داعدارئستئث ءدذبئرئ تاعئ ةستئلدئ
استانا. 13 - شئلدة. قازاقپارات - «كةرئ اعئس» دةگةنئمئز نة؟
باتئس قارقئندئ دامؤئن باستاعان وتكةن عاسئردئث 50-جئلدارئنئث سوثئنان بةرئ «ءذشئنشئ دذنية» جانة «دامؤشئ ةلدةر» دةپ اتالاتئن مةملةكةتتةردةن ا ق ش جانة ةؤروپاعا ةثبةك ميگرانتتارئ اعئلا باستادئ. ولار ارزان جذمئسشئ كذشئ رةتئندة ايماقتئث ةكونوميكالئق دامؤئنا قوسئمشا تئنئستاي اسةر ةتتئ. كةلة-كةلة ول ميگرانتتار بذل ايماققا ءسئثئسئپ كةتئپ، جاثا ةلدةردةن ازاماتتئق الدئ دا، تذراقتاپ قالدئ. ةندئ ولار دا جةرگئلئكتئ كاسئپوداقتارعا مذشة بولئپ ءوز قذقئقتارئن قورعاؤ مذمكئندئگئن يةلةندئ. ناتيجةسئندة العاشقئدا ارزان جذمئسشئ كذشئ بولئپ كةلگةندةر جالاقئلارئ جةرگئلئكتئ تذرعئنداردئث جالاقئلارئمةن تةثةسة باستادئ. 2007 - جئلعئ داعدارئس، مئنة، وسئلايشا ا ق ش جانة ةؤرووداقتا جوعارئ جالاقئلئ جذمئسشئ كذشئنئث سالدارئنان ءومئرئمئزدئث اقيقاتئنا اينالدئ. ال ءار مةملةكةتتة جالاقئ جوعارئلاعان سايئن باعانئث وسةتئنئ بةلگئلئ. دةمةك، دامئعان باتئستاعئ قازئرگئ داعدارئس مذناي نةمةسة وندئرئستئك مةتالدار باعاسئنئث ءوسؤئ ةسةبئنةن ةمةس، جالاقئ، زةينةتاقئ، جاردةماقئ سةكئلدئلةردئث جوعارئ بولؤئنا بايلانئستئ تاريفتةر مةن باعالاردئث ءوسؤئ ةسةبئنةن بولعان ءبئر قذقاي. بذل قذقايدان بذل ايماقتئث ةندئ قذتئلؤئ مذمكئن ةمةس. ءتئپتئ شيكئزاتتار باعاسئ ارزانداعان جاعدايدئث وزئندة بيؤدجةتتئك مئندةتتئ تولةمدةردئ جانة باعالار مةن تاريفتةردئ تومةندةتة المايسئث. ال بذلار ءونئمنئث وزئندئك قذنئنئث باستئ قذرامداستارئ. وسئنداي جاعدايدئ تولئق تذسئنگةن پورتؤگاليا بيلئگئ وتانداستارئنئث شةتةلدةرگة ةثبةك ميگرانتتارئ بولئپ كةتؤئن زاثداستئردئ. ياعني «كةرئ اعئس» باستالؤئن قولدادئ. «كةرئ اعئس» بولاتئنئ بذرئن جذمئس ئزدةپ، ةؤروپا جانة ا ق ش-قا قولايسئز جاقتان اعئلعان ةثبةك ميگرانتتارئ ةندئ دامئعان ةلدةردةن دامؤشئ ةلدةرگة اعئلماق. مئنة، ماسةلة قايدا جاتئر.
2. «كةرئ اعئستئث» پايداسئ ؤاقئتشا
ءيا، ءبئز پورتؤگاليا باستاعان «كةرئ اعئس» پايدالئ دةدئك. ولاي دةيتئنئمئز بذل دامئعان ةلدةردةگئ جذمئسسئزدئقتئ ازايتاتئن بئردةن-ءبئر جول. ال جذمئسسئزدئق قازئرگئ تاثدا ا ق ش-تا 11 پايئزدان، ةؤرووداقتا 12 پايئزدان اسئپ كةتئپ تذر. بذل تولاسسئز ةرةؤئلدةردئث قاينار كوزئ ئسپةتتئ الاپات كذش. دةسةك تة، «كةرئ اعئستئث» پايداسئ ؤاقئتشا. سةبةبئ بئرئنشئدةن، ةث قولايلئ دةگةن جئلدئث وزئندة ذدايئ رةسةسسيا ءجذرئپ جاتقان دامئعان ةلدةردة ءدال وسئ جولمةن جذمئسسئزدئقتئ ءبئر پايئزعا ازايتؤعا بولاتئن شئعار. ال ونئث ورنئنا سول جئلعئ رةسةسسيا كةلةسئ جئلعئ قئسقارتؤلار ارقئلئ ومئرگة كةلگةن جذمئسسئزدار پايدا بولادئ. ةكئنشئدةن، دامؤشئ ةلدةر وزدةرئنة قايتئپ كةلگةن باياعئ وتانداستارئن «قابئلداي الار». ولارعا جذمئس تا تاؤئپ بةرةر. ول جذمئستان تذسكةن جالاقئ ولاردئث كذنكورئستةرئنة دة جةتةر. ويتكةنئ قالاي دةسةك تة، دامؤشئ ةلدةردة دامئعان ةلدةرگة قاراعاندا باعالار مةن تاريفتةر تومةن عوي. وسئنداي قولايلئلئق دامؤشئ ةلدةردة شامامةن 10 جئلداي ساقتالؤئ مذمكئن. ويتكةنئ جالاقئ مةن باعا اراسئنداعئ تةثدئك كوپكة بارمايتئن قذبئلئس. اقئر اياعئندا ةندئ كةلئپ دامؤشئ ةلدةردة جالاقئلار وسةدئ دة، ول ءوز كةزةگئندة باعالار مةن تاريفتةردئث كوتةرئلؤئنة قوزعاؤشئ كذشتةي اسةر ةتةدئ. ءدال قازئرگئ ءبئزدئث قازاقستانداعئ جاعداي سةكئلدئ. جالاقئ وسكةن سايئن باعالار مةن تاريفتةر دة ءوسئپ تذر ةمةس پة؟! ءسويتئپ، بذل جاعداي دا شارئقتاؤ شةگئنة جةتةدئ. اقئرئ داعدارئس ةندئ دامئعان جانة دامؤشئ ةلدةردة قاتارئنان جذرةتئن بولادئ. مئنة، ؤاقئتشا پايدانئث كةلةشةكتةگئ ذلكةن قاتةرئ وسئدان باستالادئ.
3. «ذلكةن داعدارئس» قاي ةلدةرگة قاؤئپتئ؟
ءسويتئپ، الةمدة بذرئن-سوثدئ بولماعان «ذلكةن داعدارئس» باستالادئ. ةسكةرتة كةتةيئك، بذل ةث الدئمةن جالاقئنئ ذدايئ جوعارئلاتؤشئ نارئقتئق ةكونوميكا جولئنداعئ ةلدةردة، دالئرةك ايتساق، رةسةي فةدةراسياسئ، ءبئزدئث قازاقستان، ءذندئستان سةكئلدئ ةلدةردة پايدا بولماق. ويتكةنئ جالاقئ جوعارئلاعان سايئن باعالار مةن تاريفتةر وسةتئنئ زاثدئلئق قوي. ال ول ءوز كةزةگئندة ءونئمنئث وزئندئك قذنئن كوتةرةتئن ةرةكشة قؤاتتئ كذش.
ءوز ئشئندة ةنةرگيا كوزدةرئ جانة وندئرئستئك مةتالدارئ جةتكئلئكتئ رةسةي مةن قازاقستان مذنداي «سوققئعا» ءبئراز شئدار. ءبئراق ءذندئستان، مالايزيا، يندونةزيا، وثتذستئك كورةيا، تذركيا، وثتذستئك افريكا، برازيليا سةكئلدئ مةملةكةتتةر كوپ شئداس بةرمةيدئ. ال بذلاردا تذتئنؤ رئنوگئ ذلكةن ةكةنئ بارشاعا بةلگئلئ. دةمةك، ذلكةن رئنوكتاعئ سذرانئس ازايئپ، ذسئنئستئ كةرئ يتةرؤشئ كذشكة اينالادئ. اقئر اياعئندا داعدارئس تئزبةكتئ رةاكسيا تةحنولوگياسئنا جانة قؤاتئنا ية بولئپ، ادامزاتتئ «قذردئمعا» جةتةلةي تذسةدئ.
4. قئتاي نة بولماق؟
ةگةر جوسپارلئ جذمئس ئستةؤ جولئنداعئ قئتاي كوممؤنيستئك پارتياسئ بيلئك باسئنداعئ قذزئرئن ساقتاپ قالاتئن بولسا، بذل ةل ءذشئن «قذقاي» ونشا قاؤئپ توندئرمةيدئ. ويتكةنئ جوسپارلئ جذمئس ئستةيتئن ةلدة تاريفتةر مةن باعالار «تئزگئندةؤلئ». دةمةك، جالاقئ ءوسئمئ بولمايدئ. قازئردئث وزئندة قئتايلئقتار جالاقئسئ قازاقستاندئقتاردئث ورتاشا جالاقئسئنان ءذش ةسةدةي تومةن. بذل ذلكةن رةزةرأ. دةسةك تة، قئتاي الةمدةگئ جالعئز وندئرئستئك ءوسئم الؤشئ ةل بولئپ قالعاننئث وزئندة ونئث الةمدئك ةكونوميكاعا لوكوموتيأتئك اسةرئ السئرةيدئ. ويتكةنئ باسقا ةلدةردةگئ ةكونوميكالئق داعدارئس، رةسةسسيا، جذمئسسئزدئق جالپئ دذنيةجذزئلئك تذتئنؤ قابئلةتئن ازايتادئ دا الةمدئك دامؤ تولئق تةجةلةدئ. ال بذل «استاث-كةستةث» باستالادئ دةگةن ءسوز.
نة ءئستةؤ كةرةك؟
ادامزاتتئث قئر سوثئنان قالماي كةلة جاتقان وسئناؤ سذراققا جاؤاپتئ بذگئن دايئنداپ قويماساق، ةرتةث كةش قالامئز. ايتقانداي، ول جاؤاپ تا دايئن جانة جالعئز. سوندئقتان جاؤاپتئث اتئن اتاپ، ءتذسئن تذستةپ بةرةيئك. مةملةكةتتةر ئشكئ رئنوكتاعئ باعالار مةن تاريفتةردئث بذدان بئلايعئ كةزةثدة ءوسؤئن مذلدة بولدئرماؤئ ءتيئس. ال ولار وسسة بولدئ سوعان ئلةسة جالاقئلار دا ءوسئپ، اقئر اياعئندا «ذلكةن داعدارئس» اؤئلئنا اپارئپ قوسادئ.
رةسةي فةدةراسياسئمةن كةدةندئك وداقتا بولؤ پايدالئ دةپ كةلدئك. ءتئپتئ ةؤرازيالئق وداق تا پايدالئ ةكةنئن تالاي دالةلدةگةنبئز. ءيا، بذلاردئث قاي-قايسئسئ دا پايدالئ ةكةنئ داؤسئز. ءبئراق جاعئمسئز جاعدايلار دا وداققا بئرئككةن مةملةكةتتةردئث بارئنة تذماؤداي تارايتئنئن بذگئننةن باستاپ ةستة ذستاساق، وكئنبةيمئز. ايتالئق، قازئرگئ تاثدا رةسةي فةدةراسياسئنئث باسشئلئعئ «مذناي دوللارلارئن» بيؤدجةتتئك مئندةتتئ تولةمدةردئ ذدايئ ءوسئرؤ ئسئنة پايدالانئپ كةلةدئ. كذنئ بذگئن بذل ةلدةگئ مئندةتتئ تولةمدةر بئزدةگئدةن جوعارئ، سوعان سايكةس مذنداعئ باعالار مةن تاريفتةر دة جوعارئ. ايتقانداي، بذلاردئث تةثةسؤئ باستئ قاجةتتئلئك. سول جولمةن ءجذرئپ ءبئز دة تاريفتةر مةن باعالاردئ وسئرؤگة دةن قويدئق. ول ءوز كةزةگئندة جالاقئلاردئث ءوسؤئن تؤعئزدئ.
ذستئمئزدةگئ جئلدئث وتكةن ؤاقئتئ ئشئندة عانا جالاقئ شامامةن 12،8 پايئزعا ءوستئ دةگةن مالئمةت بار. ياعني ءبئز، بئزدةن بذرئن رةسةي «قاؤئپتئ ايماققا» جاقئنداپ بارادئ. بذل توقتاتئلؤئءتيئس.
كةدةن وداعئنا مذشة مةملةكةتتةردئث ارنايئ جذمئسشئ توبئ قذرئلئپ، ول «باعانئ شةكتةؤ»، «باعانئث شةگئ» دةگةن شامالاردئ ايقئنداؤئ تيئس. سونان سوث بارلئق مةملةكةتتةردة سول «مولشةردةن وسپةؤ» ساياساتئ ذستةمدئك قذرؤئ كةرةك. ةگةر باعالار مةن تاريفتةردئ بيئل تةثةستئرئپ، سونان سوث سونئ اقئرعئ شةپ دةپ بةلگئلةپ الماساق، ءتذپتئث-تذبئندة وسة-وسة «قاتةرلئ ايماققا» جةتئپ، «قذردئمعا» كةتؤئمئز اقيقات.
دةمةك، قازئرگئ تاثدا قازاقستان ذكئمةتئ كةدةندئك وداققا بئرئككةن مةملةكةتتةردئث ئشكئ رئنوگئنداعئ باعالار مةن تاريفتةردئث شةگئن ناقتئلاپ، سونان سوث ولاردئ بذدان بئلاي وسئرمةؤدئث تةتئگئن ئسكة قوسقانئ ءجون. وداققا بئرئگئپ، ءبئر-بئرئنة «بايلاؤلئ» دةگةندةي جاعدايدا ءومئر سذرگةندة وسئلاي «كةلئسئپ ءپئشؤ» زاثئ ذستةمدئك قذرادئ. ارينة، قازاقستاندا «رةزةرأ» بار. ال ول رةسةيدة مذلدة ازايعان. اسئرةسة، «مذناي دوللارلارئنا» بيؤدجةتتئ تئكةلةي باعئنئشتئ بولئپ قالعان بذل ةلمةن وداقتاستئق قئزمةت كةزئندة وسئنداي ذسئنئستئ ةرتة تذسئرمةسةك ةرتةث كةش بولؤئ ابدةن مذمكئن.
ايتقانداي، قازاقستاندا باعالار مةن تاريفتةردئ تةجةيتئن باسقا دا جول بار. ول سوثعئ القالئ جيئندا ةلباسئمئز اتاپ كورسةتكةنئندةي، ءاربئر ءئرئ قالالاردا «الةؤمةتتئك ساؤدا نذكتةلةرئن» كوبةيتؤ. دةلدالدئ بولمئسئمئزدان مذلدة ئسئرئپ تاستاؤ. مئنة، ةلباسئنئث وسئناؤ اسا ماثئزدئ تاپسئرماسئ مذلتئكسئز ورئندالؤئ كةرةك.
ءبئز «ينفلياسياعا جاؤاپتئ» ذلتتئق بانك ةكةنئن بئلةمئز. بذدان بئلاي بذل ئسكة ايماق باسشئلارئن جانة قوسقان ءجون. مونةتارلئق تةتئكپةن ءبارئن شةشؤ مذمكئن ةمةس. بذل - ءبئر. ةكئنشئدةن، ءار ايماق، ءار قالا باسشئلارئنئث «بةدةل-رةيتينگئ» ايماقتاعئ باعالار مةن تاريفتةردئث تذراقتئلئعئمةن «ولشةنگةنئن» وندئرئسكة ةنگئزگةن دذرئس. باعالار مةن تاريفتةر كوتةرئلگةن ايماقتئث باسشئلارئنا «بةدةل-رةيتينگئنئث» ةث تومةن باعاسئ بةرئلئپ، وندايلار جذمئسقا جارامسئز دةپ تانئلسا دا جامان بولماس ةدئ. قئسقاسئ، بذدان بئلايعئ ذران «يندؤستريا مةن يننوأاسيا جانة باعالار تذراقتئلئعئ» بولؤئ ءتيئس. بذلاي بولماسا جاقسئ جاعدايئمئزدئث جامانعا اؤئسار شاعئن ءوزئمئز جاساعان بولامئز. ءيا، اششئ اقيقات وسئلاي دةگئزةدئ.
تاثشولپان بةكبولات
دةرةككوز:«ايقئن» گازةتئ