نوبةلدئث قئسقارؤئ قازاققا وي سالماي ما؟
استانا. 12 - شئلدة. قازاقپارات وتكةندة رةسةيلئك ءبئر سئقاقشئ «دجوبس الماسئنئث ةكئنشئ شةتئ كةرتئلسة، مئنة، ناعئز داعدارئس سول كةزدة بولماق» دةپ سالدئ.
ءيا، ءتئپتئ سوعئستئث وزئندة جذرةگئ جاؤ وعئنئث نئساناسئندا تذرعان سولداتتئث كذلة بةرئپ، ءتئپتئ ةزؤئن جيئپ تا ذلگةرمةي، وققا ذشاتئنئن ةسكةرسةك، «ونئث قاسئندا قارجئلئق داعدارئس دةگةن نة، تايئرئ» دةرسئز... ءبئراق وسئ جولعئ قارجئ داعدارئسئ شئنئندا، كذلةرلئك جاعدايدا ةمةستةي، الةم بويئنشا الپاؤئت كومپانيالاردئث قئزمةتكةرلةر سانئ قئسقارعانئ بئلاي تذرسئن، ةندئ ءتئپتئ مذرتئن بالتا شاپپايتئنداي كورئنةتئن نوبةل سئيلئعئنئث ءوزئ 20 پايئزعا قئسقاردئ! وسئ كةزگة دةيئن 1،4 ميلليون دوللاردئ قذراعان ول ةندئ 1،1 ميلليون عانا!
الفرةدتئث اتئمتاي جومارتقا اينالؤئندا نة سئر بار؟
قاؤلاعان ءورتتئث شئعؤئنا ءبئر تال سئرئثكة جةتةرلئك دةسةك، وسئ ءبئر عانا جايت ءبئزدئث جالپئ، نوبةل قانداي سئيلئق، اؤةل باستان ونئث كوزدةگةن ماقساتئ قانداي دةگةننةن باستاپ، كذنئ بذگئنگة دةيئن وسئ ءبئر سئيلئق توثئرةگئندة قانداي قئزئق جاعدايلار ورئن الئپ، كئمدةردئث وعان قذمارتئپ، كئمدةردئث ودان باس تارتقانئنا دةيئن ذثئلؤئمئزگة سةپ بولدئ.
ءوز يةسئنة شةكسئز قذرمةت، تورتكذل دذنيةنئ تئتئرةنتةر اتاق-داثق، سونداي-اق اؤئز تولتئرئپ ايتارلئقتاي بايلئق تا سئيلايتئن نوبةل سئيلئعئ ХХ عاسئردئث ةث ءبئرئنشئ جئلئ، ياعني 1901- جئلدان باستاپ فيزيكا، حيميا، فيزيولوگيا، مةديسينا، ادةبيةت پةن الةمدئ قورعاؤ جولئندا جاثالئق اشؤشئلارعا بةرئلةدئ. عالام اقئلماندارئن ءبئر عاسئردان بةرئ العا ذمتئلدئرئپ، جاثالئق اشؤعا تالپئندئرئپ، سوثئندا جارئلقاؤشئ اتئمتاي جومارت كئم دةسةك، ول وسئناؤ سئيلئقتئث اتئ ايتئپ تذرعانداي، نوبةل شالدئث نةمةرةسئ، شأةد جذرتئنئث تؤماسئ، ءوزئ دة ةلدةن اسقان اقئلدئ، ونةرتاپقئش، ينجةنةر الفرةد ةدئ. العاش اتئ الةمگة ديناميتتئ ويلاپ تابؤمةن جايئلعان عذلامانئث سول دارةجةگة جةتؤئنة ذثئلسةك، قئزئقتئ جايلارعا كةزئگؤگة بولادئ ةكةن. 1864 - جئلعئ 14 - قازان كذنئ قذرامئندا نيتروگليسةرينئ بار جارئلعئش زاتتاردئ وندئرئسكة جئبةرؤگة رذقسات بةرةتئن پاتةنتكة ية بولعان عالئم، كةيئن جةلاتيندئ ديناميت، تذتئنسئز بئتئرا سةكئلدئ جارئلعئشتاردئث ءتذر-ءتذرئن ويلاپ تابا بةرگةن، تابا بةرگةن، اقئر سوثئ پاتةنتتةر سانئ 350 گة ءبئر-اق جةتكةن. ءبئراق ءبئر باسئنا بةرئلة بةرگةن «بالةن پاتشايئمنئث سئيلئعئ»، «تذگةن قوعامنئث سئيلئعئ» دةگةننئث بئردة-ءبئرئ ونئ قئزئقتئرماسا كةرةك، تةك وثاشا قالئپ، جذمئس ئستةؤدةن عانا ول راقات تاباتئن بولئپتئ. وسئلاي ءومئر بويئ تاپقان، (دذرئسئ عالئمدئ ءوزئ ئزدةپ تاپقان) تابئسئن ءتئپتئ ءوزئ قايتئس بولارئندا ارتئندا وسئنداي «ازئق» قالدئرؤئندا نة سئر بار؟
ءبئر بولجام بار: ادامزاتتئث يگئلئگئ ءذشئن دةپ ويلاپ تاپقان جارئلعئش زاتتئث ةكئنشئ ءبئر جاعئنان سول ادامزاتتئث تذبئنة جةتؤئ مذمكئن ةكةنئن دة ويلاعان اقساقال ار الدئندا ازاپقا ءتذسئپ، ةث قذرئعاندا «كذنامدئ» وسئلاي، ياعني سول جاثالئقتئ تاپقانئ ءذشئن بةرئلگةن قازئنانئث ءبئر تيئنئنا دا تيمةستةن، وزئمنةن گورئ مذقتاج جاندارعا تاراتئپ بةرؤ ارقئلئ جؤايئن دةدئ مة ةكةن؟ ءبئراق ولاي دةيئن دةسةك، «نوبةل جارئلعئشتارئ» اسكةري ماقساتتا تةك 1870-1871 - جئلدارئ بولعان فرانكو-پرؤسس سوعئسئندا عانا قولدانئلعان. ال نةگئزئندة، نوبةل جارئلعئش زاتتئ بةيبئت ماقساتتا، ناقتئ ايتقاندا، اتقئلاؤ ارقئلئ جةراستئ جولدارئ مةن سؤ ارنالارئن اشؤ ءذشئن، تةمئرجول جانة اأتوموبيل جولدارئن توسةؤ ءذشئن، پايدالئ قازبالاردئ ارشئپ الؤ ءذشئن ويلاپ تاپقان. ول جايلئ عالئمنئث ءوزئ: «ماعان سالسا، ءوز باسئم سوعئس اتاؤلئعا مذلدةم نذكتة قويارلئقتاي جويقئن كذشكة ية قذرئلعئ ويلاپ تابار ةدئم...» دةگةن. جذرةگئندةگئ مةيئرئم مةن ئزگئلئگئن ول كوزئ تئرئسئندة-اق عالامدئق ماسةلةلةردئ شةشؤگة قذرئلعان كونگرةستةرگة جذمساؤدان اياماعان. سوندئقتان «اتئث شئقپاسا، جةر ورتة» دةگةن قاعيدانئ نوبةلگة قاتئستئ قولدانؤ سونداي ذلئ ويشئلدئث اتاعئنا داق تذسئرةرئ حاق. سةبةبئ عالئمنئث ءومئرتاريحئنا ذثئلسةك، وسئ ءبئر سئيلئقتئ تاعايئنداؤئنا تذرتكئ بولعان مئناداي جاعدايدئ ذشئراتؤ قيئن ةمةس. 1888 - جئلئ عايئپتان تايئپ باسپاسوزگة نوبةلدئث ولگةندئگئ جونئندة نةكرولوگ شئعئپ كةتةدئ. شئنئندا، كوزئ ءتئرئ عالئم وندا ءوزئ جايلئ جازئلعان «جارئلعئش ءولئم ساؤداگةرئ» دةگةن تئركةستئ كوزئ شالادئ. سولايشا ءوزئ ولگةن سوث، سوثئندا «ءولئم ؤئن سةپكئش» دةگةن جيئركةنئشتئ داقپئرتئ قالاتئنئن تذسئنگةن عالئم، ءوز قازئناسئن تذگةل دةرلئك بولاشاق ءئزئن جالعاؤشئ عالئمدارعا مذرا ةتئپ قالدئرارلئقتاي سئيلئق تاعايئنداؤدئ وسيةت ةتةدئ.
دةمةك، نوبةل قارت دذنيةنئث جالعاندئعئنا تولئق كوز جةتكئزئپ، تئرئلةرگة بولماسا، ولگةندةرگة ودان ءبئر تيئن پايدا جوعئن تذسئنگةن.
نوبةل سئيلئعئ نةگة ماتةماتيكتةرگة بةرئلمةيدئ؟
ءبئر قئزئعئ جانة تاثعالارلئعئ - نوبةل سئيلئعئنئث ماتةماتيكتةرگة بةرئلمةيتئندئگئ. «دذنية ساننان جارالعان» دةپ پيفاگور وسئ ءبئر عئلئمنئث ءتذپ تامئرئن ةجةلگئ زامانعا اپارئپ تةگئننةن-تةگئن تئرةگةن جوق قوي؟ راسئندا، ماتةماتيكا - تالاي عئلئمنئث اتاسئ دةؤگة بولارلئقتاي عئلئم سالاسئ. ولاي بولسا، نةگة ونئث تئزگئنئن ذستاعانداردئث نوبةلدةن دامةلةنؤگة قذقئ جوق؟
وسئ تذستا مئناداي ءسوز بار، ياعني، الفرةد نوبةل ءوز سئيلئعئنان دامةلئلةر تئزئمئنة ماتةماتيكا سالاسئنئث عالئمدارئن ةنگئزبةگةن سةبةبئ - عالئمنئث ايةلئ ءبئر كةزدةرئ ماتةماتيك عالئممةن كوثئل قوسؤ ارقئلئ كذيةؤئنئث كوزئنة ءشوپ سالعان-مئس.... الايدا بذل كةلتة ويلاؤشئلار مةن بولماشئعا قارا كذية جاققئشتاردئث شئعارعانئ ةكةن. نةگة دةسةثئز؟ جاؤابئن ةستئسةثئز، كذلةسئز. سةبةبئ باسئمةن عئلئمعا بةرئلگةن بايعذس عالئم ءتئپتئ جار قذشئپ، بالا سذيمةگةن دة ةكةن. ياعني ول ءوزئنئث ادامي باقئتئن ادامزات باقئتئنا قذربان ةتكةن جان دةي الامئز.
دةسةك تة، ماتةماتيكا سالاسئن نوبةل نةگة ةلةمةدئ، ءتئپتئ نازارسئز قالدئردئ دةگةنگة ءالئ كذنگة ناقتئ جاؤاپ تابئلماي دا كةلةدئ. بئرنةشة بولجام عانا بار، ءبئرئ سول تذستا ماتةماتيكا سالاسئنداعئلارعا بةرئلةتئن شأةد كورولئنئث ارنايئ سئيلئعئ بولعانئن العا تارتسا، كةلةسئ بئرئندة ماتةماتيكا سالاسئنا نوبةل سئيلئعئنئث بةرئلمةؤ سةبةبئ ول سالادا تةوريادان باسقا ادامزاتقا پايداسئ تيةر جاثالئق اشؤ مذمكئن ةمةستئگئمةن تذسئندئرةدئ.
شنوبةل نوبةلدئ مازاقتاؤ ما؟
نوبةل سئيلئعئنئث ئقپالدئلئعئ سونداي، ونئ كوشئرئپ قانا قويماي، وعان ءتئپتئ پاروديا دا جاسايتئن ارنايئ سئيلئق تا بار. ةث كذلكئ شاقئراتئن عئلئمي جةتئستئك يةسئنة بةرئلةتئن شنوبةل سئيلئعئ بذعان دالةل بولا الادئ. اؤةلئ ةرئكسئز ةزؤ تارتقئزئپ، سوثئنان تذثعيئق ويعا باتئراتئن وسئ ءبئر سئيلئقتئ يةگةرلةرئنئث اراسئندا كةيئن نامئس وتئن تذتاندئرئپ، جئگةرلةنئپ، نوبةلگة جةتكةن دة ادام بار ةكةن. الئسقا بارماي-اق، وسئ 2010 - جئلدئث وزئندة نوبةل سئيلئعئنا قول جةتكئزگةن گوللاندئق فيزيك اندرةي گةيم سودان ون جئل بذرئن شنوبةل سئيلئعئن العان ةكةن. سولايشا ول نوبةل جانة شنوبةل سئيلئعئن العان بئردةن-ءبئر ادام رةتئندة تاريحتا قالدئ. الايدا «ذشاتئن باقا» ويلاپ تاپقان وسئ ءبئر عالئمعا نوبةل سئيلئعئنئث بةرئلؤئن، نوبةل ءوز لوگيكالئق اقئرئن شنوبةلگة كةپ تئرةدئ» دةپ ذعئپ، وسئ ءبئر سئيلئقتئ «ولدئگة» بالايتئندار بار.
بةرنارد شوؤ نةگة نوبةلدةن باس تارتقان؟
ماريا سكلودوأسكايا كيؤري سئندئ فيزيكادان - ءبئر، حيميادان - ءبئر، سولايشا ةكئ مارتة نوبةل العان عالئمدارمةن قاتار، ودان باس تارتقاندار دا بولدئ دةسة، سةنةر مة ةدئثئز؟ سةنگئسئز جاعداي، ءبئراق راس. كذللئ عالام عالئمدارئ ذمتئلعان بذل عاجايئپتئ كةرئ قايتارماق بولعانداردئث ءبئرئ - اعئلشئن فيزيگئ پول ديراك. 1933 - جئلئ ونئ وسئ سئيلئقپةن ماراپاتتاماق بولعاندا عالئم ءوزئنئث جارنامانئ ذناتپايتئنئن ايتئپ، العئسئ كةلمةگةن. سودان سوث ارئپتةسئ رةزةرفورد نوبةلدةن باس تارتؤ ةل-جذرتتئ ودان بةتةر دذرلئكتئرةتئنئن تذسئندئرگةننةن سوث، ديراك سئيلئقتئ قابئل العان.
شئنئندا، نوبةلگة قاتئستئ الةمدئ تاثعالدئرعان مالئمدةمةنئ اتاقتئ اعئلشئن جازؤشئسئ بةرنارد شوؤ جاساعان، ول: «مةن الفرةد نوبةلدئث ديناميتتئ ويلاپ تاپقانئن كةشئرؤگة بارمئن، ءبئراق ادام بةينةسئندةگئ ءئبئلئس قانا نوبةل سئيلئعئن ويلاپ تابؤئ مذمكئن»، - دةگةن. قئزئق، نةگة؟ ءمانئسئن ئزدةپ، سول ءبئر كةزةثگة سذثگئگةندة مئنا جاعدايعا قانئقتئق. 1925 - جئلئ بةرنارد شوؤعا نوبةل سئيلئعئن بةرؤدئ ذيعارادئ، سوندا ول: «بالكئم، بيئلدئققا ةشتةثة جازباؤ ارقئلئ الةمگة تئنئشتئق سئيلاعاندئعئما بةرگةن سئي شئعار بذل»، - دةپ تذيرةپ ءوتئپتئ. ةگةر شوؤدئث ماقتامةن باؤئزدايتئن ءازئل يةسئ ةكةنئنة سذيةنسةك، بذل دا سونئث ءبئرئ دةپ قابئلداؤئمئزعا بولادئ. ءبئراق قوماقتئ سئياقئسئنان باس تارتؤئ - كادئمگئدةي وي سالارلئق ارةكةت! ءبئراق سول باس تارتقان ساتئندة وعان جان-جاقتان ءوز مذقتاجدئقتارئن ايتقان جانداردئث حاتئ اعئلسا كةرةك، الگئ ءسوز، ياعني «ادام بةينةسئندةگئ ءئبئلئس قانا نوبةلدئ ويلاپ تابؤئ مذمكئن» دةگةنئ جازؤشئنئث وزئنة تئنئم بةرمةگةن حاتتارعا دةگةن ئزاسئنان تؤعان سةكئلدئ.
ءتذيئن
وثئندة قولئ جةتپةگةندئ تذسئندة كورؤ - پةندةنئث ءوز ةركئنةن تئس ادةتئ. اقئل-وي مةن سانادان ماقذرئم بولعاندئقتان شئعار، «تاؤئق تذسئندة تارئ كورسة»، ادام نةنئ ارمانداسا، سونئ كورةدئ. اقيقاتئ اللاعا ايان، الايدا عالئم اتاؤلئنئث اراسئندا نوبةل سئيلئعئن الئپ جاتقانئن تذسئندة كورمةيتئنئ كةمدة-كةم شئعار. اسئرةسة، ءبئز، الاش، جذرت بولئپ تذسئمئزدة كورئپ جذرگةنئمئز جاسئرئن ةمةس. دةگةنمةن دارئندئ ةلمئز، قارئمدئ ةلمئز، قازاققا دا نوبةل تيةر كذن تؤار!..
اأتور: ماريام ءابساتتار
دةرةككوز:«الاش ايناسئ» گازةتئ