قئتاي فيلوسوفئ كونفؤسي ذلئقتاعان قذندئلئقتار

 استانا. 20 - شئلدة. قازاقپارات - نةمئس فيلوسوفئ كارل ياسپةرس «قازئرگئ ادامزات وركةنيةتئنئث نةگئزئ ج. س. د.  VIII-II عاسئرلاردا قالاندئ» دةپ ةسةپتةيدئ.

 قئتاي فيلوسوفئ كونفؤسي ذلئقتاعان قذندئلئقتار

 ول اتالعان ؤاقئت ارالئعئندا وستئك ؤاقئت، ياعني، الةمنئث بئرنةشة نذكتةسئندةگئ قات-قابات ادامزاتتئث رؤحاني سئلكئنئسئمةن، جاثا دذنيةتانئمئن اكةلگةن وزگةرئستةر بولعاندئعئن العا تارتادئ. پةرسيادا رؤحاني ويدئث دامؤئ زاراتؤشترا ةسئمئمةن بايلانئستئ بولسا، گرةسيادا گومةر، دةموكريت، پلاتون سياقتئ فيلوسوفتار شوعئرئمةن انئقتالدئ. ال، قئتايدا بذل قذبئلئس لاو-سزئ جانة كؤثزئ ةسئمدةرئمةن بايلانئستئ. سوثعئ ةسئم يةسئ، الةم حالقئنا كونفؤسي دةگةن اتپةن تانئمال بولدئ. ونئث قئتاي حالقئ عانا ةمةس، بذتكئل الةم وركةنيةتئنة ئقپال ةتكةن رؤحاني مذرانئ جاساؤشئ بولعاندئعئنا ةشكئم داؤ ايتپايدئ.

        كونفؤسي ءئلئمئنئث باستئ ةرةكشةلئكتةرئنئث ءبئرئ - ونئث قئتاي حالقئنئث ئرئمدارئنا، داستذرلةرئنة جانة سالت-نانئمدارئنا سذيةنؤئ ةدئ. ول ادامنئث ءاربئر قئلئعئ مةن ارةكةتئنئث ءمانئ نةدة دةگةن قاعيداعا جذگئنةدئ. «ةگةر، بئلةتئن بولساث بئلةم دةپ ايت، ال، بئلمةيتئن بولساث، بئلمةيمئن دةپ ايت» نةمةسة «اقئن ءتذرلئ جئرلاردئ وقؤمةن قالئپتاسئپ، مئنةز-قاتاث ةرةجةلةردئ ساقتاؤمةن قالئپتاسسا، تذپكئلئكتئ ءبئلئمدئ مؤزئكا تؤدئرادئ» - دةپ ةسةپتةيدئ كؤثزئ. ونئث زامانئندا (ج. س. د. . VI عاسئر) ءبئلئمدئ بولؤ ءذشئن 6 ونةر ءتذرئن مةثگةرؤ كةرةك ةدئ. ولار: ئرئمداردئ ساقتاؤ، مؤزئكانئ ءتذسئنؤ، ساداق اتا ءبئلؤ، ات-اربانئ باسقارؤ، وقي ءبئلؤ، ماتةماتيكانئ ءبئلؤ.

        وتئز جاسقا جةتكةندة كونفؤسي كونة قئتاي مادةنيةتئنئث جةتئستئكتةرئن مةثگةرةدئ. وسئ ؤاقئتتا، ونئث ةتيكالئق-فيلوسوفيالئق دذنيةتانئمئ دا قالئپتاسادئ. ول الدئمةن «جةن» كونسةپسياسئ (ئزگئلئك، ادامدئ ءسذيؤ) جانة «لي» (ةرةجة، ةتيكةت) ةدئ. مذندا، لي-جةننئث ةث جوعارعئ كورئنئسئ رةتئندة تذسئنئلةدئ. دةمةك، ةرةجةلةردئ قاتاث ساقتاؤ ئزگئلئك پةن ادامدئ ءسذيؤ كورئنئسئ بولماق. وسئدان كونفؤسيالئق دوكترينانئث تئرةكتئ قاعيدالارئنئث ءبئرئ - قئزمةتكةردئث، چينوأنيكتئث مةملةكةت باسشئسئنا مئندةتتئ تذردة ادال بولؤئ، وعان بةرئلگةن بولؤئ تؤادئ. مةملةكةتتةگئ، ةلدةگئ تةپة-تةثدئك پةن جاراسئمدئلئق پاتشا مةن قئزمةتكةردئث ءبئر-بئرئنة ادالدئعئندا. سوندا عانا، بيلئك پةن ادئلةتتئلئك قاؤئشادئ - دةپ بئلةدئ كؤثزئ.

        بيلئك پةن ادئلدئلئكتئث بئرئگؤئ اسپان تالابئ. وسئ بئرلئكتةن «ورتاثعئ جولمةن ءجذرؤ» (جؤن - يؤن) نةمةسة «ورتاثعئ» يدةياسئ تؤادئ. كؤثزئ شةكتةن شئعؤدئث قاؤئپتئلئگئن ةسكةرتةدئ. ءاربئر قذبئلئستئث ورتاسئن ذستاؤ ماثئزدئ. قوعامدئق قذبئلئستار ةرةجةلةردئث، ئرئم-ريتؤالداردئث ساقتالؤئ مةن ورئندالؤئ جاعدايئندا وربئگةنئ دذرئس. سوندئقتان، كونفؤسياندئق ءداستذرلئ باسقارؤ دةگةنئمئز - ةرةجةلةر مةن ئرئمداردئ (ريتؤالداردئ) ورئنداؤ بولئپ تابئلادئ. ةرةجةلةر ارقئلئ باسقارؤ ءوزئثدئ تذزةتؤ. ال، تذزةتؤ ادامنئث نةگئزئندة بولاتئن «جذرةكتئث تؤعانداعئ تازالئعئنا» قايتا ورالؤ.

كونفؤسي، ادامزات تابيعات پةن ادامدئ بئرگة قامتيتئن، جالپئعا ورتاق تارتئپكة باعئنئپ ءومئر سذرةدئ دةپ ءبئلدئ. ول ماتةريالدئق جانة رؤحاني سالانئ دا قامتئپ، تئرشئلئك يةلةرئنئث، تئپتةن، سانانئث دا ءوسؤئن ءوز زاثدئلئقتارئنا باعئندئرادئ. كونفؤسي ءذشئن «رؤحاني سئلكئنئس دةگةنئمئز ادامنئث تولئققاندئ ءومئر ءسذرؤئ». كونفؤسي دذنيةتانئمئ مةن شةشئمدةرئ ماركسيستئك، ودان كةيئن باتئستئق مةتودولوگياعا جذگئنگةن قازاق عالئمدارئنا مذلدةم تئث تانئم. ونئث ءتذرلئ ةرةجةلةر، ريتؤالدار، سيمفولدار مةن ئرئمدارعا نةگئزدةلگةن جذيةسئن ءتذسئنؤ تئپتةن، وثاي ةمةس. كونفؤسي قذپياسئ - قئتاي حالقئنئث ذزاق تاريحي دامؤئنداعئ سانالئق ةأوليؤسيالارعا نةگئزدةلگةن قذبئلئس. كونفؤسي استارلئ دا مانگة تولئ قاعيدالار ذسئنادئ. وسئ قاعيدالاردئ باسشئلئققا الؤ ارقئلئ قوعام، مةملةكةت جانة ادام تذزةلؤ جانة تذزةتؤ جولئن ذستانادئ. بذل ذستانئم - ةلدئث ساياسي تذراقتئ دامؤئندا جةتةكشئ كذشكة اينالادئ.

      كونفؤسي ءذشئن ئزگئلئك، تذسئنئك، ةرئكتئلئك جولئ ماثئزدئ. ونئمةن پئكئرلةسكةن شاكئرتتةرئنئث ءبئرئ، مةملةكةتتئ باسقارؤ ءئسئ حاقئندا «جولئ بارلارعا جاقئنداتؤ ءذشئن جولئ جوقتاردئ جازالاساق قالاي بولادئ»، - دةپ سذراق قويادئ. كونفؤسي وعان:

     - ءسئزدئث قولئثئزدا باسقارؤ تئزگئنئ، سئزگة جازالاؤدئث قاجةتئ نة؟ ءسئز جاقسئ ئستةرمةن عانا اينالئسئثئز، سوندا بارشا حالئق بارلئق جاقسئلئققا دةن قويادئ. قادئرمةندئ باسشئنئث جاقسئلئعئ - جةل، ال، حالئقتئث جاقسئلئعئ - ءشوپ. ءشوپ جةلدئث باعئتئنا يئلةدئ، - دةپ جاؤاپ بةرةدئ.

      ةكئ ءذش جولدان عانا تذراتئن تراكتاتتا مةملةكةتتئ باسقارؤدئث اسا ءماندئ پرينسيپئ كوتةرئلگةن. كونفؤسي «ةلدئث كذشئ باسشئسئندا، ال، باسشئنئث كذشئ جاقسئ ئستةرمةن ذلگئ بولا بئلؤئندة. باسشئنئث جاقسئ ئستةرئن حالئق ذنةمئ قولداپ كةتؤگة دايئن»، - دةگةن شئندئقتئ ويشئل دا استارمةن جةتكئزةدئ. شئندئعئندا، مةملةكةتتئث كةرئ كةتؤئ باسشئلاردئث زاثسئز ارةكةتتةرگة بارؤئنان، بيئكتئ قاراقان باسئنئث پايداسئنا جاراتؤعا ذمتئلؤئنان باستالاتئنئ بةلگئلئ. كونفؤسي مةملةكةتتئ باسقارؤدا ئزگئلئكتئث، سانالئقتئث، ءتارتئپتئث جانة ةرةجةلةردئث باسئم بولؤئن قالايدئ. ول ءذشئن، ديكتاتؤرا مةن زورلئق جذيةسئ بيلئككة زياندئ بولئپ ةسةپتةلةدئ. كونفؤسي «قايئرئمدئلئققا يةك ارتقان بيلةؤشئ تةمئرقازئق جذلدئزئنداي، ءوز ورنئنان ءمئز باقپايدئ. باسقا جذلدئزدار وعان قاراپ ساپ تذزةيدئ»، - دةپ ايتادئ. ول وي ءال-فارابيدة تذرلةنئپ، قايئرئمدئ قالانئث باسشئلارئ تؤرالئ ايتئلسا، اباي مةن شاكارئمدة «نة ئستةيدئ وثشةث ءنول، ةدينيسا بولماسا»، - دةلئنئپ، ادامنئث، تذلعانئث كةمةلدئگئ تؤرالئ يدةياعا ذلاسادئ.

     كونفؤسيدئث تراكتاتتارئنان اباي كوكسةگةن «تولئق ادام»، شاكارئم ارمانداعان «ذجداندئ ادام»، «شئن تازا جان» ذلگئلةرئمةن ذندةستئك بايقايمئز. قئتاي ويشئلئ «ادامدارعا تانئمال ةمةسپئن دةپ قينالمايتئن ادام پاراساتتئ. دوستارئث الئستان ئزدةپ كةلسة ساعان قؤانئش ةمةس پة؟ وقئپ ذدايئ جةتئلؤگة ذمتئلؤ باقئت ةمةس پة؟» - دةپ تذيئندةيدئ. دةمةك، ماقتانشاقتئق، وركوكئرةكتئك، جالعان اتاق، بيلئك قذمارلئق ادامعا زياندئ. قاراپايئم، ابزال جاندار ادامدئ الئستان وزئنة تارتادئ. ال، بذدان ءبئز وسئنداي ادام ءبئلئم مةن ونةر ذيرةنسة نذر ذستئنة نذر بولادئ، - دةگةن ويدئ انئق ذعئنامئز جانة ذلگئ ةتةمئز. كونفؤسي دا قازاق ويشئلدارئ سياقتئ قاراپايئم ادامي قذندئلئقتارعا دةن قويؤ ارقئلئ، ءوزئنئث تاربيةلئك، ءناسيحاتتئق جانة رؤحاني ذستازدئق ذلگئسئن ذسئنادئ.

كونفؤسي ادامگةرشئلئكتئث جاساندئلئق جانة ادةمئ ايتئلعان جالعان سوزبةن مذلدةم قاؤئشپايتئنئن ةسكةرتةدئ. ذلئ ذستاز قئتاي حالقئن ذلتتئق تامئرلارعا، ياعني، ذلدئ اكةنئ قذرمةتتةؤگة، ال، اكة مةن ذلدئ بيلةؤشئنئ قذرمةتتةؤگة شاقئرادئ. ذلكةندئ سئيلاپ ذيرةنگةن ذل - بيلةؤشئنئ دة سئيلاؤدئ بئلةدئ. ونداي ذل ءذشئن بذلئك پةن كوتةرئلئس جات قئلئق. مةملةكةتتئث تامئرئ سئيلاستئقتا، ادامداردئث ءوزارا سئيلاستئعئ دامؤدئث جولئ. كونفؤسي وسئنداي جولدئ تاثداساق ادامگةرشئلئكتئ تاثداعانئمئز ةمةس پة؟ - دةگةن تةرةث قاعيدالئق تذجئرئمدئ كذن تارتئبئنة قويادئ.

      بذل ويلاردئث قازئرگئ ادامزات قوعامئ ءذشئن ماثئزدئلئعئ ءبئر مئسقال دا كةمئگةن جوق. وكئنئشكة وراي، ذلكةن مةن كئشئ اراسئنداعئ، ةر مةن ايةل اراسئنداعئ، بيلئك پةن حالئق اراسئنداعئ ءوزارا سيلاستئق قذبئلئسئنا تةرةث سئزات تذسؤدة. سئيلاستئققا تذسكةن اؤرؤ حالئقتئ مةثدةي بةرسة، حالئق ادامگةرشئلئك ساپالارئنان مذلدةم الئستاپ كةتپةك. قازئر زاماندئ «اقشا پاتشا» بيلةپ تذرعاندا، پراگماتيزم فيلوسوفياسئ سانانئ جاؤلاپ تذرعاندا كونفؤسي ذسئنعان «سئيلاستئق» كاتةگورياسئنئث رؤحاني قذتقارؤشئلئق رولئ ارتا تذسؤدة. ةتنيكالئق، الةؤمةتتئك، ساياسي تذراقتئلئق باياندئ بولاتئندئعئن كونفؤسي دذرئس انئقتاپ بةردئ. ماسةلة، ءتذپتئث-تذبئندة وتباسئنان باستالاتئن ءوزارا سئيلاستئققا كةلئپ تئرةلةدئ. كونفؤسي ايتئپ وتئرعان ادامنئث تامئرئ وسئ.

      كونفؤسي ادام ءومئرئن جاقسارتئپ، يگئلئك پةن مولشئلئققا جةتةلةيتئن قاراپايئم شئندئقتارعا ةرةكشة دةن قويادئ. «كوپتةگةن، مئثداعان جذك ارباسئ شئعارئلاتئن ايماقتئث باسشئسئ ئسكة ذقئپتئ، قورلارعا ذنةمدئ، ادئلةتتئ بولؤئ مئندةتتئ. ول ادامداردئ جاقسئ كورئپ، وزگةرئپ وتئراتئن جئل مةزگئلدةرئنة سايكةس ةثبةككة باستاپ وتئرؤعا ءتيئستئ»، - دةپ كورسةتةدئ. دانانئث ويئ حالئققا تذسئنئكتئ، قاراپايئم جانة پايدالئ. كونفؤسي ةثبةك پروسةسئن ذيئمداستئرؤدئث بارئسئندا ذنةمدئلئك پةن تيئمدئلئكتئث ماثئزئن ةرةكشة اتاپ كورسةتةدئ. ونئث پئكئرئنشة، تابئسقا بئلئمدئلئك پةن عئلئمئ بارلار تةز جةتةدئ. ال، ءبئلئمنئث باستاؤئندا ادامگةرشئلئك تذرئپ، ادامگةرشئلئكتئث باستاؤئندا كئشئلةردئث اتا-اناسئن قذرمةت تذتؤئ تذرادئ. سئرتتا دا ذلكةندةردئ تئثداؤ، ساق بولا ءبئلؤ، شئندئقتئ ايتؤ، ادامگةرشئلئگئ بار ادامدارمةن جاقئن بولؤ ابزال، - دةپ بئلةدئ قئتاي داناسئ.

 كونفؤسيدئث وسئ ويئنا نازار سالساق «تئثداي ءبئلؤ، سئيلاستئق - ذلكةنگة قذرمةت - ةثبةكقورلئق - ءبئلئمقذمارلئق» سياقتئ قذندئلئقتار جيناقتالا سينتةزدةلئنئپ ادامگةرشئلئك دةگةن اسا ءماندئ ادامي ساپانئ جاسايدئ ةكةن. «ءبئلئمدئمئن» دةپ كةؤدة سوققان ءبئلئمدئ ةمةس، ناعئز ءبئلئمدئ اتا-اناسئنا جان-تانئمةن قئزمةت ةتة العان، بيلةؤشئسئنئث قاؤئپسئزدئگئ ءذشئن جانئن قيؤعا دايئن، دوستارئنا ءادئل ءسوز ايتا بئلةتئن جان. ونداي ادام ءوزئن ءبئلئمدئمئن دةپ ساناماسا دا بئلئمدئلةر قاتارئندا.

      وسئ تراكتاتئندا كونفؤسي ناعئز زيالئلئقتئ مةثزةپ وتئر. ناعئز زيالئ ءذشئن ءبئرئنشئ كةزةكتة شئندئق پةن ادئلةت بولؤئ ماثئزدئ. ول ادئلةتتئ وزئنةن باستايدئ جانة ماثئنا ادئلدئكتئث نذرئن توگؤگة ذمتئلادئ. ونئث بيلةؤشئمةن، اتا-اناسئمةن، دوستارئمةن جانة اؤئلداستارئمةن قاتئناسئ دا ادئلةت پةن شئندئققا نةگئزدةلئنةدئ. «پاراساتتئ ازامات قاتال بولا الماسا دا ، ونئث بئلئمدئلئگئ جةتئسپةسة دة، ةث باستئسئ ادال جانة شئنشئل بولؤ. وزئثمةن تةث ةمةستةرمةن دوستاسپا، قاتةلئكتةرئثدئ جوندةؤدةن قورئقپا»، - دةگةن كونفؤسيدئث ويلارئنئث حالئق ءذشئن زارؤلئگئ كذدئك تؤدئرمايدئ.

       ادامي قذندئلئقتار ارؤاقتاردئ، ولگةندةردئ سئيلاؤدان، اتا-تةكتئ بئلؤدةن كذشةية تذسةدئ. «اتا-تةگئن بئلمةؤ تةكسئزدئك»، - دةپ ةسةپتةلةتئن قازاق حالقئنئث تالابئ بذل جةردة كونفؤسيدئث ويئمةن بئردةي بولئپ ذندةستئك تاؤئپ تذر. ذستاز «اكةسئنئث ءتئرئ كةزئندة ونئث ءئس-ارةكةتئنة دةن قويعان، ال، ول ولگةن كةزئندة ونئث ذلگئسئن ءذش جئل بويئ ذستانعان ادامدئ اتا-اناسئن سئيلاي بئلگةن ادام دةپ ةسةپتةؤگة بولادئ»، - دةيدئ. قئتاي حالقئنئث ذستازئ كونفؤسيدئث وسئ پايئمئ قازاقتئث «اكة كورگةن وق جونار، شةشة كورگةن تون پئشةر» - دةگةن ويئن قايتالاپ تذرعانداي. «ادامدار مةنئ بئلمةيدئ - دةپ رةنجئمة، مةن ادامداردئ بئلمةيمئن دةپ رةنجئ»، «كةدةيمئن دةپ قايعئرماساث، باي بولدئم دةپ ماقتاثباساث جاقسئ، ال، كةدةي بولئپ ءجذرئپ قؤانا الساث، باي بولئپ ءجذرئپ ءتارتئپ پةن ةرةجةلةردئ ساقتاي الساث، تئپتةن، جاقسئ»، - دةپ ةسةپتةيدئ كونفؤسي.

      جوعارئدا ايتئلعان پئكئرلةر مةن ويلار كونفؤسي ايتقان جةتئلگةن ادام، ياعني، «سيؤن سزئ» (بيلةؤشئنئث ذلئ ماعئناسئندا) وبرازئنئث ءبئر عانا قئرئ. وسئنئث وزئندة، ءبئز قئتاي ويشئلئنئث ؤاقئت تالابئنان وتكةن قاعيداتتئق رؤحاني مذرانئ بذتكئل ادامزاتقا ذسئنئپ كةتكةندئگئن سةزئنةمئز، تذسئنةمئز. كونفؤسي ايتقان پئكئرلةر، ويلار مةن يدةيالاردان، قازاقتئث ذلئ ويشئلدارئنئث رؤحاني مذراسئمةن ذندةستئك، ساباقتاستئق كورؤگة بولادئ. سةبةبئ، جالپئ ادامزاتتئق رؤحاني قذندئلئقتار ورتاق، ولار ءذشئن ذلتتئق، مةملةكةتتئك شةكارالار جوق. دةمةك، قئتاي حالقئنئث داناسئ كونفؤسيدئث رؤحاني مذراسئ قازاق حالقئنا دا جات ةمةس.

 سالتانات ءئزتئلةؤوأا،قازذ پ ؤ- دئث ابايتانؤ عئلئمي-زةرتتةؤ

ورتالئعئنئث جةتةكشئ-عئلئمي قئزمةتكةرئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ

 دةرةككوز: «اقيقات» جذرنالئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى