ورالمان دةسة - وتالما، قانداسئم دةسة - مةيئرلةن
استانا. 25- ماؤسئم. قازاقپارات. قانداس باؤئرعا حاتذلتتئث ذيئعان ورتاسئن بةتكة الئپ، اسقاق ارماندئ تذلپار ةتئپ، ذكئلئ ءذمئتتئ شئراق قئپ كةلگةنبئز. ؤئز كوثئلمةن قادام باستئق قازاقياعا. ةلدئث باسئ بولماساق تا، سايئنئث تاسئ بوپ جذرگةن جايئمئز بار. جاراتقانعا شذكئر ايتامئز. ارعئ بةتتةگئ، تاشكةنتتةگئ ئنئمة جازعان حاتئمدئ ذسئنئپ وتئرمئن.
اسسالاؤماعاليكؤم، ةلامان! حالئث قالاي، باؤئرئم؟ مال-جان امان با؟ «ايشئلئق الئس جةرلةردةن، كوزدئ اشئپ جذمعانشا، جئلدام حابار العئزعان» عالامتوردئث عالاماتئن وسئندايدا ءبئر سةزئنئپ قالادئ ةكةنسئث-اؤ. پوشتاما جازعان حاتئثدئ وقئدئم، راحمةت. «قازاقستانعا كةتؤگة، بولاشاعئمنئث قاثقا-ءبئتئمئن سول جاقتا قذرؤعا بةل بؤئپ وتئرمئن»، - دةپسئث. سارسةنبئنئث ساتئندة جولعا شئعادئ ةكةنسئث. ويئث دذرئس، قولدايمئن. اعا دةپ كةثةس سذراپسئث، ءوتئنئشئثدئ جةردة قالدئرماي، ءوزئمنئث كورگةن-تذيگةنئم مةن كوزقاراس-پئكئرئمدئ جازؤدئ ءجون كوردئم.
ةث الدئمةن باستئ ماقسات-مذراتئثدئ ايقئنداپ الشئ، ءئنئم. ءوزئث ايتئپ وتئرعان «بولاشاعئث قاثقاسئنئث» كوركةم دة كورئكتئ عيمارات بوپ شئعؤئ دا، ذسقئنسئز ءهام ذنامسئز جذلئم ذيدةي بولؤئ دا سول تذپكئ مذرات-ويعا بارئپ تئرةلةدئ. ادامنئث ءسوزئ - ونئث ويئنان، ويئ - دذنيةتانئمئنان حابار بةرةدئ عوي. قازاقستاندئ بولاشاعئمنئث بةسئگئنة اينالدئرسام دةگةن ذمتئلئسئث قذپتارلئق، قؤانارلئق قادام. شئعايبايشئل ويمةن كذن كةشئپ، كذيكئ تئرلئكتئث قاق-سوعئندا جذرگةن جاندار از ةمةس ةكةن. سةن سئرقات ويمةن ةمةس، يگئ دة ئزگئ ويمةن كةلگةيسئث. ءذستئ بةيئش، استئ كةنئش ةلئث بار. ةلئثنئث ةرتةثئ مةن ةثسةسئن ويلاساث، اقئلئ كةمةل، اق-ادال ازامات بولؤئث كةرةك. «بولماساث دا ذقساپ باق». سوندا عانا حالقئثا سان عانا ةمةس، ساپا بوپ قوسئلارسئث. كةيبئرةؤلةردئث كوكئپ جذرگةنئندةي، قازاقستان - تةك گةوگرافيالئق اتاؤ عانا ةمةس، ذلتتئق مةملةكةتتئث اتاؤئ. ونئث يةسئ دة، كيةسئ دة - قازاق. قارعا تامئرلئ، «مئث ءولئپ، مئث تئرئلگةن» قازاق...
بذل جاقتا ادا قازاقتئ دا، شالا قازاقتئ دا، تازا قازاقتئ دا كورةرسئث ءالئ. كوثئلئث كذثگئرتتةنبةسئن وندايدا. ول - كةشةگئ زئميان، سايقال دا سوراقئ وتارلاؤ ساياساتئنئث «جةمئسئ». ساپا تؤرالئ ءسوز قوزعاعاندا، مةن تازا قازاق بول دةيمئن ساعان.
وزبةكستاندا وزبةك حالقئنئث تاريحئن وقئدئث، قازاقستان تاريحئنان بةيحابارسئث. اؤئل قاريالارئنان تئثداعان اثئز-حيكاياتتار ءوز الدئنا، «قازاقستان تاريحئ» وقؤلئعئن وقئپ، كوثئلئثة توقئپ ال، باؤئرئم. ويتكةنئ، ول - تذلپار عئلئم. قازاقستانعا قونئس اؤدارعاندار تؤعان جةرگة قئدئرئپ بارعاندا، قازاق تاريحئ جايلئ جازئلعان دذنيةلةردئ اپاراتئنئ بار. ازدئ-كوپتئ جةرئندةگئ ةگئنئن سؤارئپ ءجذرئپ-اق ءيا بولماسا باؤ-باقشاسئنا كذتئم جاساپ ءجذرئپ-اق سول كئتاپتاردئ تاؤئسئپ تاستايدئ. ءابدئراحمان كوكةمنةن سذراشئ، كوپ وقيدئ عوي ول كئسئ.
سةن «كوگالدئ قؤئپ گولايتتاپ ءجذرؤ» ءذشئن كةلمةيسئث، ارينة. ئبئراي اتامئز 1864- جئلدئث 8- قاثتارئندا قازاق وقؤشئلارئنئث ساؤاتئن اشؤ ءذشئن «اش قاسقئرداي ذمتئلعان» ةدئ عوي؟ قازاق ةلئنة تابان تئرةگةسئن سونداي ئقئلاس-ئنتامةن كئرئس سةن دة. ايتپةسة، كوشتةن قالئپ، قاراثعئلئققا قامالؤ قاؤپئ بار. تانئم كوكجيةگئثدئ كةثةيتپةسةث، ؤاقئت شئركئن:«مئناؤ قازاقتئث قارا دومالاق بالاسئ ةدئ عوي»، - دةپ اياپ وتئرمايدئ ةكةن.
جذرةگئث اتتاي تؤلاپ، بالاشا ءماز بولئپ اسئعا-اپتئعا كةلةرسئث. «بةس ساؤساق بئردةي ةمةس». «كةلئمسةك» دةگةن كةمسئتؤگة دة، «قانداسئم» دةگةن قامقورلئققا دا كةزئگةسئث. ورالمان دةسة - وتالما، قانداسئم دةسة - مةيئرلةن. «كةلئمسةك، ورالمان» دةپ، ازئن-اؤلاق اقشا العانئث ءذشئن قارالايتئندار دا تابئلار. «بايدئث اسئن بايعذس قئزعانئپتئ». الايدا ميللياردتتاعان دوللاردئ اكةتئپ جاتقاندارعا ءلام-ميم دةمةيتئنئنة تاثداناسئث ةرئكسئز...
اتا-بابامئزدئ قئناداي قئرئپ تاستاعانداردئث ءتئلئن ءتاؤئر كورةتئندةر دة بار. ادا قازاقتاردئث ارسئز ءئسئ بذل. ئرئگةن اؤئزدان شئققان شئرئگةن سوزدةردئ تةك بةيپئل بئرةؤلةر عانا ايتادئ. ونداي ءسوز-ذعئمدئ تازا دا تذنئق سانا-سةزئمئثة قوندئرئپ، بئلعاماي-اق قوي. بابا تاريحتئ بئلمةگةننئث كةسئر-كةسةپاتئن وزدةرئ تارتار. ولار تاشكةنت ماثئنداعئ كذلتوبةدة ءاز-تاؤكة حاننئث باسشئلئعئمةن «جةتئ جارعئ» زاث جورالعئسئنئث جازئلعانئن، تاشكةندة تولة ءبيدئث، ناؤاي وبلئسئنداعئ نذراتادا ايتةكة ءبيدئث، سامارقان ماثئندا جالاثتوس باهادذردئث، نذكئستة اداي ةر قوساي باتئردئث، حورةزمدة سئرئم باتئردئث جاتقانئن بئلمةيتئندةر عوي. سةن ورالمان بولساث، تولة بي بابامئز دا ورالمان بولعانئ ما؟! قذداي ساقتاسئن!
وتكةن عاسئردا تذثعئش قازاق يسنتيتؤتئ تاشكةنتتة اشئلعانئن، تذثعئش قازاق باسپاءسوزئ سول شاهاردا جارئققا شئققانئن بئلمةيتئن بةيباقتاردئث ءسوزئن كوثئلئثة المايتئن بول! كةشةگئ الاش ارئستارئ دا سةن دذنيةگة كةلگةن جةردة قئزمةت ةتئپ، تةر توكتئ. بابا تاريحتئ تذگةندةپ تانئماعان، ذلتتئق رؤح پةن ادامي قاسيةتكة جارئماعان شالاعايلار قاي داؤئردة دة، قاي قوعامدا دا بولادئ.
1931-32 - جئلداردا بولعان اشارشئلئقتا قذربان بولعانداردئث - 2 ميلليون 300 مئث، 1930-34 - جئلدارداعئ ذجئمداستئرؤ مةن وتئرئقشئلاندئرؤ كةزئندة قئزئلتابان قؤعئنعا تاپ بولعانداردئث - 620 مئث، ستاليندئك رةپرةسسياعا ذشئراپ اتئلعانداردئث - 25 مئث، ايدالعانداردئث - 75 مئث، ІІ دذنيةجذزئلئك سوعئستا (ذلئ وتان سوعئسئ ةمةس) ورالماعانداردئث - 350 مئث، رادياسيادان ولگةندةردئث - 25 مئث ةكةنئن تذيسئنبةيتئندةر، ساناسئندا ساثلاؤئ جوقتار وسئ قئزئل قئرعئننئث ءبارئ ادةيئ جاسالعانئن بئلسة دة، ورئسشا شذلدئرلةپ، ونئ زور ساناپ، قازاقتئ قور سانايدئ. ولار اباي ايتقان «تولئق ادامدار» ةمةس، «ئستئق قايرات، نذرلئ اقئل، جئلئ جذرةككة» اؤاداي ءزارؤ رؤحاني مذگةدةكتةر. ونداي وپاسئزدار قازاقجذرةكتئ كةز كةلگةن ازاماتقا ذنامايدئ. قذدايعا شذكئر، ةل مةن جةردئث قاسيةتئن سةزئنئپ، ذلتتئق رؤحقا قانئپ وسكةن باؤئرلارئث كوپ. قؤان وسئعان! قازاقئ قالپئ مةن سالتئن ساقتاعان كوپتةگةن باؤئرلارئمئزدئث ئقئلاسئ ةرةكشة.
اؤئلعا بارعاندا، قازاقستان تؤرالئ ايتقاندارئمدئ قئزئعا دا قذلشئنا تئثدايتئنداردئث ءبئرئ سةن ةدئث. جذرةگئث تورئندةگئ ذشقئن جالئن اتئپ، اقئرئ ءبئرجولا كةلؤگة شةشئم قابئلداپسئث. جارايسئث، جارقئنئم!
«تةثئز تامشئسئنان بئلئنةدئ» دةيتئن ءسوزدئ كوپ ايتامئز. سةن بةينة ءبئر تامشئدايئنسئث. مةن دة. قوعامنئث ءوزئ تامشئلاردان قذرالعانداي. وسئنئ تةرةثئرةك زةردةلةشئ. ول وزبةكستانداعئ 1،5 ميلليون قازاقتئث قانداي ةكةندئگئن ساعان قاراپ-اق پايئمداي بةرةدئ دةگةن ءسوز. قازئر زامان سولاي بولسا دا، جاعداي بولةك. مةكةمباي اتانئث ايقاي-سذرةثئ دة، جانايدار كوكةنئث مئلتئعئ دا ذستةم ةمةس. ول تؤئپ وسكةن اؤئلئمئزدا عانا شامالئ كذش-قذدئرةتكة ية شئعار، ءسئرا. قازئر - اقپاراتتئث ذستةم بولعان كةزئ.
ايتپاعئم، سةن تؤرالئ جيرةنئشتئ وسةك-اقپارات شئقسا، ونئث ءوزئ ارعئ بةتتةگئ اعايئندار تؤرالئ كوزقاراستئث قيسئنسئز بولؤئنا اكةپ سوعادئ. سةن ءبئر قارئن مايدئ شئرئتةتئن قذمالاق بولماؤئث كةرةك. جاقسئ بولؤعا، اتا-انا،دوس-جاراننئث ءذمئتئن اقتاپ جذرؤگة تئرئس قاشاندا. كةيدة ويلايمئن، ةگةر ادامدار ءوز ةسئمدةرئنة لايئق بولسا، مئنا الةم گذل-گذل جايناپ كةتةر مة ةدئ كئم ءبئلسئن!؟. ذلت ءذشئن ةثبةكتةنسةث، ذلت ابئرويئن قورعاشتاپ جذرسةث، ءوزئثنئث بةدةل-بيئگئثدئ سونئث ئشئنةن تاؤئپ الاسئث.
قازاق - قاسئرةتتئ كوپ كورگةن حالئق. سةن سول حالئقتئث پةرزةنتئسئث، وعان نالئما، تةك شذكئر ايتؤعا ءتيئسپئز! سؤدئث دا سذراؤئ بار. اللا بئزگة باق سئيلاپتئ، وسئ نئعمةت-باقئتتئث قادئر-قاسيةتئن ءبئلئپ ءجذرؤدئ جازسئن. ول ءذشئن ارلئ بولؤ كةرةك... «ارسئز بولماي - اتاق جوق» ، -دةپ ذلئ ابايدئث سئنايتئنئ بار. قئزئق،ءا؟ قئزئق بولعاندا، قيئن ءتئپتئ. ةگةر سةن دة سول جولعا تذسسةث، اباي اماناتئنا قيانات جاساپ، ذلت الدئندا ماسقارا كذي كةشكةنئث. «ار جازاسئ - بار جازادان اؤئر جازا» (م.اؤةزوأ) ةكةنئن جةتة تذسئنبةگةندئگئث. قايتا سول ابايشا ايتساق: «پايدا ويلاما - ار ويلا» دايئم!
ءبئز قانداي حالئق ةدئك؟ «مالئم - جانئمنئث، جانئم - ارئمنئث ساداعاسئ» دةيتئن حالئق ةمةس پة ةدئك؟! الايدا بذگئنگئ جاهاندانؤ ذدةرئسئ «ارئم - جانئمنئث، جانئم - مالئمنئث ساداعاسئ» دةيتئن حالگة جةتةلةپ جاتقانداي. اقشا تابؤ ءذشئن ءومئر سذرة مة، ءومئر ءسذرؤ ءذشئن اقشا تابا ما - بةلگئسئز. سةن جولئ جئثئشكة بولسا دا، اؤئر، ازاپتئ بولسا دا، ار سوقپاعئن تاثداعايسئث. ويتكةنئ، قذلقئننئث قذلئنا اينالعاندار مةن ذلت مذددةسئن ذمئتقاندار بذگئن بولماسا، ةرتةث سؤدئث بةتئنة قالقئپ شئعادئ. ءادئل تاريح سوتتايدئ... نارئقتئق زاماندا قارئق بوپ جاتقاندار شامالئ. كاپيتاليزمنئث قامشئسئ سةنئث دة ارقاثا ءتيئپ كةتپةس ءذشئن جالقاؤلئق دةگةن جاؤئثا قارسئ تذرا بئلگئن! ةثبةكتئ سةرئگئث ةت تة، كةدةرگئلةردئ جةثبةكتئث امالئن تاپ.
ءبئز تؤعان جةردة پروبلةمالاردئث بار بولعانئ سياقتئ، قازاق ةلئندة دة ماسةلة كوپ. سوندئقتان، مازاسئزدانباي-اق قوي. ونئ ايتاسئث، ذلئ بريتانيا مةن ا ق ش-ئث دا پروبلةما باتپاعئنا باتئپ وتئر. ازدئ-كوپتئ كةزدةسكةن ماسةلةگة كوز جذما قاراماي، ءتذيئنئن شةشؤگة اتسالئس. ماقتا ةگئلگةن القاپتئث باسئندا وتئرئپ الئپ، قارتتار اثگئمةسئن تئثدايتئنبئز. ئبئراي پايعامباردئ وتقا سالعاندا، اؤزئمةن سؤ تاسئعان قذمئرسقانئ ةسئثة الشئ. سول حيكايانئ جاقسئ كورةتئن ةدئث عوي. قذمئرسقاداي بول، ةندةشة.
«بوداندئق قازاقتئث موينئنان تذسسة دة، ميئنان تذسكةن جوق» دةدئ بئردة جازؤشئ اعامئز. سماعذل ةلؤبايدئث وسئ سوزئندة كوپ ءمان جاتئر. قذلدئق سانادان ارئلامئز، قذلان-تازا ايئعامئز ءبئز. ول ءذشئن ءارقايسئمئز «كئرپئش بوپ قالانئپ»، وتئمةن كئرئپ، كذلئمةن شئعؤئمئز كةرةك بولادئ. كذل بولماساث، بذل بول دةيتئن زامان ةمةس ةكةن قازئر. اسئرةسة قازاق ءذشئن. وسئنئ ذقشئ، ةلامان!
تاؤةلسئزدئك العالئ 1 ميلليوننان استام قانداستار ات باسئن بذرئپتئ. ءاربئر ونئنشئ ازامات ءوزئث سةكئلدئ، ءوزئمئز سةكئلدئ تاعدئرلاس اعايئندار. ارمان-اثسارئ مةن قام-قايعئسئ دا ذقساس. جوعارئدا ايتقان باستئ ماقسات-مذراتئث ةلگة قئزمةت ةتؤ بولسئن. كورشئ اؤئلدان شئققان باقئت (سارسةكبايةأ) اعاث سةكئلدئ بول. قايتسةث دة، قاي سالادا جذرسةث دة قئزمةت ةت. شةتتةن كةلئپ، ذلةس قوسئپ جاتقانداردئ سانامالاماي-اق قويايئن. كوپ ةكةن. ولار وزدةرئنئث اسئل مئندةت-بورئشئن اتقارئپ جاتئر. ءوزئث ةستئ بالا ةدئث عوي. ءتذسئن دة ءتذيسئن ءسوزئمدئ.
رؤح، نامئس، ار - مئنة وسئ ءذشةؤئن ءبئر بويئثا سئيدئرا بئلسةث، ءتئل، ءدئن، ءدئل - ذشةؤئنة جاناشئر جئگئت بولاتئنئثا بةك سةنةمئن. يدةولوگيالئق يممؤنيتةت دةگةننئث كوكةسئ وسئلاردا جاتئر عوي... مةنئث بايقاعانئم، قازاق قوعامئندا قازئر وسئ قاسيةتتةر تؤرالئ تذسئنئك-ولشةم وزگةرگةن سةكئلدئ. مئسالئ، نامئستئ الايئق. قاراپايئم قازاق ءذشئن اشئق-شاشئق كيئنؤ، ءوز تئلئندة سويلةمةؤ - نامئس. ال كةيبئر «زاماناؤي» زامانداستار ءذشئن قازاقشا سويلةؤ، ءدئنئ مةن ءدئلئن قاستةرلةؤ - نامئس، «پازور»، «مامبةتتةرشة كذن كةشؤ»، ةسكئلئككة سالئنؤ... كةرةعار قذبئلئس. ةكئ توپ تا بئرئنة-.بئرئ جاقتئرتپاي قارايدئ. ولاردئث ءتذبئ ءبئر، ءتئلئ باسقا ءتئلئ باسقا ادامنئث ءدئنئ مةن ءدئلئ دة جارئمجان، ال ونداي ادامنئث قذنئ جوق. دياسپورادان ةمةس، بذگئنگئ ذلتئثنئث ذيئسقان ورتاسئنا تاريحي مةكةنئثنةن كةلمةكسئث سةن. وسئنداي ءبئر بذلئثعئر تذسئنئك بار. قئتاي مةن موثعولياداعئ، اناؤ رةسةيدةگئ قانداستاردئث كوبئ قازاقتئث تاريحي جةرئندة وتئر.
مةن ءوز ويئمدئ قاعاز بةتئنة ءتذسئردئم. ذزئن-ئرعاسئ وسئلاي، باؤئرئم. سوسئن تاعئ دا حابارلاسارمئز. اتا-اناثا، اؤئلداستارعا دذعاي-دذعاي سالةم ايتارسئث.
ئستئق ئقئلاسپةن، اعاث نذربول جذماعالي ذلئ
دةرةككوز: «قامشئ» سايتئ