قذران نةگة اراب تئلئندة جئبةرئلدئ
استانا. 16 - شئلدة. قازاقپارات - بايقاپ قاراساق، بذکئل الةمدة ءذش-اق ءارئپتئث کومةگئمةن وتة ماعئنالئ سويلةم قذراپ بةرةتئن بئردة- ءبئر ءتئل جوق ةکةن.
ال، اراب ءتئلئ ءذش ارئپپةن عانا يسلامنئث ةث ذلئ کؤالئگئ - «اللادان وزگة ءتاثئر جوق» دةگةندئ جةثئل جولمةن جةتکئزة الادئ. ياعني، «ءلا يلياحا يللا-للاح» دةگةن سويلةم ءلام، اليف جانة حا دةپ اتالاتئن اراب تئلئندةگئ ءذش-اق ارئپتةن قذرالادئ. ال، ةندئ نةگة قذران اراب تئلئندة عانا جئبةرئلگةن دةگةن ساؤالعا جاؤاپ بةرئپ کورةلئک، دةپ جازادئ «الماتئ اقشامئ» باسئلئمئ.
ةث الدئمةن، ءوز ةلشئسئن کئمگة، قاي ؤاقئتتا جانة قالاي جئبةرةتئنئن ذلئ قذدئرةتتئث ءوزئ شةشةدئ. بذل ونئث عانا قذزئرئنداعئ ءئس. قذراندا جاراتؤشئمئز بذل تؤرالئ: «اللاه ءوز ةلشئسئن قايدا اتتاندئراتئنئن وتة جاقسئ بئلةدئ» دةپ اتاپ وتةدئ.
ءبئز ارابتاردئ باستان-اياق ماقتاؤدان اؤلاقپئز. ويتکةنئ، پايعامبارلار قاي ذلتقا بولماسئن، ذلکةن عيبراتپةن جئبةرئلگةن. ماسةلةن، اللانئث نازارئ اؤار شاقتا اراب جارتئ ارالئ ءارتذرلئ پذتتارعا تابئنئپ، رؤحاني تذرعئدا ازعئنداپ کةتکةن بولاتئن. ءتئپتئ، دذنيةگة کةلگةن قئزدارئن تئرئدةي کومةتئن دةثگةيگة جةتکةن. ءبئراق، بذل ةندئ بولةک اثگئمة. بذکئل ادامزاتقا مةيئرئم رةتئندة جئبةرئلگةن ءدئن - يسلامنئث ءتذپ-تاريحئنا ذثئلگةن کةيبئر عالئمدار «بذل ءتئلدئ ءتاثئردئث ءوزئ قذراننئث ءتئلئ رةتئندة تاثداپ الاتئنداي سول زامانداعئ ارابتاردئث قانداي ةرةکشةلئگئ بولدئ؟» دةگةن ساؤالعا دا جاؤاپ ئزدةپ کورگةن ةکةن. زةرتتةي کةلة، بذعان ارابتار ومئر سذرگةن ورتا، ولاردئث ءتئلئ مةن ذلتتئق ةرةکشةلئگئ سةبةپ بولعان دةگةن قورئتئندئعا کةلگةن.
بئرئنشئدةن، اراب جارتئ ارالئ جاعراپيالئق جاعئنان سول داؤئردةگئ ةث قولايلئ ايماقتا - افريکا، ءذندئستان مةن ةؤروپانئث ورتاسئندا ورنالاسقان بولاتئن.
ةکئنشئدةن، پايعامبار دا سول تذستا ءار ةلدئث وکئلدةرئ ءجيئ زيارات ةتةتئن مةککة قالاسئنا جئبةرئلدئ. بذل قالاعا کةلگةندةر کةيئن يسلاممةن تانئسئپ، ونئ وزگة ولکةلةرگة ءناسيحاتتاؤعا اتسالئستئ.
ذشئنشئدةن، مةککة قالاسئنئث تذرعئندارئ ءشولدئ جةردئث قورشاؤئندا عذمئر کةشتئ. وسئنئث ارقاسئندا ولار پارسئلار مةن گرةکتةردئث جانة باسقا دا ذلکةن ورکةنيةتتةردئث بذلدئرگئ ئقپالئنا اسا کوپ ذشئراعان جوق. الئسقا ذزاماي-اق، ءوزئمئز ءومئر ءسذرئپ وتئرعان قازئرگئ زاماندئ الايئق. ماسةلةن، فرانسيا مئسئر، ليأيا، سيريا، ماروککو مةن الجيردئ، ال بريتانيا وزگة ةلدةردئ باسئپ العانئن بئلةمئز. ءبئراق، اراب جارتئ ارالئن ةشکئم تئکةلةي جاؤلاپ العان جوق. ويتکةنئ، جذرتتئث کوبئسئ بذل ءوثئردئث قاتال تابيعاتئنان قايمئعاتئن. بذدان وزگة، ارابتاردئث ءوزئ دة وسال حالئق ةمةس ةدئ. جةرگئلئکتئ تذرعئندار جذزدةگةن جولدان تذراتئن ولةث شؤماقتارئن ءبئر ةستئگةننةن-اق اپ-ساتتة جاتتاپ الاتئن ةرةکشة ةستة ساقتاؤ قابئلةتئمةن توثئرةگئنة تانئلعان-تذعئن. ءشولدئ جةردة وسکةندئکتةن، ارابتار قيئنشئلئققا ءتوزئمدئ کةلةدئ. ةگةر بذل حالئق جةمئس-جيدةککة تولئ باقتاردئث ئشئندة ءومئر سذرسة، پايعامبار کةلگةندة ونئ قالاي قارسئ الاتئنئ بةيمالئم ةدئ. «ماعان ول ءدئننئث نة کةرةگئ بار؟ المامدئ جةپ، تئپ-تئنئش جاتا بةرمةيمئن بة؟» دةمةسئنة کئم کةپئل؟ ءبئراق، ءتاثئرئ ارابتاردئث ماثدايئنا ءشوپ شئقپايتئن ءشولدئ ولکة مةن مي قايناتاتئن اپتاپ ئستئقتئ جازئپتئ. کذن ةلؤ گرادؤسقا جةتکةندة، بذل جاقتا جالاثاياق ءجذرؤ استة مذمکئن ةمةس. بذل، اسئرةسة، قاجئلئققا بارئپ قايتقاندارعا جاقسئ ءمالئم. وسئنداي قاتال ومئرگة بةيئمدةلگةن حالئق قانا يسلامنئث جاؤاپکةرشئلئگئ اؤئر جذگئن ارقالاؤعا قابئلةتتئ ةدئ. سول داؤئردةگئ ارابتاردئث تاعئ ءبئر جاقسئ قئرئ - ؤادةگة بةرئکتئگئ بولدئ. اراب بئرةؤدئ قورعاؤعا ؤادة بةرسة، وعان ةشکئمنئث قول سذعؤعا قاقئسئ بولمايتئن. ال، ةگةر بئرةؤدئث ذيئنة کةلگةن قوناقتئ الدةکئم رةنجئتئپ قويسا، ءذي يةسئ قوناعئ ءذشئن کةک قايتاراتئن. مذنداي حالئقتئث ءتئلئ دة وزئندئک ةرةکشةلئکتةرگة باي بولدئ.
اراب ءتئلئ - تئلدئک جاعئنان ناقتئ تةکتةرگة (رودتارعا) بولئنةتئن بئردةن-ءبئر ءتئل. ماسةلةن، ورئس تئلئندةگئ وتکةن شاقتئث کوپشة ءتذرئن بئلدئرةتئن «حوديلي» دةگةن ءسوزدئ الايئق. بذدان اثگئمةنئث تورکئنئ کئمدةر تؤرالئ ةکةنئن نةمةسة قاي جةرگة کئمنئث بارعانئن ايئرؤ وتة قيئن. ياعني، ايةلدةر مةن ةرکةکتةردئث قايسئسئن مةثزةپ تذرعانئ بةلگئسئز. ال، اراب تئلئندة ول جةرگة ايةلدةر عانا بارعانئ بئردةن بئلئنةدئ. ذلئ جاراتؤشئنئث زاثئ جازئلاتئن کئتاپقا مذنداي دالدئک وتة قاجةت. سونئمةن بئرگة، اراب ءتئلئنئث ةرةکشةلئگئنة بايلانئستئ قذران جةتئ ءتذرلئ ماقاممةن وقئلادئ. وسئدان کةيئن ةرةکشةلئگئ وتة کوپ بذل ءتئلدئ ءتاثئردئث تةگئننةن-تةگئن تاثداپ الماعانئنا کوزئثئز جةتةدئ.
مذنداي کذردةلئ ءتئلدئ ذيرةنؤگة ذمتئلعان ادامعا، ونداعئ ءاربئر ءارئپ ءذشئن ءبئر-ءبئر ساؤاپتان جازاتئنئن اللا تاعالانئث ءوزئ دة ذلئ قذراندا ايرئقشا اتاپ وتکةن. بذل ارابتارعا ةمةس، باسقا ذلتتارعا بةرئلگةن ارتئقشئلئق دةپ ءتذسئنؤ قاجةت. وسئنداي مذمکئندئکتةردئث ارقاسئندا قذراننئث بئردة-ءبئر ءذتئر-نذکتةسئ دة بذرمالانباي، بذگئنگئ کذنگة امان جةتتئ.
قازئر الةمدة ءئنجئلدئث بئرنةشة مئث نذسقاسئ بار ةکةن. ولاردئث ءارقايسئسئ ءبئر وقيعانئث ءوزئن ءارتذرلئ تالدايدئ. ياعني، بايانداؤلارئندا بئرئزدئلئک جوق. ءتذپنذسقاسئ ساقتالماعاننان کةيئن بذل قاسيةتتئ کئتاپتئث قادئرئ جوعالدئ. ال، قذرانعا قذدايدئث ءوزئ قورعانئش بولادئ. اللا تاعالا وزئنئث سوثعئ پايعامبارئ ارقئلئ جئبةرگةن کئتابئندا وسئعان بايلانئستئ «بذل کئتاپتئ ءبئز جئبةردئک، ءارئ ونئ قيامةتکة دةيئن دة ءبئز قورعايمئز» دةگةن.
ةرتةرةکتة پارسئنئث ءبئر جازؤشئسئ: «ةگةر ماعان اراب تئلئندة ذرئسساثئز، ول ماعان پارسئشا ماقتاؤ ةستئگةننةن الدةقايدا ارتئق» دةپتئ. بذل ونئث قذران تئلئنة دةگةن قذرمةتئن کورسةتسة کةرةک.
تاريحقا کوز جذگئرتسةک، اراب ءتئلئن زةرتتةؤشئلةردئث بارلئعئ باسقا ذلتتان شئققان ةکةن. سولاردئث ءبئرئ اتاقتئ وقئمئستئ سيباأاي بولاتئن. ول اراب ءتئلئنئث گرامماتيکاسئ تؤرالئ اثگئمة قوزعاعاندا، ارابتار ونئ ذيئپ تئثدايتئن بولعان. بئردة، قارتايئپ، باقيلئق بولايئن دةپ جاتقان سيباأايعا ذلئ کةلئپ: «بيميايا تؤ سئني، يا ابياتاح؟»، ياعني «بئزگة قانداي وسيةت قالدئراسئث، اکة؟» دةپ سذرايدئ. بالاسئ «بيميا» دةگةن ءسوزدئث سوثئن سوزئپ جئبةرةدئ. بذنئ بايقاعان اکةسئ: «مةن ساعان اللادان قورقؤدئ، سوسئن بذدان کةيئن «بيميا»-نئ سوزباي سويلةؤدئ بذيئرامئن. بذل بئلئمسئزدئک جانة اراب ءتئلئن سئيلاماؤ» دةپتئ.
اراب ءتئلئنئث گرامماتيکاسئن بئلمةي، دئنئمئزدة عالئم اتانؤ مذلدة مذمکئن ةمةس. سوندئقتان، يسلامنئث اتاقتئ ءتورت وقئمئستئسئ - اش-شافيعي، ءابؤ-حانيفا، يمام مالئک پةن يمام احماد اراب ءتئلئن وتة تةرةث مةثگةرگةن ادامدار بولدئ. ءبئراق، بذدان ارابشا ءبئلؤ ءاربئر مذسئلمانعا مئندةتتئ ةکةن دةگةن وي تؤماؤئ ءتيئس. قذران ءتئلئن ارکئم ءوزئ ءذشئن ذيرةنةدئ جانة ودان قوعامعا دا کةلئپ-کةتةر پايدا کوپ. ذلئ جاراتؤشئمئز قذران کارئمدة بذل جونئندة: «اللا تاعالا سةندةرگة اؤئر نارسةنئ جذکتةمةيدئ، جةثئلدئک بولعانئن قالايدئ» دةگةن.