ت. رئسكةلديةأتئث «تاسقئن» تريلوگياسئ قئتاي ةلئنئث ءومئرئن شئنايئ بةينةلةي الؤئمةن قذندئ
استانا. 19 - شئلدة. قازاقپارات - تذرسئنالئ رئسكةلديةأتئث «تاسقئن» رومان-تريلوگياسئنداعئ ماعان ةرةكشة ذناعانئ- شئعارمانئث شئنايئلئعئ مةن ونداعئ كةيئپكةرلةردئث ذمئتئلماستاي ةستة قالاتئندئعئ بولدئ. كوركةم پروزاداعئ شئنايئلئق وقئرمانئن الدامايدئ. ساياساتتئث جةتةگئنة كةتپةيدئ. ءومئردئث ءوثئن بذزئپ، جاساندئلئققا بارمايدئ.
جازؤشئ حالئق كوممؤناسئنئث قئتايداعئ ءار ذلت حالقئنا، اسئرةسة، قازاق حالقئنا اؤئر اپات اكةلگةنئن شئنايئ سؤرةتكةرلئكپةن جةتكئزةدئ. ءبئراق كوممؤنانئ جاپ-جالاثاش جاماندامايدئ. باستابئندا كادئمگئدةي قوعامدئق وزگةرئس، تاريحي بذرئلئس، ةل ءومئرئنئث جاثارئپ جاتقانئ سياقتئ بايقالادئ. ءتئپتئ كوممؤنانئ قذرؤعا كوشباسئ بولئپ جاتقان قئتاي كومپارتيياسئ مةن كوسةمئنة دة كئنا تاعا المايسئث. تريلوگيانئ وقئپ شئعئپ ويلانئپ كورسةث، تذنئق ءومئردئث شئندئعئ عانا جازئلعان. تذنئق ءومئر ساياسي ناؤقاننئث كةسئرئنةن لايساث قاپ-قارا تاسقئنعا اينالعانئن ارتئنان بايقايسئث. تالاي جانداردئث تاعدئرئ تراگةديامةن تئنادئ.
روماننئث باستئ كةيئپكةرئ ةرجان اسكةري ساپتان اؤئلعا ورالعان سوث، جةتئ ءذي كةدةيدئث باسئن قوسئپ، «مويئن سةرئك» دةگةن ةگئنشئلةر بئرلةستئگئن قذرادئ. بذل قئتاي ةلئندةگئ ذجئمداسؤدئث باستاماسئ ةدئ. سونان باستاپ ةرجان بيلئكتئث قولبالاسئ ئسپةتتئ ةلپةك تة، ذشقئر اتشابارئنا اينالادئ. ذزاققا بارماي اؤئلشارؤاشئلئق كووپةراسياسئ، ونان سوث حالئق كوممؤناسئ شاثئراق كوتةرةدئ. زور سةكئرؤ، جةرلئك ادئسپةن بولات قورئتؤ، وثشئلدئققا قارسئ تذرؤ سياقتئ ساياسي اپةرباقان ناؤقاندار قارا بورانئن قاپتاتا باستايدئ. ةرجان سونئث بارئندة دة قئلدان تايماي، بيلئكتئث ئعئنا جئعئلا بةرةدئ. ونئث قارسئ جاعئنداعئ ولئسپةي بةرئسپةيتئن باقتالاسئ - بايتذمان زاثگئنئث بالاسئ تالاس. ول - ةرجاننئث ماحابباتتاعئ جانة زامان وزگةرئسئ تؤرالئ كوزقاراستارئ كةلئسئمگة كةلة المايتئن بئردةن-ءبئر جاسئرئن جاؤئ ةدئ. تريلوگيانئث سوثئنا دةيئن ةكةؤئ تايتالاسئپ، تةكةتئرةسةدئ. قالايدا ةرجان بيلئك جاعئنداعئ بةلسةندئ بولعاندئقتان تالاستئ تئقسئرتئپ وتئرادئ. كوممؤنا قذرؤ بارئسئندا تالاي-تالاي شئتئرمان قايشئلئققا، كذدئرلئ توسقاؤئلدارعا تاپ بولادئ. بارئنة دة قايسارلئق، تاباندئلئق تانئتادئ. ايتةؤئر ةثبةگئ جانئپ، ونئث دذنيةگة اكةلگةن ذجئمئ دا، ءوزئ دة وزات بولادئ. بةيجئثگة بارئپ، ذلئ كوسةم ماؤزئدذثنئث قابئلداؤئنا ية بولادئ. ماحاببات تارتئسئندا دا جةثئسكة جةتئپ، تالاستئث توقالدئققا الماقشئ بولئپ، قالئث بةرئپ قويعان قالئثدئعئ گذلار دةگةن سذلؤ قئزدئ تارتئپ الادئ.
ةرجان قئزئل بيلئكتئث سئلتةگةن سةمسةرئ بولئپ تذرعان كةزئندةگئ ارةكةتئن بذگئنگئ سانالئ وقئرمان ونئ ئشتةي جاراتپايدئ. ءبئراق ونئث ونگةن توپئراعئ مةن وسكةن ورتاسئنا ادالدئعئ، تؤعان حالقئن جاثا ومئرگة، باقئتتئ تذرمئسقا جةتكئزسةم دةپ، تذنگئ ذيقئسئن تورت بولةتئن ئزگئ نيةتئنة تاعئ امالسئز باس يزةيسئث.
ةث سوثئندا باستئ كةيئپكةردئث تاعدئرئ نةمةن تئنار ةكةن دةيمئز عوي؟ تريلوگيانئث ةپيلوگئن وقئپ بولعان سوث، ةرجانعا جانئث قاتتئ اشيدئ. قئتايداعئ مادةنيةت توثكةرئسئ كةزئندة ويلاماعان جةردةن ونئث «كاپيتاليزم جولئمةن جذرگةن حذقئقتئ» دةگةن ساياسي قالپاقتئ باسا كيئپ، حالئق جاؤلارئنئث قاتارئنان تابئلعانئن ءبئر-اق بئلةسئث. ونئث قارسئلاسئ بولعان باي بالاسئ تالاس تا ساياسي ناؤقاننئث قذربانئ بولادئ. ةكةؤئ دة ءبئر جةرگة قاتار جةرلةنةدئ.
ةرجاننئث وبرازئنا بئردة باس شايقاساث، ءبئر ويدا جانئث اشئپ، ءئشئث جئليدئ. بارلئق پالة-قازا قايدان كةلئپ تذرعانئن، جازؤشئ ءومئردئث ءوزئن شئنايئ سؤرةتتةؤ ارقئلئ استارلئ جةتكئزةدئ. باستئ كةيئپكةردئث تاعدئرئ ذلت تاعدئرئمةن تذتاسئپ جاتادئ.
ال، تالاستئث وزئنة كةلسةك، گيمنازيا وقئعان، ساياسي اؤانئ باقئلاپ جذرةتئن اثعارلئ جئگئت. ار-نامئستئ دا كئرلةتكئسئ كةلمةيدئ. كئسئلئگئ دة، نةعئلايئنئ دا بار. قؤلئق-سذمدئق، ايلا-تاسئلگة كةلگةندة الدئنا جان سالمايدئ. بذلئقسئپ مئرزا وسكةن باي بالاسئ بولعان سوث، قئتايداعئ ذجئمعا ذيؤ، تاپتئق كذرةستئث ئزعارئ تالاستئث وزئنة دة، اينالاسئنا دا اؤئر اپات اكةلةدئ. قالئث بةرئپ قويعان قالئثدئعئن ةرجان تارتئپ الدئ دا، ماحاببات جاعئنان دا جةثئلئس تاؤئپ، اتا داؤلةتئ كوممؤنانئث تايقازانئنا ءتذسئپ، تالاماقايعا كةتئپ ساعئ سئندئ. زور سةكئرئپ، بولات قورئتؤ كةزئندةگئ اپاتتا اكةسئ بايتذمان زاثگئ اشتان ءولدئ. وسئنداي ذردا-جئق ساياسي قذيئن ذيتقئپ تذرعان مةزگئلدة تالاس تالاي قاتةردةن جان ساقتاپ قالدئ.
وقئماعان ءارئ دالالئقتاردئث اثقاؤ مئنةزئ بار، اقئلسئزداؤ اكةسئنة ءاردايئم كةثةس بةرئپ وتئردئ. «مالئم - جانئمنئث ساداعاسئ» دةگةن حالئقتئق ذعئمعا ذيئيدئ. كوممؤناعا تورت تذلئك مالئن تاپسئرؤدا كورئنئستة بةلسةندئ بولدئ دا، ةرتةرةك قامدانئپ، ءبئرتالاي مالئن التئنعا، اقشاعا ايئرباستاپ العان. ءبئراق وعان دا كةيئن ية بولعان جوق. بايلاردئ كامپئسكةلةؤ دةيتئن ساياسي ناؤقاننئث ءورتئ جالماپ كةتتئ. ءوزئ حالئق جاؤئ بولئپ، كوزئنة كوكشئبئن ذيمةلةدئ. اقئرئندا ومئردةن ءوتتئ.
تريلوگياداعئ ةندئ ءبئر كذردةلئ وبراز - شورماق مامپاث. ذجئمداسؤدئث قارلئ بورانئ ونئث دا وتباسئن ذيقئ-تذيقئ ةتتئ. ةسئگئندةگئ قذلئ ايتباي دةيتئن جئگئتپةن جاس توقالئ توسةكتةس بولئپ جاتقان كةزئندة ذستئنةن ءتذسئپ، ؤئتتانعان شورماق ةشكئمگة سةزدئرمةي، ءتذن ئشئندة بؤئندئرئپ ءولتئرئپ، سؤاتتاعئ مذزدئث كةؤةگئنة مذردةسئن تاستاپ جئبةرةدئ دة، «ايةل تةثدئگئنة قول جةتكئزگةن سوث قاشئپ كةتتئ» دةپ قويادئ. ونئث بذل قاتال جاؤئزدئعئنا وقئرمان باستابئندا قاتتئ جيئركةنةدئ. ال روماندئ وقي كةلة، ونئث تذتاس ومئرئنة ذثئلسةث، مذنئث اقئل-پاراساتئنا، زةرةك شةشةندئگئنة، ةلئن، جةرئن ةمئرةنة سذيگةن ذلتجاندئ ةرةن تذلعا ةكةنئن اثعاراسئث. ول ءوزئنئث جةكة باسئنئث عانا قامئن ويلاعان مذددةشئل جان ةمةس. زةكتئ اؤلئنئث اقساقال، قاراساقالئ، قاسقا مةن جايساثئ تذگةل سونئث اؤزئنا قارايتئن. ةل ئشئندةگئ جةسئر داؤئ، جةر داؤئ، قذن داؤئ شيلةنئسكةندة بارئ سونئث الدئنا جذگئنةتئن.
حالئق كوممؤناسئنئث ئزعارلئ داؤئلئ ةث اؤةلئ وسئ ادامنئث شاثئراعئن شايقالتتئ. ئرگةسئن كةؤلةدئ. اتاسئنان قاراكوك ذزئلمةگةن شئنجئربالاق-شئبارتوستئث قادئرئ قاشئپ، ةسئكتةگئ قذلئ مةن نةكةلئ ايةلئ باسئنا شئعئپ، نامئسئن قوزداتتئ. اتادان جالعاسقان بار بايلئعئ كوممؤنانئث جةمساؤئنا ءتذستئ. ةلدئككة، بةرةكة-بئرلئككة شاقئرئپ، اتاسالتتئ ساقتاؤعا باؤلئپ جذرگةن جذرتئ تورعايداي توزدئ. ةل ئشئنةن شولاق بةلسةندئلةر، جانسئزدار پايدا بولئپ، ءوز قانداستارئنا ئشتةن شئعئپ جاؤ بولدئ. شورماق سياقتئلار مالئن جانئنئث ساداعاسئ ةتئپ تة، جانئن ساقتاپ قالؤعا مذلدة مذمكئن بولمادئ...
باستابئندا جاؤئز بولئپ كوزگة تذسكةن شورماقتئث، تؤعان حالقئنئث باسئنا تذسكةن اؤئر ازابئنا اشئنا كذيئنئپ، بذكئل ذلتتئث قامئن جةگةن، ةل تاؤةلسئزدئگئن، ازاتتئعئن اثساعان الاششئل رؤحئنا قاراپ، كذناسئن كةشئرگئث كةلةدئ ونئث. شورماقتئث زار-نالاسئ، ايانئشتئ تاعدئرئ، ةلدئث مذثئ مةن تاعدئرئنا ماتالئپ جاتقانئن مويئندايسئث دا، وعان دا جانئث اشيدئ. قالئث قاباقتئ، ةثگةزةردةي سذثعاق بويلئ، شويئنداي سالماقتئ، اثدئپ باسئپ، ويلانئپ سويلةيتئن قاراسذر كئسئ كوز الدئثنان كةتپةيدئ. شورماق وبرازئ ءبئزدئث - قازاق ادةبيةتئندة بذرئندئ-سوثدئ كةزدةسپةگةن تئث دا، كذردةلئ وبراز.
«تاسقئن» رومانئنداعئ ةستة ةرةكشة قالاتئن كةيئپكةرلةردئث ءبئرئ - ةرجاننئث قايئناتاسئ، تيئرمةنشئ تاكةن. ول جالعئز قئزئ گذلاردئ تالاسقا توقالدئققا بةرمةك بولئپ، قئزئنئث بالا كةزئنةن قذدالئق جول-جوسئنئن وتةتئپ، قالئث الادئ. بذل ءوزئ ءسئثئرئ شئققان كةدةي ةدئ. جاسئندا بايلاردئث ةسئگئنة ءجذرئپ، جوقشئلئقتئث تاتاسئ ابدةن وتكةن. بايلئققا قول جةتكئزؤ ونئث كوكةيئن تةسكةن ئزگئ ارمانئ بولاتئن. رةسةيدةن قؤعئن-سذرگئن كورئپ قاشئپ كةلگةن ؤاسئلي اتتئ جالعئز باستئ ورئس كذنةس اؤدانئنئث زةكتئ اؤئلئنا كةلئپ، سؤتيئرمةن سالادئ. ونئث جالعئز اقبالتاسئنان وزگة جةكة مذلكئ جوق ةدئ. ةلدئث ذنئن تارتئپ بةرئپ، اقئسئنا العان اقشاعا بذزاؤ-تانا ساتئپ الئپ، سيئر وسئرةدئ. قذس باعادئ. سويتة-سويتة اؤقاتئنا سول جذگئرئپ، بايي باستايدئ. ونئ كورگةن تاكةن سوعان جالشئ بولادئ. ؤاسئليدئث اؤقاتتانؤ جولئن ذيرةنةدئ. تيئرمةننئث قاسئنان جةرذي قازئپ الئپ، ورئسپةن كورشئ بولادئ. ءوزئ دة قذس وسئرةدئ. وعان دا ازداپ مال بئتةدئ. تئرشئلئگئنة سول جذرة باستاعان. ءبئراق ؤاسئليدئث سورئنا قئتايداعئ ذجئمداسؤدئث قارا تاسقئنئ كةلة جاتقانئن بايقادئ دا، رةسةيدةگئ كولحوزداسؤدئ كورة قالعان ول، اؤئسترالياعا قونئس تةپكةلئ كوشئپ كةتتئ. تيئرمةنئ مةن وسئرگةن قذستارئن تاكةنگة تاستايدئ. كةدةيشئلئكتئث تاقسئرةتئ ابدةن وتكةن تاكةننئث اؤزئ اسقا، يئنئ كيئمگة جاري باستادئ. تئشقاققا قاس قئلعانداي ذجئمداسؤدئث قارلئ بورانئ تاكةننئث جاثا تئرلئگئنة دة جاؤداي تيةدئ. جاسئ شاؤتارتقاندا قذرالا باستاعان قؤدذنية قولدان كةتة باستاپ، ذجئمداسؤ ونئث وزةگئنة ؤ قذيعانداي بولدئ.
تاكةن، قئزئ گذلارعا: « قاراعئم، مةنئث كوممؤناسئنا قارسئ شئعؤ نيةتئم ولةم-الام جوق. ايتةؤئر ةندئ تايقازانعا قاراعاندا كذنئمئز نة بولادئ دةپ الاثداعانئم عوي... قؤ دذنيةنئث سوثئنا تذسپةيئن دةسةث، بازار ءئنئثنئث قابئرعاسئ ءالئ قاتا قويعان جوق. جالعئز مةنئث تابئسئمنان وزگة كئرئس تة جوق...»، دةپ تاكةن كذرسئنئپ قويئپ، كذمئلجئدئ. كوممؤناعا قولئنداعئ مالئ كةتكةلئ، وتئرعان جةردة مةثئرةيئپ قالاتئن بولعان. بذرئن ول ءوزئنئث كوثئلدئ كةزدةرئندة، سيئرئ بذزاؤلاسا دا، تيئرمةنئنةن اقشا مولئراق تذسسة دة، كذرئك تاؤئعئ شوجةنئ كوبئرةك شئعارسا دا، ئثئلداپ ايتئپ جذرةتئن بايئرعئ حالئق ءانئ بولؤشئ ةدئ. جؤئقتان بةرئ ونداي قؤانتا قوياتئن بولئمسئز جاثالئق تا، ايتاتئن ءانئ دة پئشاقپةن كةسكةندةي شورت توقتادئ...» (التئنشئ توم، «تاسقئن» ءذشئنشئ كئتاپ، 226- بةت).
بذل ذزئندئدةن تيئرمةنشئ تاكةننئث قانداي ادام ةكةنئن بئردةن بايقايمئز. ونئث مئنةزئ، وي-ساناسئ، ءسوز ساپتاؤئ، سول تذستاعئ كذنكورئس جاعدايئ، كوثئل-كذيئ، ارمان-زارئ، نيةت-پيعئلئ، تاعئ باسقا قئلئقتارئ ءتذپ-تذگةل كوكةيگة قونا كةتةدئ. سونئمةن بئرگة، زامان وزگةرئسئنئث قاتئگةزدئگئ دة، مةنمذندالاپ تذر. كوممؤنانئث ةلگة اكةلة جاتقان اپاتئنئث ارتئ قاراؤئتئپ، اسپانئنا بذلت ذيئرئلة باستاعانئ توبة كورسةتةدئ. جازؤشئ سونئث ءبارئن ذزئنسونار بايانداپ وتئرماي-اق، تاكةننئث شاعئن ديالوگئنة ءسئثئرئپ جئبةرگةن.
ايان نئسانالين
دةرةككوز: «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئ