قئتايعا قاشقان قاشقئننئث بالاسئ، بذگئندة سةكسةندةگئ قابئرعالئ قالامگةر بولئپ وتئر

  استانا. 19 - شئلدة. قازاقپارات - «قازاقتا »مال يةسئنة تارتادئ» دةگةن ماقال بار. ول شئن. ال اقئن-جازؤشئ دةگةن قاؤئم ءسوز باققان جذرت قوي، باعامداپ، باجايلاپ قاراساق ءسوز دة يةسئنة تارتادئ ةكةن.

قئتايعا قاشقان قاشقئننئث بالاسئ، بذگئندة سةكسةندةگئ قابئرعالئ قالامگةر بولئپ وتئر

 ءتئپتئ قئتاي حالقئندا "ءسوز يةسئنة تارتادئ» دةگةن ماقال بار. دةمةك، اقئن-جازؤشئنئث قالامئنان تؤعان دذنيةلةردةگئ تانئم، تالعام، مئنةز، ماحاببات پةن عاداؤات بارئ وزئنئكئ، ياعني ءوزئ. سوندئقتان دا ارعئ-بةرگئدةگئ ادةبيةتتانؤشئلاردئث ءبارئ كةز كةلگةن قالامگةردئث سوزئنةن سول قالامگةردئث ءوزئن ئزدةپ جاتادئ. ءبئز ءسوز ةتكةلئ وتئرعان، بذگئندة سةكسةننئث سةثگئر بيئگئنة كوتةرئلگةن جازؤشئ جولداسباي تذرلئباي ذلئنئث تذتاس شئعارماشئلئق لابوراتورياسئنا ذثئلگةندة، ونداعئ بذلا بولمئس، تةل اعئس، قوثئر سارئن، قوثئر مئنةز بئردةن كوزگة ذرادئ.

    ءيا، جازؤشئ جولداسباي تذرلئباي ذلئ!    بذل - قازاق وقئرمانئنا كةثئنةن جانة كوپتةن تانئس ةسئم. ءبئراق جاسئراتئن نةسئ بار، ونئث پروزالئق، پؤبليسيستيكالئق، اؤدارما ةثبةكتةرئمةن جاقسئ تانئس، جاي «تانئس» قانا ةمةس، ءتئپتئ ونئ ئزدةپ ءجذرئپ وقيتئن وقئرماننئث وزئنة وسئ جازؤشئ، نةگة ةكةنئن، ءسال ةلةؤسئزدةؤ بولئپ كورئنةدئ. سول «نةگةنئث» جاؤابئن ءبئز ةندئ تاپقاندايمئز. سويتسةك، سولاي بولاتئن ءجونئ دة بار سياقتئ. سةبةبئ، ول تاؤ قوپارئپ تاستاسا دا، ةشقاشان الدةكئمدةر سةكئلدئ ءوزئ اتتانداپ، كةرنةيلةتئپ-سئرنايلاتئپ: «مةن تاؤ قوپاردئم!» - دةپ، ءوزئن جارنامالاپ، ةلدئ دذرلئكتئرگةندئ بئلمةيدئ ةكةن. بذل - ءبئر. ةكئنشئدةن، ونئث ةشقاشان قايسئبئر پئسئقايلار سياقتئ تذراقتئ ءناسيحاتشئسئ، جالدامالئ سئنشئسئ بولعان ةمةس. بذلاردئث بولماؤئ جازؤشئنئث جاماندئعئنان نةمةسة تالانتسئزدئعئنان ةمةس، كةرئسئنشة، ءبئر جاعئنان ونئث وندايعا قئرئنئث، ئنتا-ئقئلاسئنئث جوقتئعئ بولسا، تاعئ ءبئر جاعئنان بيئك ءمانسابئنئث، ات ذركةرلئكتةي اتاق-دارةجةسئنئث بولماؤئنان ةدئ. ونداي اتاق-دارةجة، بيئك ءمانساپ قايدان بولسئن؟! ءوزئ «1932 - جئلئ شةتكة قاشقان قاشقئننئث بالاسئ» بولسا، ءوزئ «ورئسشاعا وراشولاق» بولسا، سونئسئمةن قويماي، جاراتئلئسئنان تاكاپپار-ساياق، ول از بولعانداي، تاياق الئپ قوي باققاننئث ورنئنا، «جازؤشئ» بولعئسئ كةلةدئ...

 قئسقاسئ، وسئنداي ءبئر باسئنا جةتةرلئك وزگةشة «اتاعئ» مةن «دارةجةسئ» بار ادامعا ك س ر و-نئث كئساپئر قوعامئ تةك ساپتئاياقپةن اس بةرئپ، سابئنا قاراؤئل قويؤدئ عانا ءبئلدئ. اتاق-ءمانسابئثئز بئلاي تذرسئن، كةرةك بولسا كةشةگئ «16 - جئلعئ قارقارا كوتةرئلئسئ» كوسةمئنئث اؤلةتئ بذگئنگئ «وسكةلةث سوأةت ةلئندة»، سونئث قاتارداعئ ازاماتئ بولئپ امان جذرگةنئنة تاؤبة دةسئن!» دةپ، ونئ كوزگة ءجيئ شذقئر ةدئ توتاليتارلئق جذية. شئنئ كةرةك، وسئ جولداسباي تذرلئباي ذلئمةن تاعدئرلاستاردئث كوبئسئ-اق سولاي ئستةدئ، ياعني پالة-جالادان امان، جةر باسئپ جذرگةنئنة «تاؤبة» دةدئ. ويتكةنئ، بذلار كةشةگئ الاش ارئستارئنئث قاسئندا كئم ةدئ؟! سولاردئث ءوزئ دة ناقاقتان ناقاق، «ناقاق» ةمةس ةكةن-اؤ، «حالئق جاؤئ» بولئپ، "قئلمئستارئ باسئنان اسئپ» اتئلئپ كةتة بارعان جوق پا؟!

      قازاق ادةبيةتئنئث تاريحئنا قاراپ وتئرساق تاعدئرلئ، تاعئلئمدئ، تارتئمدئ دذنيةنئث دةنئ تاعدئرلئ اقئن-جازؤشئنئث قالامئنان تؤعانئنا كؤا بولامئز. ءبئز ءسوز وتكةلئ وتئرعان جازؤشئ جولداسباي تذرلئباي ذلئ دا قازاق ادةبيةتئندةگئ تاعدئرلئ قالامگةر.

    وعان كوز جةتكئزؤ ءذشئن، سونداي-اق عذمئرنامالئق-شئعارماشئلئق پورترةتئن بذگئنگئ ذرپاققا اشئپ، جارقئراتئپ كورسةتةمئز دةسةك، جازؤشئنئث ءومئر جولئنا قئسقاشا بولسا دا ايالداماي ءوتؤ مذمكئن ةمةس.

     الدةكئمدةر ءذشئن ايبئندئ، ايگئلئ، ال قازاق ءذشئن قاسئرةتتئ، قايعئلئ 1932 - جئل! كذللئ كةثةس حالقئنئث كةكئرئگئ ازئپ وتئرماعانئمةن، قازاقتان وزگة ةشبئر جذرت اشتان قئرئلئپ جاتپاعان. وزگةنئ قويئپ، ءتئپتئ مئناؤ ئرگةدةگئ قئرعئز اعايئندار نانعا دا، ةت پةن مايعا دا تارئقپاعان. ال وزبةكستاندا سول جئلداردا قامبادا شئرئگةن استئقتئث سانئندا ةسةپ جوق. "قامبادا شئرئتپةي اشتان قئرئلئپ جاتقان قازاقتارعا بةرةيئك» دةپ، ماسةلة كوتةرگةن وزبةك ازاماتتارئ يتجةككةنگة ايدالدئ. دةمةك، تاريحشئلاردئث ايتئپ جذرگةنئندةي، بذل قاساقانا، تةك قانا قازاقتئ قئرئپ تاستاؤعا باعئتتالعان شوأينيستئك ساياسات. ةندئ نة ئستةمةك كةرةك؟! قاراپ وتئرئپ قئرئلئپ قالؤ كةرةك پة؟ الدة جان ساقتاپ، ذرپاقتئ امان الئپ قالماق كةرةك پة؟ ارينة، شاماسئ كةلگةن كئسئ سوثعئ جولدئ تاثداسا نةسئ ايئپ؟! سول 1932-نئث ةرتة كوكتةمئندة بالا-شاعاسئنئث كوز الدئندا قئرئلئپ قالعالئ تذرعانئن كورگةن تذرلئباي اقساقال («اقساقال» دةگةن قازئرگئ ءبئزدئث ءسوز، ول كةزدة قئلشئلداعان جئگئت) بايبئشةسئن جةتةلةپ، بالالارئن ارقالاپ قئتايعا بةت تذزةدئ...سول جئلداردا اشتئقتان ءوز جةرئنةن ذدةرة بوسقان ءذش ميلليون قازاقتئث ون مئثعا جةتةر-جةتپةسئنئث عانا قئتايعا سذلدةرئ جةتكةن. قالعانئن شةكارادا اثدئپ تذرعان كةثةستئك قئزئل اسكةر پؤلةمةتپةن-اق قئرئپ سالئپ وتئرعان. مئنة، وسئدان-اق تذرلئباي اقساقالدئث "قئدئرئپ" بارا جاتپاعانئن شامالاي بةرئثئز. «ارئق اتقا قامشئ اؤئر». اش-جالاثاش، جاياؤ-جالپئلئ ادامعا جاس بالالاردئ ارقالاپ قاشؤ وثاي دةيسئز بة؟! ونئث ذستئنة ارتتا قؤعئنشئ، الدئدا شةكارا كذزةتئ! وسئنداي اؤئر جولعا جينالئپ جاتقاندا تذرلئباي اقساقالدئث بايبئشةسئ تولعاتئپ، شةكةسئ تورسئقتاي ذل تؤدئ. «جول جذرةردة تؤدئ» دةپ شاقالاقتئث اتئن «جولداسباي» قويدئ دا، ايالداماي بةتالعان جاققا تارتئپ وتئردئ.

وسئ نارةستةنئث تاتار دام-تذزئ شئعار، تذرلئبايدئث كوشئ ارتتاعئ قؤعئنعا دا، شةكاراداعئ قئرعئنعا دا ذرئنباي قئتاي جةرئنة امان-ةسةن وتةدئ. ول جاقتئث ةل زاثئ مةن جةر جاعدايئنا ءبئرشاما قانئق تذرلئباي اقساقال تةكةستئث سؤاسؤ دةگةن جةرئنة بارئپ ءبئر-اق تذراقتايدئ. ول جاقتئث ةل زاثئ مةن جةر جاعدايئنا قانئق بولاتئن سةبةبئ، بذل تذرلئباي اقساقالدئث قئتاي جةرئنة ةكئنشئ مارتة قونئس اؤدارؤئ. العاشقئ جولئ - 1917 - جئلئ دا تذكةم اتامئزدئث (ول كئسئنئ بذكئل ةل وسئلاي اتايدئ ةكةن) سةرئلئك قذرئپ كةلمةگةنئ بةلگئلئ. 1916 - جئل! ايگئلئ قارقارا كوتةرئلئسئ قارؤلئ كذشپةن جانئشتالئپ، كوسةمدةرئ اتئلدئ. كوتةرئلئس كوسةمئنئث ءبئرئ - قاناي ذلئ سةرئكباي بولئستئث تؤعان ءئنئسئ، كوتةرئلئستئث بةل ورتاسئندا جذرگةن قاناي ذلئ تذرلئباي دا تذتقئندالئپ، ذزاق جئلعا سوتتالئپ، يتجةككةنگة جةر اؤدارئلادئ. كوپ ذزاماي تذرلئباي قاناي ذلئ يتجةككةننةن قاشئپ شئعئپ، جئلعا جؤئق اسا ازاپتئ جول باسئپ، 1917 - جئلئ قئتاي جةرئنة ءوتئپ، سونداعئ ةلدئ پانالايدئ. ءيا، «ارقادا اياز بولماسا، ارقار اؤئپ نةسئ بار؟!» تؤعان جةردئ تاستاپ، جات ةل، جات جةرگة ءمذساپئر بوپ بارئپ، ةلمةن، جةرمةن ذيئرلةسئپ، ةندئ قوشان تئرلئگئن باستاي بةرگةندة، ارتتا قالعان ةل "سوأةت وكئمةتئ كةدةي-كةپشئكتئث وكئمةتئ ةكةن، اسئرةسة، 1916 - جئلئ پاتشاعا قارسئ كوتةرئلگةندةرگة وتة ئلتيپاتپةن قارايدئ ةكةن، جات جةردة ازئپ-توزباي تؤعان ةلگة قايتئثدار» دةپ، قايتا-قايتا قولقالاي بةرگةسئن، تذرلئباي باتئر 1920 - جئلئ اتامةكةنگة قايتا كةلگةن بولاتئن. سويتكةن سوأةت وكئمةتئنئث قازاققا ئستةپ وتئرعانئ مئناؤ. اراعا ون ةكئ جئل سالئپ، امالسئزدان قئتايدئث سؤاسؤ دةگةن جةرئندةگئ كونة جذرتئنا قايتئپ كةلدئ. ول جةردة دة "كةلة قال» دةپ ئستئق قذشاعئن جايئپ تذرعان قاي قازاقتئث "ناعاشئسئ" بار دةيسئث؟! "ءذش كذننةن كةيئن توزاققا دا ءذيرةنةدئ» دةمةكشئ، قارا قازان، سارئ بالانئث قامئ ءذشئن ةل اؤئپ، جةر اؤئپ كةلگةننةن كةيئن، ءارئ قاراي دا سولاردئث قامئ ءذشئن تئرلئك ةتپةك كةرةك. ءتئل دة بار، ونةر دة بار، كذش-قايرات تا بار تذرلئباي اقساقال تةز ةس جيئپ، قوثدانا باستايدئ. قوراسئنا اقتئلئ قوي، الالئ جئلقئ بئتةدئ.

 بذل شاثئراققا شئنئمةن دة اقجولتاي، ئرئس-قذت بولئپ كةلگةن بالا جولداسباي ةندئگئ جةردة تذرلئباي بايدئث ةركة كةنجةسئ رةتئندة ءوسئپ كةلة جاتادئ. العاشقئ ساؤاتئن اؤئل مةدرةسةسئنةن ءدئني وقؤمةن اشادئ. بةس-التئ قئرقانئث ءارئ جاعئنداعئ مةدرةسةگة ارنايئ اتقوسشئمةن، جورعا تايعاء مئنئپ بارادئ. اتقوسشئ جاي ادام ةمةس، سول اؤئلداعئ اتاققا شئققان ةرتةگئشئ، قيسساشئ بولاتئن. كذندة مةدرةسةگة بارار، قايتار جولدا تذگةل بولماسا دا، قازاقتئث ةرتةگئسئ مةن قيسسا-داستاندارئنئث دةنئن كذندة تئثدايتئن زةيئندئ بالا كوبئسئن جاتتاپ تا الدئ.

    جولداسباي ات جالئن تارتئپ مئنؤگة جاراعاندا، اثعارلئ اكة ءوزئنئث وسئ ذلئنئث ءسوز ونةرئنة جاقئندئعئن بايقايدئ. بذعان كوپتئ كورگةن كوشةلئ اكة قؤانباسا، وكئنگةن جوق. سةبةبئ، قازاق ءذشئن «ونةر الدئ - قئزئل ءتئل» ةكةنئن ول جاقسئ بئلةتئن، ونئث ذستئنة ءوزئنئث دة بالا كذنئندة «ءسوز ونةرئن» قؤسام دةگةن ارمانئ، تالابئ بولؤشئ ةدئ، وعان قؤ تاعدئر، اؤمالئ-توكپةلئ زامان جار بةرمةدئ. ةندئ، مئنة، سول ءوزئنئث ءذزئلئپ قالعان ارمانئن ءارئ قاراي جالعايتئن ذرپاعئ ءوسئپ كةلةدئ. بذعان نةگة قؤانباسقا؟! ةندئگئ جةردة ءسوز ونةرئنة جاقئن، قذيماقذلاق بالاسئ ءذشئن اكة ءوزئنئث ونسئز دا قوناقتان بوسامايتئن تورئنة اؤئل اراسئنداعئ، الئس-جاقئنداعئ بئروثكةي ولةثشئ، قيسساشئ، شةشةن-شةجئرة، ةرتةگئ-اثگئمةشئ ادامداردئ جيناپ، ءجيئ باس قوستئرؤدئ ادةتئنة اينالدئرادئ. قئس كةزئندة ارنايئ تذستةنؤگة كةلةتئن يگئ جاقسئلار توبئ مةن الئستان ات ارئلتئپ ئزدةپ كةلةتئندةر دة از ةمةس ةدئ...

 بولاشاق جازؤشئنئث ةث العاشقئ كوزئن اشئپ كورگةن كئتابئ - كيئز قابئ بار، ذنةمئ توردة، قابئرعادا قئستئرؤلئ تذراتئن اكةسئنئث «قذران-كارئمئ» بولدئ. ودان وزگةسئ اكةسئنئث بئرةؤگة قوي، بئرةؤگة تاي بةرئپ كوشئرتكةن «زارقذم»، «قيامةت اقؤالئ»، «قاسةن-قذسايئن»، «ءلايلئ-ماجنذن»، «قئز جئبةك»، ت.ب. سياقتئ قولجازبا قيسسالارئ بولاتئن. بذعان باسقا، قاعازعا تذسپةگةنئمةن، ئلعي ءبئر قذلاق قذرئشئن قاندئرئپ، دةلةبةثدئ قوزدئرئپ، تاثعاجايئپ سةزئمدةرگة جةتةلةيتئن ةل جاقسئلارئ مةن ولاردئث ةرلئكتةرئ، ونةگةلئ قاسيةتتةرئ تؤرالئ اؤئزشا ايتئلاتئن اثگئمةلةر ةدئ. ولاردئث ئشئندة، اسئرةسة، قوجةكة نازار ذلئ، تازابةك پذسئرمان ذلئ، شالتاباي الپار ذلئ، قاپةز بايعابئل ذلئ، جذسئپبةك قوجا شايحئسلام ذلئ، كودةك مارالباي ذلئ، اسةت نايمانباي ذلئ، تاثجارئق جولدئ ذلئ، ت.ب. اثگئمةلةرئ ايتئلئپ، كذيلةرئ شةرتئلئپ، ولةثدةرئ ورئندالاتئن ءاربئر كةش زةيئندئ بالانئث قيالئن ذشتاپ، اقئل-ويئن ءوسئرئپ وتئراتئن.

     جاس جولداسباي سؤاسؤ اؤئلئنداعئ مةدرةسةنئ، ودان سوث قئزئلكذرةدةگئ (قازئرگئ تةكةس اؤدانئ ورتالئعئ) ورتالاؤ مةكتةپتئ ءبئتئرئپ، قذلجا قالاسئنداعئ گيمنازياعا قابئلدانادئ. گيمنازيادان سوث سول قالاداعئ پةدؤچيليششةگة تذسةدئ. 1952-1956 - جئلدارئ قئتاي كومپارتياسئ جذرگئزگةن ساياسي-رةفورما جذمئستارئندا، ئلة ؤةزدئك پارتيا كوميتةتئندة نذسقاؤشئ، ئلة ايماعئنئث №7 اؤدانئندا پارتيا كوميتةتئنئث حاتشئسئ بولئپ قئزمةت اتقاردئ.

    1956 - جئلئ قاراشادا تؤعان ةلئنة ورالئپ، سول كةزدةگئ كةگةن اؤدانئنئث جالاثاش اؤئلئندا ءارتذرلئ جذمئستار ئستةيدئ. 1957 - جئلئ الماتئ قالاسئنا كةلئپ، سودان 1961 - جئلعا دةيئن قذرئلئستا تاس قالاؤشئ بولئپ ئستةدئ. وقئسام دةپ ارمانداپ كةلگةن وقؤ ورنئ - سول كةزدةگئ س.م.كيروأ اتئنداعئ قازاق مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئنة 1961 - جئلئ قابئلدانئپ، ونئ 1966 - جئلئ قئزئل ديپلوممةن اياقتادئ. 1966-1967 - جئلدارئ الماتئ وبلئسئ، جامبئل اؤدانئنئث «تارعاپ» مةكتةبئنئث ديرةكتورئ بولئپ قئزمةت اتقاردئ. 1967-1988 - ج ج. قازاق راديوسئندا رةداكتور، اعا رةداكتور، ادةبي-درامالئق حابارلار رةداكسياسئندا باس رةداكتوردئث ورئنباسارئ، «ونةر» باسپاسئندا ءبولئم مةثگةرؤشئسئ، باس رةداكتوردئث ورئنباسارئ بولئپ ئستةدئ. 1989 - جئلئ قازمؤ-دئث جؤرناليستيكا فاكؤلتةتئنئث راديوجؤرناليستيكا كافةدراسئنا ذستازدئق قئزمةتكة شاقئرئلئپ، سول جةردةن زةينةتكة شئقتئ.

     قازاقتئث باي فولكلورلئق دذنيةلةرئمةن اؤئلدا ابدةن قانئپ سؤسئنداعان بولاشاق جازؤشئ «قازاق ادةبيةتئ» اتتئ عئلئممةن، ونئث تاريحئمةن، بذگئنگئ حال-جايئمةن قئتايدا جذرگةندة تانئستئ. وعان سةبةپ، بئرئنشئدةن، ول زاماندا قئتاي ةلئندةگئ قازاق بالالارئ وقيتئن وقؤلئقتار تذتاستاي كةثةستئك قازاقستاننان اپارئلاتئن. ةكئنشئدةن، ونداعئ ذستازدار دا قازاق ادةبيةتئ پانئنة كئرگةندة، وقؤلئقتان تئس، الاشتئق كةزةثدئ، ادةبيةتتةگئ الاششئلدئق يدةيانئ جانئن سالئپ وقئتاتئن. بذنئث سئرتئندا قالا جانة ؤچيليششة كئتاپحاناسئنداعئ قازاق، ذيعئر، تاتار، وزبةك تئلدةرئندةگئ شةتةل ادةبيةتئنئث كلاسسيكتةرئمةن تانئسؤ دا جاس جولداسبايدئث ادةبيةتكة دةگةن قئزئعؤشئلئعئن ةسةلةپ ارتتئرا ءتذستئ. بذلارعا كذندةلئكتئ باسپاسوزدةگئ ادةبي شئعارمالاردئ، «الماتئدان سويلةپ تذرمئز» دةپ باستالاتئن قازاق راديوسئنئث ادةبي حابارلارئن، قذلجا قالاسئنداعئ ءارتذرلئ باسئلئمدار مةن مادةنيةت وشاقتارئندا جذمئس ئستةيتئن اقئن-جازؤشئلارمةن دوستئق-ارالاستئقتئ قوسئثئز...

 ءبئراؤئز سوزبةن ايتقاندا، ؤچيليششةنئ بئتئرگةندة جولداسباي تذرلئباي ذلئ ادةبي شئعارماشئلئققا دايئن ةدئ. ءتئپتئ، العاشقئ ذيرةنشئك شئعارمالارئن دا جازا باستاعان. قازاق قالامگةرئنئث كوبئسئنئث ادةبيةتكة ولةثمةن كةلةتئنئ سةكئلدئ، جولداسباي تذرلئباي ذلئ دا ادةبيةتتةگئ العاشقئ قادامئن اقئندئقپةن باستاعان بولاتئن. العاشقئ بالاث جئرلارئ قئتايداعئ «شذعئلا» جؤرنالئ، «شئنجاث» گازةتئ ، «ئلة» گازةتئ سةكئلدئ قازاق باسپاسوزئندة ذزبةي جاريالانئپ تذردئ. اتامةكةنگة ورالعان سوث، ءبئراز جئلعا دةيئن بايتال تذگئلئ باس قايعئ زامانعا تاپ كةلئپ، تاس قالاؤشئ بولئپ قذرئلئستان ءبئر-اق شئقتئ. تةك ؤنيأةرسيتةتتئ ءبئتئرئپ، باسپاناعا قولئ جةتكةننةن كةيئن عانا قالامدئ قولئنا قايتا الدئ. ءبئراق بذل كةزدة جوكةثدئ ولةثنةن گورئ بالا كذنئنةن ةستئپ وسكةن تاريحي دةرةكتةر مةن اثئزدار ءوز شذثةتئنة تارتا بةردئ.

       وسئلايشا ءبئرجولا قاراسوزدئث ايدئن كولئنة قايئعئن سالعان جازؤشئ 1970 - جئلدان باستاپ، ءبئرئثعاي پروزا سالاسئندا ةثبةكتةنئپ كةلةدئ.

   وقؤ ءبئتئرئپ، الماتئدا قالعان قازاق قالامگةرلةرئنةن الةؤمةتتئك قيئنشئلئق پةن تاپشئلئقتئث تاؤقئمةتئن تارتپاعان ادام كةمدة-كةم. ونداي قيئنشئلئق قئسپاعئ تذرلئباي ذلئن تذرتپةي وتكةن جوق. «باسقا تذسسة باسپاقشئل»، ةندئ نة ئستةيدئ؟ بارئنة دة توزؤگة، ءبارئن دة كوتةرؤئنة تؤرا كةلةدئ. دةگةنمةن، سول كةزدةگئ قازاق راديوسئنداعئ ازاماتتار وعان قالاماقئ ةسةبئنةن بولسا دا كومةكتةسئپ، قالامگةردئث شئعارماشئلئق قؤاتئنئث توقئراماؤئنا قول ذشتارئن بةردئ. ايتئپ ايتپاي، جازؤشئ سوندا ءجذرئپ، ونداعان پةسانئث، ينسسةنيروأكالاردئث، اؤدارما سپةكتاكلدةردئث، الؤان ءتذرلئ راديوپةسالاردئث، عئلئمي-ادئستةمةلئك حابارلاردئث، كوسةمسوز توپتامالارئنئث، كوپتةگةن راديووچةركتةردئث اؤة تولقئنئنا شئعؤئنا مذرئندئق بولدئ. قازاق راديوسئنئث «التئن قورئندا» ساقتالعان سول دذنيةلةردئث ءبئر بولئگئ كذنئ بذگئنگة دةيئن اؤة تولقئنئنان ذنةمئ بةرئلئپ، قازاق رؤحانياتئنئث يگئلئگئنة قئزمةت ةتئپ كةلةدئ.

     جازؤشئ ج.تذرلئباي ذلئنئث قالامگةرلئك تالانتئنئث تاعئ ءبئر قئرئ رةتئندة - ونئث اؤدارما سالاسئنداعئ ةلةؤلئ ةثبةگئن اتاپ ايتؤئمئزعا بولادئ. جالپئ، اؤدارما ونةرئنئث شئعارماشئلئق جاؤاپكةرشئلئگئ ءوز الدئنا، ةث باستئسئ، ءتذپنذسقاداعئ ءمان مةن ءدامدئ كةتئرئپ الماي تؤعان حالقئثا ذسئنؤ. ول ءذشئن وزگة جذرتتئث ءتئلئن عانا ءبئلؤ از. قئسقاسئ، اؤدارمانئث ماشاقاتئ ءوز تؤئندئثدئ قاعازعا تذسئرگةننةن اؤئر بولماسا جةثئل ةمةس. جازؤشئ جولداسباي تذرلئباي ذلئنئث ورئس، قئرعئز، ذيعئر تئلدةرئنةن جاساعان اؤدارمالارئ كةزئندة وقئرماننئث ئستئق ئقئلاسئنا بولةنگةن، زيالئ ورتانئث جوعارئ باعاسئن العان دذنيةلةر بولاتئن. سونداي-اق، جازؤشئنئث ءوز شئعارمالارئ دا باسقا تئلدةرگة كوپتةپ اؤدارئلدئ. جازؤشئنئث وزگة دة تولئپ جاتقان شئعارمالارئ ونداعئ ءورشئل ذلتتئق رؤحپةن، تاعدئردئث جونئنان تاسپا تئلةردةي وتكئرلئگئمةن، بالاثنئث بالاسئنا وسيةت بولارداي تاعئلئمئمةن، قايتالانباس شذرايلئ ءتئل كةستةسئمةن ةستة قالادئ. ونئث بارئندة جازؤشئ ءداستذرلئ قارابايئر بايانداؤدئ نةمةسة كةيئپكةرلةرئن اق-قارا، جاقسئ-جامان دةپ ةكئ ذيةككة جئكتةپ الئپ، سولاردئث كذرةسئن قئزئقتاؤدئ مالدانبايدئ. ةسةسئنة ءار تؤئندئسئن شئعارماشئلئق جاثا تاسئلمةن، تئث فورمامةن، وزگةشة ورنةكپةن بةرؤگة تئرئسادئ. ج.تذرلئباي ذلئنئث قازاق ادةبيةتئنة اكةلگةن بذنداي ئزدةنئسئن ءوز كةزئندةگئ ادةبي ورتا كورئپ تذرئپ كورمةسكة، ءبئلئپ تذرئپ بئلمةسكة سالدئ.

     جازؤشئنئث سونداي وزئندئك ورنةكپةن ومئرگة اكةلگةن رومانئ «سةمسةر» دةپ اتالادئ. ءتئپتئ، اتالعان رومانداعئ شئعارماشئلئق تئث ئزدةنئستةردئ ايتپاعاننئث وزئندة، تاقئرئبئنئث ءوزئ مذلدة تئث ماسةلة ةدئ. ياعني 1916 - جئلعئ قارقارا كوتةرئلئسئنئث بارئسئن قازاق جذرتئ ذلئ مذحاثنئث (اؤةزوأ) «قيلئ زامانئ» ارقئلئ وقئپ ءبئلدئ. جازؤشئ ج.تذرلئباي ذلئنئث «سةمسةر» رومانئ «قيلئ زاماننئث» زاثدئ جالعاسئ تاقئلةتتئ تاعئلئمدئ دذنية. سةبةبئ، قارقارا كوتةرئلئسئ قارؤلئ كذشپةن جانئشتالدئ، كوسةمدةرئ تذتقئندالئپ، اتئلدئ. ءارئ قاراي نة بولدئ؟ ةؤرازيالئق الئپ يمپةرياعا قارسئ اتقا قونعان جذرتتئث، اشؤلئ حالئقتئث ودان كةيئنگئ تاعدئرئ، تئرلئگئ قاي باعئتتا ءوربئدئ؟ مئنة، بذل سذراقتاردئث ءبارئ قازاق تاريحئ ءذشئن دة، قازاق وقئرمانئ ءذشئن دة سوقتالئ ماسةلةلةر ةدئ. جازؤشئ «سةمسةر» رومانئنا وسئنداي تاعدئرلئ تاريحتئ، سوقتالئ ماسةلةنئ ارقاؤ ةتكةن بولاتئن.

     كةثةس وداعئ كةزئندةگئ توتاليتارلئق جذيةنئث كةسئرئنةن تاريحئمئزدان، تامئرئمئزدان اجئراپ قالا جازداعانئمئز جاسئرئن ةمةس. وسئ قاسئرةتتةن ذرپاقتئ امان ساقتاپ قالؤ ءذشئن ءئلياس ةسةنبةرلين باستاعان قازاقتئث ساناؤلئ قالامگةرلةرئ حالقئمئزدئث ارعئ-بةرگئ تاريحئنئث كوركةم شةجئرةسئن جاساي باستادئ. بذل - جازؤشئ ج.تذرلئباي ذلئنئث دا كوپتةن كوكةيئندة جذرگةن ارمانئ ةدئ. جاي ارمان عانا ةمةس، شئعارماشئلئق جوسپارئ دا بار ةدئ. باتئر اتاؤلئدان چاپايةأتان باسقا ةشكئمدئ بئلمةي ءوسئپ كةلة جاتقان قازاقتئث كةيئنگئ بؤئن وقئرماندارئنا جوثعار جويقئنئ جئلدارئندا تذلپار ءمئنئپ، تؤ ذستاعان، اق نايزانئث ذشئمةن، اق بئلةكتئث كذشئمةن تؤعان ةلئن، جةرئن قورعاعان رايئمبةك باتئردئث ةرلئكتةرئ مةن قاهارماندئق ونةگةلةرئن كوركةمسوزبةن جةتكئزؤ - جازؤشئنئث باياعئدان ارمانئ ةدئ.

    وتئز جئلداي باتئر بابانئث ءومئربايانئ مةن ةرلئك ئستةرئنة قاتئستئ مذراعات ماتةريالدارئن اقتارئپ، تاؤ-تاستئ ارالاپ، ةل كةزئپ اثئز-ءاپسانا، قيسسا-داستان جيناپ، سوسئن ونشاقتئ جئل تاپجئلماي وتئرئپ كوز مايئمةن، جذرةك قانئمةن «رايئمبةك باتئر» اتتئ ديلوگيا جازئپ شئقتئ. 1987 - جئلئ باسپاعا تاپسئرئلعان روماننئث العاشقئ تومئ سول كةزدةگئ ةلدةگئ تاريحي-ساياسي جاعدايعا (1986 - جئلدئ ةسكة الئثئز!) بايلانئستئ باسپا تاراپئنان اتئ وزگةرتئلئپ، 1989-  جئلئ «تامئز تاثئ» دةگةن اتپةن جارئق كوردئ. كةلةسئ جئلئ روماننئث ةكئنشئ تومئ «رايئمبةك باتئر» دةگةن ءوز اتئمةن وقئرمان قولئنا ءتيدئ. بذل - قازاق ادةبيةتئ تاريحئنداعئ جةكة تذلعا ومئرئنة ارنالعان تذثعئش تاريحي رومان بولاتئن. اسئرةسة، ك س ر و-نئث قئلئشئنان قان تامئپ تذرعان كةزدة رايئمبةك باتئر تؤرالئ رومان جازؤدئ ايتاسئز، ول تؤرالئ ويلاؤدئث ءوزئ اجالمةن ويناعاننان ءبئر كةم ةمةس ةدئ. ءتئپتئ، قاسئرةتتئ 1986-نئث ئزعارئ سؤئپ ذلگةرمةي، 1987 - جئلئ «رايئمبةك باتئر» دةگةن روماننئث قولجازباسئن باسپاعا ذسئنؤدئث ءوزئ، ءداپ سول كةزدة، ازئرةيئلدئ ئزدةپ بارعانمةن پارا-پار ةرلئك ةدئ.

      بذل كذنگة دةيئن ءذشئنشئ مارتة قايتا باسئلئپ، ءجذز مئثداعان تيراجبةن تاراعان «رايئمبةك باتئر» رومانئ، جارئققا شئققان كذننةن باستاپ قالئث وقئرمان قاؤئم مةن ادةبي ورتانئث لايئقتئ باعاسئن الئپ كةلةدئ. بئرئنشئدةن، ارينة، تاؤةلسئزدئك رؤحئمةن، ةكئنشئدةن، وسئ «رايئمبةك باتئر» رومان-ديلوگياسئنئث تئكةلةي اسةرئمةن ةلئمئزدة باتئر بابانئث ةرلئگئ مةن تاعئلئمئن ذرپاق ساناسئنا سئثئرؤگة، ونئ ماثگئ ةستة قالدئرؤعا ارنالعان شارالار دذركئرةپ ءجذرئپ بةردئ.

 بذگئندة باتئر بابانئث ةسئمئ ةلئمئزدئث تذكپئر-تذكپئرئندةگئ اؤدانعا، اؤئلدارعا، قالا كوشةلةرئنة، مةكتةپتةرگة، مةشئتتةرگة بةرئلؤدة. باتئر باباعا قاتئستئ تاريحي جةرلةرگة، ةلدئمةكةندةرگة ةسكةرتكئش-مذسئندةرئ تذرعئزئلؤدا. وسئناؤ يگئ ئستةردئث كةيبئرةؤئنة جازؤشئ جولداسباي تذرلئباي ذلئ ازامات رةتئندة تئكةلةي اتسالئسقان بولسا، كةيبئرةؤلةرئنئث جذزةگة اسؤئنا نةمةسة قوزعالئسقا تذسؤئنة «رايئمبةك باتئر» رومانئ مذرئندئق بولدئ.

    جازؤشئنئث باستاماسئمةن 1992 - جئلئ تاريحي-ةتنوگرافيالئق «رايئمبةك باتئر» قوعامدئق بئرلةستئگئ مةن «رايئمبةك» قورئ قذرئلدئ. ئنتالئ توپ ءبئراؤئزدان ج.تذرلئباي ذلئن ءتوراعالئققا سايلاعان بولاتئن. وسئ قوعامدئق ذيئم مةن قوردئث اتقارعان شارؤاسئنئث ءوزئ ءبئر كئتاپقا جذك بولارلئق دذنية. باتئردئث جاتقان جةرئنة كةسةنة تذرعئزؤ، سول اؤماقتاعئ جةردئ كةسةنة مةنشئگئ ةتئپ زاثداستئرؤ، زيارات ةتؤشئلةرگة ارنالعان شاعئن نامازحانا سالؤ، اق تذيةنئث ءمذسئنئن تذرعئزؤ، رايئمبةك اؤدانئنئث سارئجاز اؤئلئ مةن قاسةنباي سايئنئث ورتاسئنداعئ بيئك توبةگة باتئر ةسكةرتكئشئن ورناتؤ، الماتئداعئ كةسةنة تذرعان داثعئلعا باتئردئث ةسئمئن بةرؤ، باتئر ةسئمئن مةكتةپ، مةشئتتةرگة بةرؤ، باتئر بابانئث 300 جئلدئق تويئن وتكئزؤ، الماتئداعئ باتئر ةسئمئمةن اتالاتئن داثعئلدئث بويئنا ةسكةرتكئش تذرعئزؤ، جةتئم بالالار ذيلةرئن قامقورلئققا الؤ... ت.س.س. باتئر بابا توثئرةگئندةگئ تولئپ جاتقان شارالاردئث كةيبئرةؤئن اتالعان قوعام تئكةلةي جذزةگة اسئرعان بولسا، كةيبئرةؤئنة قارجئلاي اتسالئستئ.

    ءبئر اؤئزبةن ايتقاندا، جازؤشئمئن دةگةن ءبئر قالامگةر جوكةثدةي جازسئن، ازاماتپئن دةگةن ءبئر ادام حالقئنا جوكةثدةي قئزمةت ةتسئن! سةكسةننئث سةثگئرئنة شئعئپ وتئرعان ارداقتئ ازامات، قارئمدئ قالامگةر، ابئز اقساقالعا زور دةنساؤلئق تئلةيئك.

دذكةن ءماسئحان ذلئ، اقئن، اؤدارماشئ  

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى