قازاق اقئندارئ تذرئكتئ تةبئرةنتتئ
استانا. 29- ماؤسئم. قازاقپارات - تذركيادا تذركئ حالئقتارئ جازبا اقئندارئنئث ءداستذرلئ ХХ «حازار جئر كةشتةرئ» ءمذشايراسئ ءوتتئ. بذل شاراعا جازؤشئلار وداعئنئث مذشةسئ، اقئن داؤلةتبةك بايتذرسئن ذلئ مةن جاس اقئن توقتارالئ تاثجارئق قاتئسئپ قايتتئ.
وسئمةن جيئرماسئنشئ رةت وتكئزئلئپ جاتقان بذل شارا ةلازئق ايماعئنئث اكئمئ مؤاممةر ةرول مةن ةؤرازيا جازؤشئلار وداعئنئث ءتوراعاسئ ياكؤب دةليومةروعلئنئث تئكةلةي قولعابئس ةتؤئمةن ئسكة اسقان. سوناؤ 1992- جئلدان بةرئ ءوتئپ كةلة جاتقان جئر كةشئنئث جئل سايئن ةلازئق وثئرئندةگئ حازار كولئنئث ماثئندا ءوتؤئنئث وزئندئك سئرئ بار كورئنةدئ.
1933- جئلئ مذستافا كةمال اتاتذرئك تابيعاتئ كورگةن كوزدئث جاؤئن الاتئن ةلازئق ايماعئنا دةمالئسقا كةلةدئ. سوندا بذل وثئردةگئ ءمولدئر كولدئ كورئپ، ونئ ءار جاعئ مةن بةر جاعئن تذركئ جذرتئ مةكةن ةتكةن حازار (كاسپيي) تةثئزئنة ذقساتقان ةكةن. سودان بةرئ تذرئك حالقئ بذل كولدئ حازار اتاپ كةتكةن. «كوپ تذرئك ةنشئ الئسئپ تاراسسا» دا، جئل سايئن اتاتذرئك اتئن قويعان قاسيةتتئ كولدئث جاعاسئندا ةر تذرئكتئث ذرپاعئ باس قوسئپ، تئلدةسئپ قايتؤدئ ادةتكة اينالدئرعان.
بذل ءمذشايرانئث تاقئرئبئ جئل سايئن وزگةرئپ وتئرادئ. وسئعان دةيئن الئشةر ناؤاي، رؤمي، ماحمذد قاشقاري، قوجا احمةت ياسساؤي سئندئ تذركئ ادةبيةتئنئث ءئرئ تذلعالارئن ناسيحاتتاپ كةلسة، ال بيئلعئ شارا تذرئكتئث تانئمال اقئنئ يؤنؤس امرةگة ارنالئپتئ.
داؤلةتبةك بايتذرسئن ذلئ، جازؤشئلار وداعئنئث مذشةسئ، اقئن:
- بذل - ةؤرازيا جازؤشئلار وداعئ جيئرماسئنشئ رةت ذيئمداستئرئپ وتئرعان جئر كةشئ. جالپئ، وسئ تةكتةس جئر فةستيأالئن تذركيا جازؤشئلار وداعئ دا ةكئ جئل سايئن ذيئمداستئرئپ تذرادئ. وسئنداي جئر ءمذشايرالارئنا مذحتار شاحانوأ، باؤئرجان جاقئپ، بولات شاراحئمباي، تورةعالي تاشةنوأ، جاراس سارسةك، تاناكوز تولقئن قئزئ، مارجان ةرشؤ سئندئ تالاي اقئندارئمئز بارعان. ال وسئ جئلعئ شاراعا 8 ةلدةن 35 اقئن قاتئستئ. ءتورت كذنگة سوزئلعان بذل شارا بذقارالئق اقپارات قذرالدارئنئث نازارئنان تئس قالمادئ. تذركئ ةلدةرئنئث وكئلدةرئ يؤنؤس امرةنئث ءومئرئ مةن شئعارماشئلئعئنا قانئقتئ.
ال اقئندار شةرؤئنة كةلگةن حالئقتا ةسةپ بولمادئ. تذتاس قالا اقئن بولئپ ولةث وقئپ، تةثسةلئپ تذرعانداي اسةر قالدئردئ. ءبئر ةرةكشةلئگئ، ايداپ، سذيرةپ اكةلئپ جاتقان ةشكئم جوق. تذركيا جذرتشئلئعئ اقئنداردئث جذرةگئنةن شئققان ءسوزئن سئلتئدةي تئنئپ، جذرةكپةن تئثدادئ. ونداعئ حالئقتئث قوشةمةتئن كورگةن ءبئز قاتتئ اسةرلةندئك. پوةزيا وسئلايشا كوككة شارئقتادئ. بذل شارا ءوز كةزةگئندة تذركئ حالئقتارئنئث سئرلاسؤ مئنبةرئنة اينالئپ كةتتئ. ذيئمداستئرئلؤئ جوعارئ دةثگةيدة. ونداعئلار بولاشاقتا جئر ءمذشايراسئن قازاقتئث دانئشپانئ ابايعا جانة مذحتار شاحانوأقا دا ارناؤدئ جوسپارلاپ وتئرعاندارئن جةتكئزدئ.
بذل جيئننئث باستئ ماقساتئ - تذركئ حالئقتارئنئث رؤحئن اسقاقتاتئپ، بئرلئگئن نئعايتؤ. سونداي-اق ةث باستئسئ، ادةبيةتتئث ماثئزئن ارتتئرؤ. جيئن بارئسئندا بارلئق اقئندار بئردةي ماراپاتتالدئ. ءبئراق بذل كةشتئث ماراپاتئنان گورئ جذرةگئمئزدة قالدئرعان ءئزئ تةرةث.
توقتارالئ تاثجارئق، اقئن:
- ءبئز ءوز ةلئمئزدة عيماراتتاردئث ماثدايشالارئنان ابايدئث قارا سوزدةرئ مةن ولةث شؤماقتارئن كوپ كةزدةستئرةمئز. ءدال سول سةكئلدئ تذركيا مةكةمةلةرئنئث ماثدايشالارئنان دا رؤمي مةن يؤنؤس امرةنئث ورامدئ ويلارئن ءجيئ كورة الاسئز. تذرئك حالقئنئث بةلگئلئ اقئنئ يؤنؤس امرةنئ وكئنئشكة قاراي، قازاق جذرتئ كوپ تاني بةرمةيدئ. سوندئقتان ونئث تذلعاسئ بئزگة بةيتانئستاؤ بولدئ. ءبئراق جيئن بارئسئندا ونئث ومئرئمةن، شئعارماشئلئعئمةن جاقئنئراق تانئسئپ قايتتئق. نةگئزئ، ول كئسئنئث ةثبةكتةرئ كةزئندة ورئسشادان قازاقشاعا اؤدارئلعان ةكةن. ال ةندئ ونئ تذرئك تئلئنةن تئكةلةي اؤدارؤ قاجةتتئگئ تؤئنداپ وتئر. بولاشاقتا يؤنؤس امرةنئث ولةثدةرئن قازاق تئلئندة دة وقي الامئز دةگةن سةنئم بار.
بذل جيئنعا ةلازئقتا وقيتئن قازاق ستؤدةنتتةرئ دة قاتئستئ. ءبئزدئث كةلگةنئمئزدئ ةستئپ، اؤدارمادا قينالئپ قالماسئن دةپ، ارنايئ كومةك قولئن سوزا كةلگةن ةكةن. جالپئ، وتكئزئلئپ جذرگةن بذل شارانئث ماثئزئ زور. تاريح - وتكةننئث شةجئرةسئ. ءدال سول سةكئلدئ ادةبيةت تة - ةلئمئزدئث رؤحاني شةجئرةسئ. نةگة دةسةثئز، كةيدة تاريحتا ءئزئ قالماعان دةرةكتةردئ جئر شايئرلارئنئث داستاندارئنان تاؤئپ جاتامئز. سوندئقتان دا ادةبيةتتئ ذلتتئث ءتئلئ مةن ءدئلئن تئرئلتةتئن رؤحاني كذش دةپ ايتار ةدئم.
ءبئز قازئرگئ كذنئ ورئس اقئندارئنئث بارلئعئن بئلةمئز. ولاردئث جارناماسئ قازاق اقئندارئنان دا اسئپ كةتةدئ. مئسالئ، پؤشكين مةن ةسةنيندئ قازاق ةشقاشان جاتسئنبايدئ. ولار ءالئ كذنگة دةيئن اؤدارئلئپ، دارئپتةلئپ ءجذر. ال يؤنؤس امرةنئث ةثبةكتةرئمةن بذرئن-سوثدئ تانئسئپ كورگةن ةمةس. شئنئ كةرةك، ءبئز مئنا تذرعان قئرعئزستاندا قانداي جاس اقئن بار ةكةنئن بئلمةيمئز. وسئ جولئ التئنبةك سمايئلوأ دةگةن قئرعئزدئث اقئنئمةن تانئستئق. ونئث ولةثئنةن ءداستذرلئ قئرعئز پوةزياسئنئث لةبئ سةزئلةدئ. تذركئ دذنيةسئن تانؤ ءذشئن ادةبي-مادةني بايلانئستئث بولؤئ شارت. بذل شارا تذركئ ةلدةرئنئث اراسئنداعئ ئنتئماقتاستئقتئ نئعايتا تذسةدئ.
ءسابينا زاكئرجان قئزئ
دةرةككوز: «ايقئن» گازةتئ