قازاقتا قوس مويئندئ دومبئرا مةن قوبئز بولعان با؟

 استانا. 9 - شئلدة. قازاقپارات - عاسئرلار بويئ قازاق حالقئنئث مذثئ مةن زارئ، قؤانئشئ مةن كذيئنئشئ، قايعئسئ مةن قاسئرةتئ، اثساعان ارمانئ، ياكي ئزدةگةن مذراتئ سول كيةلئ دومبئرا مةن قوبئز شاناعئنان كذي بولئپ توگئلئپ جاتتئ.

قازاقتا قوس مويئندئ دومبئرا مةن قوبئز بولعان با؟

قوثئر سازئمةن تذتاستاي ذلتتئ الديلةگةن، ؤاقئت تارازئسئنان سذرئنبةي بئزگة جةتكةن مؤزئكالئق اسپاپتارئمئزدئ «ذلئ وزگةرئستةر» كذتئپ تذر دةپ كئم ويلاپتئ؟ بذگئندة ةگئز دومبئراعا ذيرةنئسة باستاعان كوزئمئز قوس مويئندئ قوبئزدئ كورئپ، شورشئپ تذستئك. وسئ ءبئز ارتئق قئلامئن دةپ تئرتئق قئلئپ، جةتئلدئرةمئن دةپ ءبذلدئرئپ جذرگةن جوقپئز با؟

تذيتكئلدئ ساؤالدارعا جاؤاپ ئزدةپ، قوس دومبئرالار مةن ةگئز قوبئزدار جاساؤشئ ذستا التئنبةك قذماروأتئث شةبةرحاناسئنا ارنايئ ات باسئن بذرعان ةدئك. توردة قوس مويئندئ قوبئز تذعئرعا بةكئتئلئپتئ. شةبةر قاپشئق ئشئندةگئ قوس سازدئث بةتئن اشتئ. ءذش ئشةكتئ شةرتةر مةن التئ ئشةكتئ دومبئرا بةكئتئلگةن ةكةن. ونئث دومبئرا دةگةن اتئ عانا بولماسا، گيتارانئث تةمئر سترؤنالارئ تاعئلعان اسپاپتان قوثئر ءذندئ دامةتؤدئث ءوزئ ةرسئ ةكةنئ داؤسئز. ذستادان الگئندةي ةرةك پئشئمدةگئ اسپاپتاردئ قانداي نةگئزگة سذيةنة وتئرئپ جاساعانئن سذراعانئمئزدا: «ءبئر قولدئث بئرنةشة ساؤساقتارئ بولادئ، وزةن دة سالا-سالا بولئپ ءبولئنئپ جاتادئ، اعاشتئث بذتاقتارئ ءوسئپ شئعادئ. سول سياقتئ قوس دومبئرا مةن ةگئز قوبئزدئث مويئندارئنئث قوسارلانؤئن زاثدئلئق دةپ ةسةپتةيمئن. قازاق ةشنارسة ويلاپ تاپپاعان، ءبارئن تابيعاتتئث وزئنةن العان. قوسساز اسپابئ وزبةك، تاجئك، ذيعئر ءتارئزدئ تذركئ تئلدةس حالئقتاردا كةزدةسةدئ. ةندئ نةگة ول قازاققا جات بولؤئ كةرةك؟ كةزئندة ايگئلئ كومپوزيتور، كذيشئ نذرعيسا تئلةنديةأ وث بذراؤداعئ، سول بذراؤداعئ ةكئ دومبئرانئ ساحناعا قاتار الئپ شئعئپ، كةزةك-كةزةك ويناعان عوي» دةدئ ول.

مؤزئكالئق اسپاپتئث قايدان شئققانئن ايقئندايتئن ناقتئ دايةك-دةرةكتئ ذستاي الماي دال بولدئق. ودان ارمةن ذستا التئنبةك ءبذي دةيدئ: «ءبئز 1980 - جئلداردان بةرئ قوسساز اسپابئن قازاققا مويئنداتا الماي كةلةمئز. اؤةلئ بالتاباي قابئلانوأ دةگةن ازامات ساحناعا ويناپ شئقتئ. كةيئن «قوثئر» ةتنو توبئ ةسترادا ارقئلئ بذكئل ةلگة تانئمال ةتتئ. ةندئ داستان ةسئمدئ جاس ونةرپاز قوس سازدئ مةثگةرة باستادئ». «نة دة بولسا، ايدئ اسپانعا ءبئر-اق شئعارعان» (قوجاناسئردئث سوزئنةن) التئنبةك قذماروأتئث ايتؤئنشا، بذرئن دومبئرا مويئنئنا قؤئس جاسالئپ، ودان شاناق پةن مويئندئ بويلاي ئشةك تاعئلعان. سئرتقئ ئشةكتةردئث تةربةلئسئ ئشكئ ئشةكتةرگة بةرئلئپ، دئبئس قؤاتئ كذشةيةدئ-مئس. «قوسساز دةپ وتئرعان مؤزئكالئق اسپاپتئث بولعاندئعئن دالةلدةيتئن عئلئمي تذرعئداعئ دةرةك كوزئ بولسا، ول اسپاپ ءسوز جوق قايتادان جاسالئپ، جاثعئرؤعا ءتيئستئ. ماسةلةن، قازاق مؤزئكا اسپاپتارئن زةرتتةؤ عئلئمئنئث اتاسئ بولات سارئبايةأ وتكةن عاسئردا ءذش بئردةي كئتاپ جازدئ. ول قازاق مؤزئكا ونةرئنئث تاريحئندا تذثعئش رةت ذرلةپ وينالاتئن، ذرئپ وينالاتئن، ئشةكتئ، سئم تئلشةلئ، ئسقئشتئ، سئلكئپ وينالاتئن اسپاپتارعا ءبولئپ، قازاقتئث مؤزئكالئق اسپاپتارئن جئكتةدئ. بذل حالئق اراسئنا «سارئبايةأ كةستةسئ» دةگةن اتاؤمةن تارالئپ، مؤزئكا مادةنيةتئمئزدئث تاريحئنان ورئن الدئ. ال ءبئراق «سارئبايةأ كةستةسئندة «قوسساز» اسپابئ كةزدةسپةيدئ» دةيدئ ونةرتانؤشئ جارقئن شاكارئم.

 ХІХ عاسئردا قازاقتئث كونة مؤزئكالئق اسپاپتارئ تؤرالئ ماعلذمات قالدئرعان پاللاس، لةپيحين، پوتانين ءتارئزدئ ورئس جانة ةؤروپا ساياحاتشئلارئ ةثبةكتةرئندة، ءال-فارابي، ا.زاتاةأيچ، ب،ةرزاكوأيچ، ا.بيمبوس، ءا.مارعذلان، احمةت جذبانوأ، قايروللا جذزباسوأ، ءؤالي بةكةنوأ، بولات قاراقذلوأ ءتارئزدئ عالئمداردئث جازعاندارئندا دا قوسساز اسپابئ جايلئ ءبئر اؤئز ءسوز كةزئكپةيدئ. قوسساز دةگةن اسپاپ قازاق ةپوستارئندا، باتئرلار جئرئندا دا اتالئنبايدئ. سوندا بذرئن-سوثدئ اتالئنباعان بذل اسپاپ قايدان كةلة قالدئ دةگةن زاثدئ سذراق تؤادئ. جاقئندا سةمةيلئك ارعئنبةك احمةتجانوأ ةسئمدئ ازامات «ءالفارا» دةگةن دومبئرا تةكتةس اسپاپ ويلاپ تاؤئپ، جذرت نازارئن وزئنة اؤداردئ. جاثعاق اعاشئنان جاسالعان ءالفارا قالئپتئ دومبئرادان ءذش تةسئگئ مةن ءذش ئشةگئ بولؤئمةن ةرةكشةلةنةدئ ةكةن.

 توقسان اؤئز ءسوزدئث توبئقتاي تذيئنئ، عئلئمي نةگئزسئز اسپاپتار ةلدئث ذلتتئق ونةرئنة دةگةن تةرئس كوزقاراس قالئپتاستئرئپ قانا قويمايدئ، «بذيرةكتةن سيراق شئعارؤشئلاردئث» دا قاتارئن ارتتئرادئ. جةكةلةگةن شةبةرلةردئث ئزدةنئستةرئ جان-جاقتئ زةردةلةنبةي تذرئپ، ذلكةن ساحناعا شئعؤئنا شةكتةؤ قويئلؤئ قاجةت.

جارقئن شاكارئم، ونةرتانؤشئ:

- جةتئگةن مةن شةرتةر مؤزئكالئق اسپاپتارئ وتكةن ХХ  عاسئردئث 60- جئلدارئنا دةيئن ةشبئر باسپاسوزدة جازئلماعان، بولماعان. سانداعان عاسئرلار بويئ جوعالئپ كةتكةن وسئ ةكئ اسپاپتئ شةتةل زةرتتةؤشئلةرئنئث ةثبةكتةرئنة سذيةنئپ، العاش تاؤئپ، جازئپ، ХХ  عاسئردئث قازاعئنا سئيلاعان بولات سارئبايةأ سةنساسيالئق جاثالئق اشتئ. ءبارئمئز دة سوندايلئق جاثالئق اشؤ نيةتئمةن، ءتئپتئ ءارئ بارماي اق ،قازاق حاندئعئ قذرئلعان 1456 - جئلدان بةرگئ ؤاقئتتان ХХІ  عاسئرعا دةيئنگئ ارالئقتاعئ تاريحي جازبالاردا، قوسساز اسپابئ جايلئ جازبا دةرةك تابئلسا شئن مانئندة قؤانعان بولار ةدئك. ءزابيرا جاكئشةأا دةگةن قارئنداسئمئز ءوزئ شئعارعان كئتابئندا «قوسساز» اسپابئنئث قاي عاسئردا، قاي جئلدارئ كئمدةر ويناعانئن، قالايشا جةتكةنئن، قاي عالئم زةرتتةگةنئن ايتپاي-اق، بئردةن شةبةر جاساعان قوسساز اسپابئن نذرعيسا تئلةنديةأ، قارشئعا احمةدياروأ، بالتاباي قابئلانوأ سةكئلدئ مامانداردئث سئناعئنان وتكةنئن جازادئ. ايتسة دة، ءزابيراعا ايتارئم، اقئرئ كئتاپ جازعان ةكةنسئث، قوسساز اسپابئ قاي عاسئردا پايدالانئلعان ةكةن، كئمدةر ويناعان ةكةن، بذل اسپاپتا ورئندالاتئن كذيلةر بار ما ةكةن، قاي عاسئردئث كذيلةرئ ورئندالادئ ةكةن، قاي عالئم زةرتتةپ ءجذر، اؤةلئ وسئ باعئتتا ةثبةكتةنگةن ءجون دةر ةدئم. ةگةر قوسساز جايلئ ماعلذماتتار تابئلسا، زةردةلةسة، زةرتتةسة، ونئ جاساپ شئعارؤ، سئننان وتكئزؤ ةشبئر قيئندئق تؤعئزباس ةدئ. ءالئ كذنگة دةيئن قوسساز مؤزئكالئق اسپابئ جايلئ عئلئمي ةثبةك جازباي جذرگةن زةرتتةؤشئلةرئمئزگة وكپةمئز بار ةكةنئن جاسئرمايمئز. سوندئقتان قوسسازدئ عئلئمي مؤزئكالئق تذرعئدا تذركئ دذنيةسئنةن جةتكةن اسپاپ پا، الدة قئپشاق زامانئنئن جةتتئ مة ةكةن، نةمةسة قازاقتئث حاندئق زامانئنان جةتتئ مة، ءبئزدئث اتا-بابامئز قاي عاسئردا پايدالاندئ ةكةن؟ اؤةلئ وسئنئ زةرتتةپ، انئقتاپ الايئق.

جذماگةلدئ ناجئمةدةنوأ، ونةرتانؤشئ:

- جاقئندا قوس مويئندئ دومبئرا مةن قئلقوبئز اسپاپتارئن كورئپ، قاتتئ قاپا بولدئم. مئثداعان جئلدار بويئ قالئپتاسقان ءداستذرلئ قاسيةتتئ ونةرئمئزدئ عئلئمي نةگئزسئز جاساپ، ويئنا كةلگةنئن ئستةپ جذرگةن شةبةرلةرگة توقتاؤ سالؤئمئز كةرةك. سةبةبئ بذرئن دومبئرا قوس مويئندئ: ءبئرئ ءذش ئشةكتئ، ةكئنشئسئ ةكئ ئشةكتئ قئلئپ ساحنادا ويناپ جذرگةندةرگة «قانداي تاريحي دةرةكتةرگة سذيةنئپ ويناپ ءجذرسئث» دةپ كةزئندة ةسكةرتكةنبئز. ال مئناؤ كةيئنگئ جاسالعاندارئ ودان دا سوراقئ بولئپ شئقتئ. دومبئرانئث ءبئر مويئنئندا التئ ئشةكتئ، ةكئنشئ مويئنئندا ءذش ئشةكتئ. قئلقوبئز دا ةكئ مويئندئ. سوندا دومبئرانئ گيتار قئلعانئمئز با؟ مةن كلاسسيكالئق مؤزئكالاردئ دومبئرانئث ةكئ ئشةگئنة سئيعئزئپ ويناپ ءجذرمئن. مذنداي باسسئزدئققا كئم جول بةرئپ وتئر. بولاشاقتا ةگةر بئرةؤ جةتئ باستئ ايداهارداي قئلئپ دومبئرانئ جاساپ اكةلسة، وعان دا تاثعالمايتئن زامان بولار. دومبئرا - قازاق حالقئنئث "جانئ"، ودان ايئرئلساق، قازاق حالقئ جةر بةتئنةن بئرگة جويئلؤئ مذمكئن دةگةن قاؤپئمئز بار. تاريحقا سذيةنئپ ايتساق، 6000 جئلدئق دومبئرا ئ.دذكةن ذلئ اتئنداعئ مذراجايدا؛ 1986 - جئلئ ج.بابالئق ذلئ الماتئ وبلئسئ، جامبئل اؤدانئ مايتوبة دةگةن جةردةن تاؤئپ، ارحةولوگ ك.اقئشةأ ونئث نةوليت داؤئرئندةگئ تاسقا قاشالئپ سالئنعان دومبئرا ةكةنئن ايتقان بولاتئن. سول سؤرةتتة دومبئرا ةكئ ئشةكتئ، ةكئ قذلاعئ، باسئندا ذكئسئ بار. بئزگة جةتكةن تاريحتاعئ ءداستذرلئ جادئگةرئمئزدئ بذرمالاماي، التئن قازئنامئزعا جيناؤعا ءتيئسپئز.

ارمان اؤباكئر

دةرةككوز:«قامشئ» سايتئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى