الپئس ورئستئ قذلدئقتان قذتقارعان المات ساردار

 استانا. 2 - شئلدة. قازاقپارات - 1867 - جئلدئث ماؤسئمئندا قازاق دالاسئنا ساياحات جاساعان ورئس قئل قالامئنئث شةبةرئ، الةمگة ايگئلئ سؤرةتشئ أةرةشاگين ورئنبور گةنةرال-گؤبةرناتورئ کرةجانوأسکيدئث کةثةسئمةن ئرعئزدا ءبئر جةتئ ايالدادئ.

الپئس ورئستئ قذلدئقتان قذتقارعان المات ساردار

ئرعئز اسکةري بةکئنئسئنئث کومةندانتئ، پولکوأنيک ميحايلوأ سؤرةتشئنئ ئرعئز وثئرئن جايلايتئن المات توبابةرگةن ذلئنئث اؤئلئنا الئپ بارعان. أةرةشاگين ءوزئنئث کذندةلئگئندة شئعئستا وقئپ-ذيرةنؤدئث ةرکئن، جايباراقات تا شةبةر بولعاندئعئن جازادئ. سؤرةتشئنئث «پاريج مانساردئن کيئز ذيگة، فرانسؤز سؤسئنئن قئمئزعا الماستئردئم» دةپ تامسانا جازاتئنئ وسئ کةزدةن باستالعان ةدئ.

پاتشالئ رةسةيدئث جةرگئلئکتئ قولشوقپارلارئ پايعامبار جاسئنا کةلگةن المات توبابةرگةن ذلئنئث اؤئلئن بةکةر تاثداعان جوق. ءذش جذزگة اتئ ءمالئم المات ساردار پاتشا ذکئمةتئ ءذشئن دة ةرةکشة سئيلئ ازامات بولاتئن. بذل کةزدة المات ساردار №31 ديستانسيانئث باستئعئ بولئپ قئزمةت اتقارئپ ءجذردئ، دةپ جازادئ «الماتئ اقشامئ» باسئلئمئندا جؤرناليست انؤاربةک اؤةلبةک.

 - 1830 - جئلدان باستاپ جئمئسقئ وتارشئلدئق ساياسات جذزةگة اسا باستاعان بولاتئن. سول ؤاقئتتاردا ئرعئزعا دا بةکةت سالئندئ. وسئ بةکةت بويئنشا حالئقتئ ذستاپ تذرؤ جانة ونئ قورعاؤ ماقساتتارئ بويئنشا جاؤاپتئ المات توبابةرگةن ذلئ بولدئ. ءوز حالقئنئث اراسئنا باسقا ذلتتاردئ کئرگئزبةؤ ماقساتئن بةرئک ذستانا بئلگةن المات ساردار از ءئس تئندئرعان جوق. مئسالئ، 1861 - جئلعئ رةفورمادان کةيئن وتارشئلدئق دةندةي تذسکةنئمةن، سئرتتان کةلةتئن کةلئمسةکتةر ئرعئزعا تابان تئرةي المادئ. مذنئث ءوزئ المات سارداردئث ةثبةگئنئث جةمئسئ ةدئ، - دةيدئ المات توبابةرگةن ذلئنئث ذرپاعئ وراز سارباسوأ.

 1844 - جئلدئث باسئندا رةسةي پاتشاسئ نيکولاي-1-نئث قازاق دالاسئنا بةکئنئستةر سالؤ تؤرالئ جارلئعئ قابئلدانعان. وندا ئرعئز بةن تورعاي وزةندةرئنئث بويئنان ةکئ بةکئنئس سالئپ، ونئ کذشةيتؤ قاجةتتئگئ ايتئلدئ. وتارلاؤ ساياساتئن ودان ءارئ جذرگئزؤدئ کوزدةگةن پاتشا ذکئمةتئ ةکئ باعئتتا جذمئس ئستةدئ. ءبئرئنشئسئ، اياعئ جةتئپ، بةکئنئس سالعان ايماقتارداعئ حالئق نارازئلئعئن باسئپ-جانشئپ وتئرؤ بولسا، ةکئنشئسئ ءارئ قاراي جئلجئپ ورتا ازيا ةلدةرئنة قول سوزؤ ةدئ. مئنة، وسئ ورتا ازيا حاندئقتارئنئث ئشکئ حال-جايئن ءبئلؤ، ولاردان ءتذرلئ اقپارات الؤ جذمئستارئنا بةلسةنة ارالاسقانئ ءذشئن المات ساردار پاتشالئ رةسةي تاراپئنان ماراپاتتالئپ، ءذش رةت مةدال العان.

المات سارداردئث باستئ ماقساتئ - ةلئنئث تئنئشتئعئن ساقتاپ، ئنتئماق-بئرلئگئن نئعايتؤ بولعان. بذل ورايدا ول ونةر-ءبئلئمئ دامئعان الپاؤئت رةسةيمةن ءتئل تابئسا جذمئس ئستةؤدةن باسقا قايران جوق ةکةنئن ءبئلدئ. ؤاقئت تئنئسئن تةرةث ءتذسئندئ. تاياؤ جةردة تذرعان ذلئ کذشکة قارسئ تذرؤدئ حالئقتئ قذرباندئققا شالؤ دةپ بئلگةن.

- سول کةزةثدة وسکةن-ونگةن ذرپاق بولعان سوث، ورئستئث ساياساتئن تةرةث ءتذسئنئپ، المات ساردار جالاث قئلئش، نايزامةن ولاردئث اسکةرئنة توتةپ بةرة المايتئنئن، تةک قانا ءادئس-ايلامةن حالئقتئ امان الئپ قالؤعا بولاتئنئن بئلگةن. حورؤنجي بولعان، ةل اراسئندا «جارتئ پاتشا» اتانعان ول ءوزئنئث پاتشا ذکئمةتئنةن العان شةن-شةکپةنئن پايدالانا وتئرئپ، وزئنة قاراستئ ايماقتاعئ ةل مةن جةردئ قورعاؤعا کذش سالدئ. ءوزئنئث قئزمةتئن، بةدةلئن ارقا تذتئپ، سول ايماقتاعئ جذرتتئ وتئرئقشئلدئققا اينالدئرعان. 1841 - جئلئ المات توبابةرگةن ذلئ گؤبةرناتورعا ءوزئنئث ءمورئن باسئپ تذرئپ جازعان حاتئندا ئرعئز وزةنئنئث تارتئلئپ، سؤدئث بولماؤئنا بايلانئستئ ارئق قازئپ، سؤ جذرگئزؤ قاجةتتئگئن ايتقان، - دةيدئ زةرتتةؤشئ-جؤرناليست تئنئشبةک دايراباي.

پاتشالئ رةسةي ذکئمةتئ المات سارداردئ تئثشئلئق ماقساتتا کوپ پايدالاندئ. مذنداي استئرتئن شارؤا الماتتئث عانا قولئنان کةلةتئنئن ورئنبور شةکارا کوميسسياسئنا اعا سذلتان دوسةت نذرالئ ذلئ ايتقان ةدئ. شةکارا کوميسسياسئنئث ءتوراعاسئ گةنس الماتتئ ورئنبورعا ارنايئ شاقئرئپ، سئناقتان وتکئزةدئ. ءسويتئپ، 1834 - جئلدان 1846 - جئلعا دةيئنگئ ارالئقتا ورئس ةلشئلئگئ الماتتئ قذپيا تاپسئرمالارمةن قوقان، بذقار، حيؤا حاندئقتارئنا قايتا-قايتا جئبةرئپ وتئرعان. ونئث 1845 - جئلئ 10-قاراشادا باستالعان ساپارئ ةث قاؤئپتئ ساپار بولاتئن. بذل جولئ بذقارداعئ 60 ورئس تذتقئنئن بوساتؤ ماقساتئ کوزدةلگةن ةدئ. ون ءبئر جئلدئث ئشئندة بذقاردا سةگئز رةت بولؤئ المات توبابةرگةن ذلئنا اؤئر تيگةن. ونداعئ کوپ ادامداردئث تانئس بولئپ قالؤئ اسا قاؤئپتئ ةدئ.

المات زامانئ تذلکئ بولعان سوث، تازئ بولئپ شالؤعا تالپئنعان. ول ورئس ذکئمةتئنة ادال قئزمةت ةتة ءجذرئپ، ءوز ةلئ، ءوز جةرئنئث قام-قارةکةتئن ةستةن شئعارمادئ. ءتئپتئ، سول کةزةثدة تذتاس قازاق حالقئنئث مذث-مذددةسئن ويلاپ ازاتتئق ءذشئن ارپالئسقان کةنةسارئنئث وزئمةن قارئم-قاتئناس جاساپ، استئرتئن جذمئس جذرگئزئپ وتئرعان.

- «جذلدئز» جؤرنالئندا شئققان بةلگئلئ ادةبيةتشئ، زةرتتةؤشئ قؤانئش احمةتوأتئث «تارلان تذلپار ئزدةرئ» دةگةن ماقالاسئندا ومبئ مذراعاتئنان تابئلعان دةرةکتةر بويئنشا المات توبابةرگةن ذلئ 1845 - جئلئ کةنةسارئنئث بايبئشةسئ کذنئمجاندئ ورئس وفيسةرلةرئنئث قولئنان کةلئسئپ بوساتئپ، وزئنة اپارئپ تاپسئرعانئن ايتادئ. بذل المات سارداردئث کةنةسارئمةن ذنةمئ بايلانئستئ بولعانئن ايعاقتايتئن نارسة، - دةيدئ زةرتتةؤشئ تئنئشبةک دايراباي.

قازاقتئث جاؤئ ول کةزدة دة از ةمةس ةدئ. ون سةگئزئنشئ عاسئردئث اياعئ مةن ون توعئزئنشئ عاسئردئث باسئندا ورتا ازيا حاندئقتارئ کئشئ ءجذز بةتکةيئنة، سئردئث تةرئستئگئنة، قاراتاؤ، جةتئسؤ بويلارئنا ءجيئ شاپقئنشئلئق جاساپ، ءزابئر-جاپا شةکتئرئپ وتئرعان. مالئن ايداپ کةتئپ بازاردا ساتقان، قئز-کةلئنشةکتةرئن زورلاپ کذندئککة سالعان. ذزاق جئلدار بويئ ورئن الئپ کةلگةن مذنداي قيانات قازاقتئ ورئسقا ءبئر تابان جاقئنداتا تذسکةن ةدئ. ةل-جذرتتئث العاشئندا ورئستان ات-تونئن الا قاشپاعانئ دا سوندئقتان بولاتئن. 60 ورئستئ قذلدئقتان قذتقارعان المات ساردار اننا لةنتاسئنا تاعئلعان مةدالمةن ماراپاتتالئپ، بولات قئلئشتئ سئيعا الادئ.

 -بذقار حاندئعئنا بئرنةشة رةت بارعان، بئردة پاداشئ، بئردة ديؤانا، بئردة مولدا بولئپ ءجذرئپ، ورئستئث کارنةت ايتوأ باستاعان الپئس ادامئن قذتقارؤدئث جولدارئن ئزدةگةن. بذقار بازارئندا ءجذرئپ، بارلاپ-باقئلاپ، اقئرئ ولاردئ قذتقارئپ الادئ. بذل تؤرالئ 1834 - جئلئ جازئلعان بيتکةأيچتئث، 1836 - جئلئ جازئلعان دةميزوننئث ةثبةکتةرئندة بار. «بذقار حاندئعئنئث تاريحئ» دةگةن کئتاپتان وسئلاردئ کورؤگة بولادئ، - دةيدئ تئنئشبةک دايراباي ءوز ءسوزئن ايعاقتاي ءتذسئپ.

بئرةؤگة جاماندئق جاساساثئز دا، جاقسئلئق جاساسئثئز دا الدئثئزدان شئعادئ. المات توبابةرگةن ذلئنئث ةل-جذرتقا جاساعان جاقسئلئعئ ذنةمئ الدئنان شئعئپ تذرعان. ءتئپتئ، ونئث بالاسئ سامذرات 1905 - جئلئ ومبئعا قذرئلتايعا بارعاندا، أاسيلي اتتئ ورئس ازاماتئ کةلئپ سالةم بةرئپ، ذلکةن ريزاشئلئق بئلدئرةدئ. بذل باياعئ المات توبابةرگةن ذلئ قذلدئقتان قذتقارعان يأان بوچاروأتئث نةمةرةسئ ةدئ

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى