ةلباسئ جانة شةتةلدةگئ قانداستار
استانا. 27 - ماؤسئم. قازاقپارات - مةن جةكة ءوز باسئم قازاق ةلئن قذرؤ، قالئپتاستئرؤ جئلدارئندا ةلباسئمئز ن.ا.نازاربايةأتئث مئناداي ءذش ذلئ ةثبةگئ بار دةپ ةسةپتةيمئن: 1. استانامئزدئ الماتئدان اقمولاعا كوشئرئپ اكةلئپ، ورنئقتئرؤئ. 2. كورشئلةرئمئزبةن شةكارامئزدئ بةيبئت جاعدايدا، ديپلوماتيالئق جولمةن شةگةندةپ الؤئ. 3. الئس-جاقئن شةتةلدةردةگئ قانداستارئمئزدئ وتانعا ورالتؤئ.
تاؤةلسئز ةل قذرؤدئث قات-قابات قيئندئقتارئمةن قاتار جذزةگة اسئرئلعان وسئناؤ ذلئ يگئلئكتةردئث ءار بئرةؤئن جةكة-جةكة «عاسئرلئق جةثئس» دةپ باعالاؤعا تولئق نةگئز بار. وسئلاردئث ئشئندة، اسئرةسة، الةمنئث تذكپئر-تذكپئرئندة تارئداي شاشئراپ جذرگةن اعايئنداردئ ةلگة ورالتؤ، ول - مةيلئ ساياسي-ستراتةگيالئق تذرعئدان نةمةسة گؤمانيتارلئق-پاتريوتتئق جاعئنان بولسئن، قاشان دا قازاق ةلئ ءذشئن ءمانئ مةن ماثئزئن، قاجةتتئلئگئ مةن وزةكتئلئگئن جويمايتئن قذبئلئس.
سةبةبئ، قاي ةلدة بولماسئن، قاشان، قانداي ماسةلةدة دة ذلتتئث جان سانئ، ادام فاكتورئ كوپ ماسةلةنئ شةشةدئ. ءبئزدئث ةلدئث جاعدايئندا، ءار وبلئسئمئزدا ةث كةمئندة 2-3 ميلليوننان قازاق بالاسئ ءومئر سذرةتئن كذنگة جةتكةندة عانا تاؤةلسئزدئكتئث تاعدئرئنا الاثداماي كذن كةشة الامئز. وسئ تذرعئدان كةلگةندة «ورالمان» دةگةن اتپةن ةلگة قوسئلعان ءاربئر قازاقتئث سوقا باسئنئث ءوزئ باعا جةتپةس بايلئق دةسةك ةش ارتئق ايتقاندئق ةمةس. وسئ اقيقاتتئ ةلباسئمئز كذن ئلگةرئ سةزدئ، دةر كةزئندة قيمئلدادئ.
اللانئث جاردةمئ، اتا-بابالار رؤحئنئث قولداؤئمةن 1991 - جئلئ 16 - جةلتوقسان كذنئ الاش بالاسئنئث عاسئرلاپ اثساعان اسقاق ارمانئ ورئندالئپ، ءتاتتئ قيالئ اقيقاتقا اينالدئ. ازات ةل، تاؤةلسئز مةملةكةت بولدئق. سول كذننةن باستاپ ةلباسئمئز تةك قازاق ةلئنئث تاعدئرئ مةن بولاشاعئنا عانا ةمةس، تاريحتئث ءتذرلئ كةزةثدةرئندة قيانات پةن زورلئقتان جةر بةتئنة تارئداي شاشئراپ كةتكةن قازاق بالاسئنئث دا تاعدئرئ مةن بولاشاعئنا الاثداي باستادئ. تذپتةپ كةلگةندة بذل ةكةؤئ، ياعني تاؤةلسئز قازاق ةلئ مةن شةتةلدةردة ءومئر ءسذرئپ جاتقان قانداس باؤئرلار، ةكئ بولةك دذنية ةمةس، ءبئرئ بئرئنة مذقتاج، ءبئرئن ءبئرئ تولئقتئراتئن، ءبئرئن ءبئرئ بذتئندةيتئن ءبئر قذبئلئس، ءبئر ماسةلة، ءبئر تاعدئر، ءبئر بولاشاق بولاتئن. سةبةبئ، تاؤةلسئزدئگئمئزدئ جاريالاعان تذستا مةملةكةتكة اتئن بةرئپ وتئرعان جةرگئلئكتئ حالئقتئث رةسپؤبليكاداعئ ذلةس سالماعئ 40 پايئزدان ازةر اساتئن. وسئنداي دةموگرافيالئق جاعدايمةن ازاتتئقتئث الئپ ايدئنئنا شئققان قازاق ةلئنئث كةمةسئ كذتپةگةن داؤئلدئ تولقئندارعا شئداستئق بةرة الار ما ةدئ؟! قايدام، ول كةزدة ذمئتتةن كذدئك باسئم بولاتئن... قازاق ةلئنئث تاعدئرئ مةن بولاشاعئنا قاتئستئ وسئناؤ كذرمةؤئ كذردةلئ ماسةلةنئ جةدةل شةشؤدئث بئردةن-ءبئر توتة جولئ - شةتةلدةردة ءومئر ءسذرئپ جاتقان قانداس باؤئرلاردئ ةلگة ورالتئپ، سول ارقئلئ ورتامئزدئ تولتئرئپ، كةمئمئزدئ بذتئندةؤ ةكةندئگئن نذرسذلتان ءابئش ذلئ ةرتة اثعاردئ. اثعارئپ قانا قويعان جوق، جةدةل ئسكة كئرئستئ. ءتئپتئ ةلباسئنئث بذل باعئتتاعئ قادامئ تاؤةلسئزدئك الماي تذرئپ-اق باستالئپ كةتكةنئ جذرت ةسئنةن شئعا قويماعان بولار.
1991 - جئلدئث قئركذيةك ايئ. ك س ر و تولئقتاي تاراماعان، قازاق ةلئ تاؤةلسئزدئگئن ءالئ جاريالاماعان كةز. وسئ تذستا ةگةمةن قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث پرةزيدةنتئ رةتئندة نذرسذلتان نازاربايةأ تذركياعا رةسمي ساپارمةن بارعان بولاتئن. ساپار اياسئندا ئستامبذل قالاسئندا قازاق دياسپوراسئنئث وكئلدةرئمةن كةزدةسئپ، ولاردئ كوشئرئپ الؤعا ؤادة بةردئ. بذل وقيعا سول كةزدة تةك تذركياداعئ عانا ةمةس، شةتتة جذرگةن كذللئ قازاق دياسپوراسئنئث جذرةكتةرئنة ءذمئت وتئن جاعئپ، كوثئلدةرئنة بولاشاققا دةگةن سةنئم ذيالاتتئ. سول كةزدةسؤدة قازاق دياسپوراسئنئث وكئلدةرئ ةلباسئنان «العاشقئ كةزةكتة جةدةل تذردة اؤعانستاننان اؤئپ بارئپ پاكستاندا، يراندا، ساؤد ارابياسئندا جانة تذركيادا بوسقئن رةتئندة تذرئپ جاتقان قازاق باؤئرلارئمئزدئ ةلگة قايتارؤعا قول ذشئن بةرؤئن» وتئنگةن بولاتئن. پرةزيدةنت بذل ءوتئنئشتئ بئردةن قابئل الئپ، ءارئ كوپكة سوزباي تاؤةلسئزدئگئمئز جاريا بولعاننان كةيئنگئ از ؤاقئتتا قازاقستاننان ارنايئ اؤة كولئگئن جئبةرئپ، اتالعان مةملةكةتتةردة بوسقئن بولئپ جذرگةن باؤئرلارئمئزدئ اتامةكةنگة جةتكئزدئ.
ءبئر كةزدةرئ تاعدئر تالكةگئنة ءتذسئپ، اؤعانستاننان پانا تاپپاي، بوتةن ةل، جات جذرتتا بوسئپ، ازئپ-توزعان سول باؤئرلارئمئز بذگئندة جةتئساي، تذركئستان، شئمكةنت، الماتئ جانة اقتوبة وثئرلةرئندة ءوسئپ-ءونئپ، ةثبةك ةتئپ، باقئتتئ بولاشاعئنئث بةسئگئن تؤعان حالقئمةن بئرگة تةربةتئپ، وتان قذشاعئندا الاثسئز ءومئر ءسذرئپ جاتئر.
1991 - جئلدئث 16 - جةلتوقسانئندا قازاقستان رةسپؤبليكاسئ ءوزئنئث تاؤةلسئزدئگئن جاريالادئ. وسئناؤ شةكسئز قؤانئشتئث، ذلئ ءدذبئردئث اپ-سابئ باسئلئپ ذلگةرمةستةن ةسئك قاعئپ، جاثا جئل - 1992 - جئل كةلدئ. ياعني بذل تاؤةلسئزدئكتئث 15- كذنئ دةگةن ءسوز. سول كةزدةگئ قازاق ةلئندةگئ ابئر-سابئردئ، مئث سان قاربالاس تئرلئكتئ ويشا ةلةستةتؤ دة، قيالمةن باعامداؤ دا قيئن ةمةس ةدئ. الايدا ةلباسئ ؤاقئت تاؤئپ، شةتةلدةرگة حابار تاراتؤ راديوسئنان ءسوز سويلةپ، الئستا جذرگةن اعايئندارعا اق تئلةگئن جولدادئ. ازات ةل، تاؤةلسئز مةملةكةت باسشئسئنئث ءذنئ قانداي اسقاق، سوزدةرئ قانداي ةكپئندئ! اؤة تولقئنئنان ساثقئلداي شئققان بذل تئلةكتئ ةت قذلاعئمةن ةستئگةن قازاق بالاسئنئث قؤانئشئندا شةك بولعان جوق. اسئرةسة، ةلباسئمئزدئث: «قئمباتتئ وتانداستار! ةجةلگئ اتامةكةنئنةن جئراقتاپ قالعان سئزدةردئ كةشةگئ كذنگة دةيئن اتا-بابا جةرئنة قايتئپ كةلة الامئز با دةگةن سذراقتئث الاثداتئپ كةلگةنئن مةن جاقسئ بئلةمئن. «تؤعان جةردئث ءتذتئنئ دة ئستئق»، دةيدئ حالقئمئز. قانداس باؤئرلارئمئزدئ بايئرعئ اتاقونئسئنا تارتؤ ماقساتئندا قازاقستان ذكئمةتئ ارنايئ قاؤلئ قابئلدادئ. سوندئقتان اتامةكةنگة كةلةمئن دةؤشئ اعايئندارعا جول اشئق. اتا-بابا ارؤاعئ الدارئثئزدان جارئلقاسئن!»، - دةگةن سوزدةرئن تولقئماي تئثداؤ مذمكئن ةمةس ةدئ.
ايتئلعان ءسوز اقيقاتقا اينالسا عانا قذندئ. ةلباسئمئزدئث سويلةگةن ءسوز، ايتقان ويلارئنئث ءبارئ بئرتئندةپ جذزةگة اسا باستادئ. 1992 - جئلئ قئركذيةك ايئندا سول كةزدةگئ استانامئز الماتئ قالاسئندا ةلباسئنئث تئكةلةي تاپسئرماسئمةن دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث تذثعئش قذرئلتايئ شاقئرئلدئ. عاسئرلاپ ازئپ-توزعان قازاق بالاسئ ءبئر-بئرئمةن جئلاپ كورئستئ. مذنداعئ جذرت جةتئ اتاسئ ءتئرئلئپ كةلگةندةي قؤاندئ. شةتةلدةن كةلگةن باؤئرلار ذشاقتان شئعا سالئپ، اؤةجايداعئ قارا جةرگة ماثدايئن تيگئزدئ. وسئ قذرئلتايدا دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث قاؤئمداستئعئ قذرئلدئ. قاؤئمداستئق ءتوراعاسئ بولئپ ةلباسئ نذرسذلتان نازاربايةأ سايلاندئ.
دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث تذثعئش قذرئلتايئ وتكةن سوث، ذزاماي 1992 - جئلدئث قاراشا ايئندا يران پرةزيدةنتئنئث ارنايئ شاقئرؤئمةن قازاقستان پرةزيدةنتئ سول ةلگة تذثعئش رةت رةسمي ساپارمةن باردئ. ونداعئ جذزدةسؤدة ةلباسئ مةملةكةت باسشئسئ ءالي اكبار هاشةمي رافسانجاني مئرزامةن يران قازاقتارئنئث تاعدئرئ تؤرالئ ارنايئ اثگئمةلةسئپ، ونداعئ اعايئننئث اتاجذرتئنا ءوز قالاؤئ بويئنشا ةركئن كوشؤئ تؤرالئ كةلئسئمگة كةلدئ. بذل دا، اسئرةسة، جاستارئ پارسئلانؤ الدئندا تذرعان يرانداعئ قازاق دياسپوراسئ ءذشئن تةثدةسئ جوق قؤانئش بولدئ.
باسقانئ بئلاي قويعاندا، بذرئنعئ كةثةس وداعئ قذرامئنداعئ رةسةي، وزبةكستان، قاراقالپاقستان، تذركئمةنستان، تاجئكستان، قئرعئزستان سةكئلدئ كورشئ رةسپؤبليكالارداعئ قازاقتاردئ اتامةكةنگة ورالتؤدئث زاثدئق تةتئكتةرئن جاساؤدئث ءوزئ دة وثاي بولعان جوق. دةگةنمةن، بذل ةلدةردة ءومئر ءسذرئپ جاتقان اعايئنداردئ ةلگة ورالتؤ ماسةلةسئن دة ةلباسئمئز تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا اتالعان ةلدةردئث باسشئلارئمةن جةكة-جةكة سويلةسئپ، ءتئل تابئسئپ، كةلئسئمگة كةلؤ ارقئلئ شةشئپ بةردئ. سونئث ارقاسئندا، اسئرةسة، وزبةكستانداعئ قانداستار وتان قذشاعئنا كةدةرگئسئز ورالؤعا مذمكئندئك الدئ.
ازاتتئقتئث العاشقئ كةزةثئندة الئستاعئ اعايئنداردئ ةلگة ورالتؤ ماسةلةسئندة قئتاي ةلئمةن كةلئسئمگة كةلؤدئث قيئندئعئ كوپشئلئك كوثئلئن كذپتئ قئلعان سذراقتاردئث ءبئرئ بولعانئ جاسئرئن ةمةس. الايدا ةلباسئمئز كورشئ ةلدئث سول كةزدةگئ ءتوراعاسئ جياث زئميئنمةن كةلئسئپ، «ءبولئنئپ-جارئلعان وتباسئلاردئث قونئس اؤدارؤئنا» رذقسات الدئ. سونئث ارقاسئندا قئتاي حالئق رةسپؤبليكاسئندا ءومئر ءسذرئپ جاتقان قانداستاردئث اراسئنداعئ اتاجذرتقا ورالامئن دةؤشئلةردئث كةرؤةنئنة دة كةث جول اشئلدئ.
قازئرگة دةيئن قازاق ةلئندة دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث ءتورت قذرئلتايئ ءوتتئ. دوثگةلةكتةپ ايتقاندا بةس جئلدا ءبئر قذرئلتاي ءوتئپ تذردئ دةگةن ءسوز. ءار جولعئ قذرئلتايعا ةلباسئ ءوزئ قاتئسئپ، الئستان كةلگةن اعايئنعا باؤئرمالدئعئن، اتاجذرتتئث ئستئق ئقئلاسئن بئلدئرؤمةن بئرگة، شةتةلدةردةگئ قازاق دياسپوراسئنئث مذث-مذقتاجئن، كوشئ-قونعا قاتئستئ تذيتكئلدئ ماسةلةلةردئ مذقيات تئثداپ، قاتئستئ سالا باسشئلارئنا ولاردئ تةزدةتئپ شةشؤ تؤرالئ ناقتئ تاپسئرمالار بةرئپ كةلةدئ. اسئرةسة، سول قذرئلتايلارداعئ جذرةكجاردئ لةبئزئنةن ةلباسئنئث تؤعان حالقئنا دةگةن سذيئسپةنشئلئگئن، الئستاعئ اعايئنعا دةگةن ئستئق ئقئلاسئ مةن باؤئرمالدئعئن اثعارؤ قيئن ةمةس.
ءبئر مئسال، 2005 - جئلئ 29 - قئركذيةكتة وتكةن دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث ءذشئنشئ قذرئلتايئندا نذرسذلتان نازاربايةأ حالقئمئزدئث: «جول جذرسة ونةدئ»، دةگةن قاناتتئ ءسوزئن مئسالعا الا كةلئپ: «ال ةث باستئ جول - وتانعا باستايتئن جول، ول جئراقتا ءجذرئپ ساعئنئشتان سارعايعان قانداستارئمئزدئث جذرةگئ ارقئلئ وتةتئن جول. تالايلارئثئز اتامةكةنگة جذرةك جولئمةن كةلئپ، تؤعان جةر توسئندة تذراقتاپ قالئپ تا جاتئرسئزدار. وتتان دا ئستئق وتاننئث ئستئعئنا كذيئپ، سؤئعئنا توثئپ كةلةسئزدةر. قاي جةردة جذرسةثئزدةر دة، اتامةكةندئ ارداقتاعان ادال جذرةكتةرئثئزبةن تؤعان جةرئمئزدئث جاقسئ اتئن شئعارئپ كةلةسئزدةر. سول ءذشئن سئزدةرگة مئث دا ءبئر راقمةت ايتامئن»، - دةگةندة زالداعئ جذرتتئث دةنئ لئقسئپ كةلگةن كوز جاستارئنا ةرئك بةردئ. بذل ارينة، قؤانئشتئث، باقئتتئث، تةبئرةنئستئث كوز جاسئ ةدئ...
ءيا، بذگئندة قازاق ةلئ - اتا-بابالارئ عاسئرلار بويئ اثساعان ازات كذنگة جةتئپ، تاؤةلسئزدئك تؤئن تئككةن كذننةن باستاپ، تاعدئر تالايئمةن تورتكذل دذنيةنئث ءتورت بذرئشئنا تارئداي شاشئلعان قانداستارئن قوماقتئ قاراجات ءبولئپ، ةلئنة شاقئرئپ وتئرعان ساناؤلئ عانا مةملةكةتتةردئث ءبئرئ. سونئث ارقاسئندا وتكةن 20 جئل ئشئندة 300 مئثعا جؤئق وتباسئ اتاجذرتقا ورالئپ، بذرئننان كةرةگةسئ كةث، بذگئندة وزگةلةرمةن تةرةزةسئ تةث تاؤةلسئز ةلئمئزدئث حالقئ 1 ميلليوننان استام قانداستارئمئزبةن تولئقتئ. «ةلگة ةل قوسئلسا - قذت»، دةيتئن قازاق دانالئعئن ءبئر ساتكة دة ةستةن شئعارمايتئن ةلباسئمئزدئث جارلئعئمةن 2008 - جئلدان باستاپ الئس-جاقئن شةتةلدةردةگئ قانداستارئمئزدئث كوشئپ كةلؤ كأوتاسئ 20 مئث وتباسئعا دةيئن كوبةيدئ. بذل - جئل سايئن شةتةلدةردة تذراتئن 100 مئثعا تاياؤ قازاق مةملةكةت كومةگئمةن اتامةكةنگة ورالئپ، ةمئن-ةركئن قونئستانؤئنا مذمكئندئك الئپ وتئر دةگةن ءسوز. ال اتاجذرتقا ءوز كذشئ، ءوز قاراجاتئمةن ورالئپ جاتقاندارئ قانشاما!؟
بذدان تئس، ةلباسئنئث كوشئ-قون ساياساتئنئث تذپكئ ءمانئن تةرةث ءتذسئنئپ، ةل تاعدئرئ مةن بولاشاعئنا قاتئستئ ئرگةلئ شاراعا جذمئلا قولداؤ كورسةتكةن ءبئرقاتار اؤدان، ايماق باسشئلارئ تؤعان ةلمةن قاؤئشئپ، ورتامئزدئ تولتئرئپ جاتقان قانداستارئمئزعا قولدان كةلگةننئث بارئن جاساپ، ءتئپتئ ارنايئ اؤئل سالئپ بةرئپ، ساؤاپتئ دا يگئلئكتئ ءئس تئندئرئپ جاتقانئن اتاپ ايتؤعا ءتيئسپئز. بذگئندة ةلئمئزدئث بئرنةشة ايماقتارئندا بةيئمدةؤ ورتالئقتارئ قذرئلئپ، وزگة ورتادان كةلگةن اعايئننئث ءوز ةلئنة تةز ءسئثئسئپ كةتؤئ ءذشئن قاجةتتئ شارت-جاعدايدئث ءبارئ قولعا الئنؤدا. الايدا سوثعئ جئلدارئ كوش كئدئرئپ، بةلگئلةنگةن كأوتا مولشةرئ تولماي قالاتئن جاعداي ءجيئ قايتالانا باستاعان بولاتئن. بذل ماسةلةگة 2011 - جئلدئث مامئر ايئنئث 25-27 - كذندةرئ ةلوردامئز - استانادا وتكةن دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث ІV قذرئلتايئندا مةملةكةت باسشئسئنئث ءوزئ باسا نازار اؤدارئپ، قانداستارئمئزدئث قذجات تاپسئرؤ، تئركةؤگة تذرؤ، ازاماتتئق الؤدا كةزدةسةتئن ءتذرلئ كةدةرگئلةردئ جويؤ سياقتئ جذمئستاردئ جذيةلةي ءتذسؤ جونئندة ناقتئ تاپسئرمالار بةردئ.
ةلباسئ، دذنيةءجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئنئث ءتوراعاسئ وسئ قذرئلتايدا الداعئ كةزدة اتقارئلؤعا ءتيئس جذمئستاردئث بةس باعئتئن ايقئنداپ بةردئ: ءبئرئنشئ - ةلگة ورالاتئن جانة ورالئپ جاتقان قانداستارئمئزدئث جاعدايئن جاقسارتؤعا سةپتئگئن تيگئزةتئن «حالئقتئث كوشئ-قونئ تؤرالئ» جاثا زاث قابئلداؤ؛ ةكئنشئ - شةتةلدةگئ قازاق جاستارئنئث قازاقستانعا كةلئپ ساپالئ ءبئلئم الؤئ ءذشئن ولارعا بولئنةتئن گرانتتئق كأوتانئ ناقتئلاپ، وسئ باعئتتا جذيةلئ جذمئس جذرگئزؤ؛ ءذشئنشئ - شةتتةگئ قازاقتاردئث قازاقستانمةن جان-جاقتئ بايلانئس ورناتؤئنا كومةكتةسؤ؛ ءتورتئنشئ - قانداستارئمئز تذراتئن ةلدةردة ذلتتئق مادةنيةت پةن ونةردئث كةثئنةن تارالؤئنا جاردةمدةسؤ؛ بةسئنشئ - شةتةلدةردة كئشئ قذرئلتايلاردئ تذراقتئ وتكئزئپ تذرؤ قاجةتتئگئنة جان-جاقتئ توقتالدئ.
دةمةك، قازاق كوشئ ءالئ دة جالعاسا بةرةدئ دةگةن ءسوز. كةلةمئن دةؤشئ اعايئنعا وتاننئث قذشاعئ ايقارا اشئق. ال كةلگةن اعايئندارئمئزدئث باسئم كوپشئلئگئ اتاجذرتقا ورنئعئپ، ءتيئستئ شارؤاسئمةن اينالئسئپ، بالا-شاعالارئن ءوسئرئپ، ةل تورئندة بةيمارال ءومئر سذرؤدة. كةيدة اننان-مذننان قازاقستانداعئ كوشئ-قون جذمئستارئن سئپئرا جوققا شئعارئپ، ورالمان اتاؤلئنئ تذگةلدةي جةتئم بالانئث كذيئن كةشئپ، كذنئن كورة الماي جذرگةندةي ةتئپ سذمئرةيتة كورسةتؤ نئسايلارئ دا قئلاث بةرئپ قالادئ. تاعئ دا قايتالاپ ايتامئز، تاؤةلسئزدئك العاننان بةرئ ةلئمئزدةگئ جذزةگة اسقان ةث ماثئزدئ، ةث اؤقئمدئ، ماقتانئپ ايتؤعا تذرارلئق تابئستارئمئزدئث ءبئرئ ءهام بئرةگةيئ - شةتةلدةردةگئ اعايئنداردئ اتاجذرتقا كوشئرئپ اكةلؤ. وزئمئزبةن قاتار تاؤةلسئزدئك العان رةسپؤبليكالاردئث ةشقايسئسئ دا تاپ وسئنداي اؤقئمدئ ءئستئ جذزةگة اسئرا العان جوق. وعان تاؤةكةلدةرئ جةتپةدئ. ةرتةگئدةگئدةي ةرلئككة پارا-پار مذنداي قادامعا تةك قازاقستان پرةزيدةنتئ نذرسذلتان نازاربايةأ قانا بارا الدئ.
ةرلئك ةمةي نةمةنة؟! تاؤةلسئزدئگئن جاثا العان قازاق ةلئن اياعئنان تذرعئزؤدئث قات-قابات قيئندئقتارئنا قاراماستان، شةتةلدةردة ءومئر ءسذرئپ جاتقان قازاق دياسپوراسئن ةلگة ورالتؤمةن جذيةلئ اينالئسؤعا - وتانسذيگئشتئك ذلكةن جذرةكپةن قوسا، كوزسئز ةرلئك تة قاجةت بولاتئن. قازاقستان تاؤةلسئزدئك العاننان بةرگئ جيئرما جئلدا ءبئر ميلليونعا جؤئق قانداستارئمئزدئث تاريحي وتانئنا ورالؤئ - قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث تذثعئش پرةزيدةنتئ نذرسذلتان ءابئش ذلئ نازاربايةأتئث ةل تاؤةلسئزدئگئنئث العاشقئ جئلئنان باستاپ، باتئل دا دايةكتئ تذردة جذرگئزئپ كةلگةن ءساليقالئ ساياساتئنئث جةمئسئ مةن جةثئسئ ةكةندئگئن اتاپ ايتؤعا ءتيئسپئز.
«ءار قازاق مةنئث جالعئزئم»، دةپ اقئن جئرلاعانداي، جانئمئزعا جان، ايبئنئمئزعا ايبئن قوسقان ءبئر ميلليون قازاق تذگئلئ، قازاق ةلئ ءذشئن ءبئر قازاقتئث سوقا باسئنئث ءوزئ باعا جةتپةس بايلئق. ونئث سئرتئندا شةتتةن كةلگةن باؤئرلارئمئزبةن بئرگة ةلگة ورالئپ جاتقان مادةني قذندئلئقتارئمئز وتاندئق مادةنيةتئمئزدئث دامؤئ مةن وركةندةؤئنة تئث تئنئس، جاثا ءورئس سئيلاعانئن نةگة ماقتانئشپةن جئر ةتپةسكة!؟ اتاپ ايتقاندا قازاقتئث قايماعئ بذزئلماعان شذرايلئ ءتئلئ مةن باي ادةبي مذرالارئ، ءدئني سةنئم-نانئمئ مةن حالئقتئق سالت-ءداستذرئ، ذلتتئق رؤح پةن مئنةز-قذلقئ، ذلتتئق قولونةردئث ءار ءتذرلئ ذلگئلةرئ، قازاق ةلئندة ذمئت بولئپ بارا جاتقان كوپتةگةن ءان-كذيلةرئ مةن بيلةرئ وسئ ورالمان-باؤئرلارئمئزبةن بئرگة سوثعئ جيئرما جئلدا وتاندئق مادةنيةتتئث قورجئنئنا قوسئلدئ.
بذدان تئس، اتاجذرتقا ورالعان اعايئنداردئث اراسئندا ةلئمئزدئث ئسكةرلئك-كاسئپكةرلئك سالاسئندا، عئلئم-ءبئلئم سالاسئندا، ونةر مةن مادةنيةت سالاسئندا جةمئستئ ةثبةك ةتئپ، قازاق ةلئنئث دامؤئ مةن گذلدةنؤئنة وزئندئك ذلةس قوسئپ جذرگةندةرئ قانشاما؟!
ءبئر عانا ادةبيةت سالاسئنا نازار اؤدارار بولساق، كوشئ-قون ساياساتئنئث ارقاسئندا قازاق قالامگةرلةرئنئث قاتارئ جذزدةگةن تالانتتئ اقئن-جازؤشئلارمةن تولئققانئن كورةمئز. ةلگة ورالعان قانداس شئعارماشئلئق يةلةرئنئث ادةبيةتئمئزگة تئث تئنئس، جاثا لةپ الئپ كةلگةنئ ءوز الدئنا، بارئنةن دة ماثئزدئسئ، ولاردئث قالامئنان تؤعان قازاق حالقئنئث وزگة ةلدةگئ تئنئس-تئرشئلئگئ مةن تاعدئر-تالايئ وتاندئق وقئرمانداردئث جذرةگئنة جول تارتتئ. سونداي-اق قازاق قيسسا-داستاندارئنئث ونداعان تومئ، اعارتؤشئ اقئندار اقئت قاجئ ءذلئمجئ ذلئنئث، كودةك مارالباي ذلئنئث، اسةت نايمانباي ذلئنئث، تاثجارئق جولدئ ذلئنئث شئعارمالارئ، XV عاسئردا ءومئر سذرگةن ايگئلئ قازاق شيپاگةرئ وتةيبويداق تئلةؤقابئل ذلئنئث «شيپاگةرلئك بايان» اتتئ مةديسينالئق الئپ ةثبةگئ، قاجئعذمار شابدان ذلئنئث 6 تومدئق «قئلمئس» رومانئ اتاجذرتتا جارئق كورئپ، ةلئمئز رؤحانياتئنئث كوكجيةگئن كةثةيتة ءتذستئ.
ال ونةر سالاسئندا، الةمنئث تذكپئر-تذكپئرئنةن ةلگة ورالئپ جاتقان بذلبذل كومةي، جةز تاثداي انشئلةردئث ءبارئن تئزبةلةپ جاتپاي-اق، ءبئر عانا مايرا مذحامةدقئزئنئث قازاقستاننئث ءان ونةرئ مةن مؤزئكا مادةنيةتئن الةمدئك جاثا بةلةسكة كوتةرگةنئن ايتساق تا جةتكئلئكتئ.
ذلتتئق بي ونةرئمئز تاؤةلسئزدئك جئلدارئندا ءوزئنئث جاثاشا دامؤ ارناسئن تاپتئ دةسةك، بذل سالادا شذعئلا ساپارعالي قئزئ الئپ كةلگةن بي مةكتةبئ اتاجذرتتاعئ اعايئننئث ذلكةن قئزئعؤشئلئعئن تؤعئزئپ، قازاقستاندئق جاثاشا بي ونةرئنئث دامؤئندا بةلسةندئ رول اتقاردئ. ال ذلتتئق ءداستذرلئ بي ونةرئنئث جاؤهارئ بولئپ سانالاتئن «قارا جورعا» ءبيئ بذگئندة ةلئمئزدةگئ بئرةگةي امبةباپ ذلتتئق قذندئلئققا اينالدئ.
تاةكأوندو - قازئر ةلئمئزدةگئ قاناتئن كةثگة جايئپ، تةز وركةندةپ كةلة جاتقان سپورتتئث ءبئر تذرئ. ونئث قازاق توپئراعئنا كةلئپ، تامئر جايؤئ مذستافا وزتذرئكتئث ةسئمئمةن تئكةلةي بايلانئستئ. ال بوكسشئلارئمئز باقئت سارسةكبايةأ پةن قانات يسلام الةمدئك شارشئ الاثدا ةل ابئرويئن اسقاقتاتئپ، كوك تؤئمئزدئ بيئكتة جةلبئرةتئپ ءجذر.
تاؤةلسئزدئك جئلدارئندا الةمنئث ءار تذكپئرئنةن كةلئپ ةلئمئزدةگئ ءبئلئم مةن عئلئم سالاسئنا قوسئلعان جوعارئ بئلئكتئ پةداگوگ، عالئم باؤئرلارئمئز دا از ةمةس. ولاردئث ءبارئ بذگئندة ةلئمئزدئث جوعارئ وقؤ ورئندارئ مةن عئلئمي-زةرتتةؤ ورتالئقتارئندا جةمئستئ ةثبةك ةتؤدة. اسئرةسة، زاردئحان قينايات ذلئ، ءمئنئس ءابئلتاي، قارجاؤباي سارتقوجا ذلئ، ءناپئل پازئلحان لئ، نابيجان مذحامةدحان ذلئ، يسلام جةمةنةي، تذرسئنحان زاكةن ذلئ، باقئت ةجةنحان ذلئ، جانئمحان وشان ذلئ مةن وسئ جولداردئث اأتورئ تاريحشئ، ادةبيةتشئ، ءتئلشئ بولئپ تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئنان باستاپ ءوز ماماندئقتارئ بويئنشا جاس ماماندار تاربيةلةؤ مةن عئلئمي-زةرتتةؤ ءئسئن قاتار ورئستةتئپ كةلةدئ. ولاردئث كةيبئرةؤئ قازئرگئ جانة ةجةلگئ موثعول ءتئلئن، كةيبئرئ قازئرگئ جانة ةجةلگئ قئتاي ءتئلئن، تاعئ بئرةؤئ قازئرگئ جانة ةجةلگئ پارسئ ءتئلئن، ةندئ بئرةؤلةرئ ةجةلگئ تذركئ ءتئلئ مةن شاعاتاي ءتئلئن مئقتئ مةثگةرگةن بئلئكتئ ماماندار. وسئنداي عالئم، ذستاز باؤئرلارئمئزدئث ةلگة ورالؤئمةن بذرئنعئ ذلئ دةرجاأا شئعئستانؤشئلارئنئث اؤزئنا قارايتئن تاريح ارتتا قالدئ. اسئرةسة، اتالعان عالئمداردئث اتسالئسؤئمةن «مادةني مذرا» مةملةكةتتئك باعدارلاماسئ اياسئندا شئعئستئث كونة مذراعاتتارئنداعئ قازاق جانة قازاقستان تاريحئنا قاتئستئ قذندئ دةرةكتةر عئلئمي جذيةلةنئپ قازاق تئلئنة اؤدارئلدئ. سونداي-اق ولاردئث قازاق تاريحئنئث اقتاثداق بةتتةرئن تولئقتئراتئن توم-توم سذبةلئ عئلئمي ةثبةكتةرئ وقئرمانمةن قاؤئشئپ، ةلئمئزدةگئ ازات وي-سانا مةن جاثا تاريحي كوزقاراستئث قالئپتاسؤئنا مذرئندئق بولدئ.
ال ئسكةرلئك-كاسئپكةرلئك سالادا دا ةل ةكونوميكاسئ مةن قازاقستاندئق ءوندئرئستئث دامؤئنا ةلةؤلئ ذلةس قوسئپ جذرگةن باؤئرلارئمئز از ةمةس. سولاردئث كورنةكتئ وكئلئ رةتئندة، مئثداعان ادامدئ جذمئسپةن قامتئپ وتئرعان ةرلئ-زايئپتئ كاسئپكةرلةر تالعات مامئر ذلئ مةن فاريدا مةرحاميت قئزئن اتاپ ايتؤئمئزعا بولادئ. فاريدا قازاق حالقئنئث سالت-ءداستذرئ مةن قولونةر شةبةرلةرئنئث ةجةلگئ ءادئسئن ساقتاي وتئرئپ، جاثا ستيلدةگئ جوعارئ ساپالئ كيئم، ءارتذرلئ ارنايئ جذمئس كيئمدةرئ مةن سؤأةنيرلةر شئعاراتئن، بذگئندة ساپالئ ونئمئمةن الةمنئث كوپتةگةن ةلئنة تانئلئپ ذلگةرگةن كاسئپورئن «ةركة-نذر» كومپانياسئنئث پرةزيدةنتئ. ال بيزنةستئ باسقارؤ عئلئمئنئث دوكتورئ، پروفةسسور تالعات مامئر ذلئ قوعامدئق سذرانئسقا ساي، 2007 - جئلئ ءوز قاراجاتئمةن «حالئقارالئق قازاق-قئتاي ءتئل اكادةمياسئ» كوللةدجئن اشئپ، «اؤدارما ءئسئ»، «تؤريزم»، «تئگئن ءوندئرئسئ جانة كيئمدئ مودةلدةؤ»، «ةكئ شةت ءتئلئ» (قئتاي جانة اعئلشئن)، «ءئس قاعازداردئ جذرگئزؤ جانة مذراعاتتانؤ»، «كيئم ديزاينئ» سياقتئ ماماندئقتار بويئنشا كاسئبي-تةحنيكالئق كادرلاردئ دايئنداپ كةلةدئ. بذل ءبئزدئث ةلئمئزدةگئ گؤمانيتارلئق ءبئلئم بةرؤ مةن كاسئپتئك-تةحنيكالئق ءبئلئم بةرؤدئ ءوزارا ذشتاستئرعان العاشقئ كاسئپتئك وقؤ ورنئ بولئپ تابئلادئ.
ال ةلباسئنئث كوشئ-قون ساياساتئنئث ارقاسئندا ةلگة ورالعان مالشئ مةن ةگئنشئنئ، جةكة كاسئپكةرلةردئ ايتپاعاننئث وزئندة، نةشة جذزدةگةن جاراتئلئستئق، تةحنيكالئق عئلئم سالالارئنئث عالئمدارئ، مةديسينا ماماندارئ، اسكةري ءهام قذرئلئس-ينجةنةرلئك سالا ماماندارئ، ءئ ت تةحنولوگيا بئلگئرلةرئ تؤرالئ ايتئپ جاتؤعا ؤاقئت تار.
قئسقاسئ: «ةلگة ةل قوسئلسا - قذت»، دةگةن وسئ. ةلباسئمئزدئث كوشئ-قون جانة دةموگرافيا سالاسئنداعئ ءساليقالئ ساياساتئنئث، شةتةلدةردةگئ قازاق دياسپوراسئ جونئندةگئ ئزگئ نيةتئنئث ارقاسئندا ولگةنئمئز ءتئرئلدئ، وشكةنئمئز جاندئ، ورتامئز تولدئ، ويداعئمئز بولدئ!
دةگةنمةن، ءبارئ «قاتئپ كةتتئ» دةپ، بورئكتئ اسپانعا اتؤعا ءالئ ةرتة. جةرئمئزدئث كولةمئ مةن جان سانئمئزدئث پروپورسياسئ ءالئ دة سئن كوتةرمةيدئ. الئس-جاقئن شةتةلدةردةگئ ةلگة ورالعئسئ كةلةتئن اعايئنداردئث سانئ كذن وتكةن سايئن وسة تذسؤدة. وكئنئشكة قاراي، وتكةن جئلدان بةرئ اتاجذرتقا اعئلئپ جاتقان قازاق كوشئ قاثتارئلئپ قالدئ. مذنئ قايتا قولعا الؤ كةرةك. وسئنئث نةگئزئندة ةلباسئمئزدئث قازاق ةلئنئث تاعدئرئ مةن بولاشاعئن ويلاؤدان تؤعان، ءوزئ بئلةك تذرة كئرئسكةن، بذگئندة جةمئسئن دة بةرة باستاعان ستراتةگيالئق ذلئ ساياساتئ ةشقاشان سذيئلماؤعا ءتيئس دةپ ويلايمئز. سونداي-اق ةلدةگئ ذلكةندئ-كئشئلئ اكئم-قاراعا، قالتالئ اعايئندارعا ةلباسئمئز باس بولئپ جذرگئزئپ كةلة جاتقان وسئ ساياساتتئث ءتذپ-توركئنئن ءتذسئنؤ ءذشئن قايتالاي ؤنيأةرسيتةت وقؤدئث قاجةتئ جوق شئعار؟! ماسةلةن، ءاربئر اؤدان، ءاربئر كاسئپكةر ءار جئلئ ءبئر اعايئننئث وتباسئن باؤئرئنا باسسا، بيؤدجةتكة سالماق سالماي-اق، قانشا اعايئن ةلگة ورالار ةدئ. ةسةپتةي بةرئثئز...
تذيئندةپ ايتساق، ءبئزدئث ماقسات اقئل ايتؤ ةمةس، ةلباسئمئز نذرسذلتان نازاربايةأتئث كوشئ-قون، دياسپورا ساياساتئنئث تاعئلئمئن جذرت قاپةرئنة ءبئر سالؤ. ول تاعئلئم مئناؤ. ةل بولامئز دةسةك، ءوسئپ-ونةيئك، كوبةيةيئك. كوسةگةمئز كوبةيسةك قانا كوگةرةدئ!
دذكةن ءماسئمحان ذلئ،
ل.ن.گؤميلةأ اتئنداعئ ةؤرازيا ذلتتئق ؤنيأةرسيتةتئنئث كافةدرا مةثگةرؤشئسئ، فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ.
دةرةككوز:«ةگةمةن قازاقستان» گازةتئ