذنانباي قاتتئ رةنجيدئ. «سةندة قان جوق. بذلاردئث يسلام جذرتئن قالاي قورلاپ وتئرعانئن بئلمةيسئث. تذبئندة ءدئن بئرلئگئ بولماي، مذسئلمان وثبايدئ. ال ءدئننئث قازئرگئ تئرةگئ - ةشكئمگة باعئنباي وتئرعان تذرئكتةر» دةپ ءمئن تاعئپ، ذندةؤ قاعازدئ كوپشئلئككة وقئتتئرماي تاستاعان. اباي سودان قايتئپ رةسةيدئث مذنداي ءئس-شاراسئنا ارالاسپاعان.

ءذشئنشئ، «تئم ورئسشئلسئث» دةپ تاققان كئناسئ دة سول ءدئن مةن تذرئكشئلدئككة قارسئ ذندةؤ تاراتئپ، جئلؤ جيئپ جذرگةنئنة بايلانئستئ ايتئلعان. اأتور كئتاپتا بذل سوزدةردئث جالپئ سارئنئن ساقتاي وتئرئپ، «شئندئقتئ ءسال بوياپ» جةتكئزةدئ. ءبئراق قذنانباي ايتقان ءؤاج - ءؤاج كذيئندة جةتكةن.

جالپئ، شئعارما ءذش كئتاپپةن اياقتالؤئ ءتيئس ةدئ. ءبئراق 1949-1953 - جئلدار اراسئندا ءبئرجاقتئ سئندار پايدا بولدئ. مذنداي سئنداردئث باسئندا ك پ س س ورتالئق كوميتةتئنئث سؤسلوأ باستاتقان حاتشئلارئ، «پراأدانئث» قازاقستانداعئ مةنشئكتئ ءتئلشئسئ چةرنيچةنكو جانة قازاقتان شئققان س.بايئشةأ،

س.نذرئشةأ سةكئلدئ بةلسةندئلةر تذر ةدئ. بذلار م.اؤةزوأتئ شئرعالاثعا ءتذسئرئپ، ول 1951-1953 - جئلدارئ رومانعا ةش قاتئسئ جوق «قارا شئعئن» تاراؤئن ةنگئزدئ. سونئث ناتيجةسئندة كئتاپ ءتورت تومعا سوزئلئپ بارئپ، 1954 - جئلئ 18 - اقپان كذنئ نذكتة قويئلدئ. وسئ جئلدارئ تالاي جئلعئ سةرگةلدةثگة دة تذبةگةيلئ نذكتة قويئلعان ةدئ. ءسويتئپ 20 جئلعا سوزئلعان ئزدةنئس قازاق رؤحنياتئ ءذشئن تابئستئ اياقتالدئ. بيئل العاشقئ كئتابئنئث باسپادان شئققانئنا 70 جئل تولئپ وتئرعان «اباي جولئ» رومان-ةپوپةياسئ قازاق رؤحانياتئن الةمدئك دةثگةيگة كوتةرگةن ذلئ شئعارما. جةتةلئ ذرپاق جةتپئس جئل جذرتئن سذيئندئرگةن سذلؤ ءسوزدئث - رومان-ةپوپةيانئث جةتپئس جئلدئعئن عانا ةمةس، جةتئ ءجذز جئلدئعئن دا سالتاناتپةن اتاپ وتةتئنئنة كامئل سةنةمئن.

- اثگئمةثئزگة راقمةت.

 

سذحباتتاسقان

ءسابينا زاكئرجان قئزئ

دةرةككوز:«ايقئن» گازةتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى