مذحتار شاحان: قازئر عالامتوردا پرةزيدةنتتةن كةيئن ةث كوپ پئكئر ايتالاتئن ادام مةن ةكةنمئن

استانا. 21 - ماؤسئم. قازاقپارات.- بيئل 70 كة تولاسئز. مةرةيتوي الدئنداعئ كوثئل-كذيئثئز قالاي؟

مذحتار شاحان: قازئر عالامتوردا پرةزيدةنتتةن كةيئن ةث كوپ پئكئر ايتالاتئن ادام مةن ةكةنمئن

- مةن وسئ 70 جئلدئقتئ وتكئزبةي-اق قويسام، ادامداردئث مازاسئن الماي-اق قويسام دةگةن ويعا تئرةلگةنمئن. ءبئراق كةيبئر دوس-جاراندارئم «سئزگة دذرئس نيةت تانئتپاعان ادام ذلتقا، تئلگة دة دذرئس نيةت تانئتپايدئ، قايتا وسئ مةرةيتوي ارقئلئ كئمنئث كئم ةكةنئن ءبئلئپ الؤعا مذمكئندئك بار» دةگةن سوث، امالسئزدان كةلئسئم بةردئم.

- بذنئ سذراپ وتئرعانئم، ءوزئثئزدئث سذيئكتئ ذستازئثئز عابيت مذسئرةپوأ اتامئزدئث كةزئندة رةسپؤبليكا باسشئسئنا كئرئپ، «ك س ر و جازؤشئلار وداعئنئث 40 جئلدئق مةرةيتويئ قارساثئندا وداقتاس رةسپؤبليكالاردئث بارئندة ءبئر جازؤشئنئ سوسياليستئك ةثبةك ةرئ اتاعئنا ذسئنئپ جاتئر. ذندةمةي وتئرعان ءبئز عانا. التئن جذلدئز جازؤشئلارعا كةرةك ةمةس، ول قازاق حالقئنا كةرةك» دةگةن ءسوزئ ةسئمدة قالئپتئ. شاحانوأتئث تويئ شئنداپ كةلگةندة، شاحانوأقا ةمةس، دذرئس تذسئنگةن ادامعا قازاق حالقئنا كةرةكتئ توي. دةمةك، دوستارئثئزدئث ايتقانئ وتة دذرئس...

- كةيبئرةؤلةر 50-60-70 جئلدئعئن وتكئزگةندة، بيلئكتةن ماراپات كذتةدئ. كذتپةيتئن جالعئز مةن عانا. مةنئث ةرتةدةن قالئپتاسقان ءوز ذستانئمئم بار - وتان-انامئزعا جاساعان قئزمةتئمئز، ةثبةگئمئز ءذشئن ودان قذرمةت، ماداق كذتپةگةن ابزال. سةبةبئ ءبئز ونئث الدئنداعئ پارئزئمئزدئ دا، بورئشئمئزدئ وتةپ ءجذرمئز عوي. دةگةنمةن، وتان دا ءوز دارلانعان ذلدارئن ماداقتاؤئ شارت. ونئ ةشكئم دة جوققا شئعارمايدئ. ءبئراق، ول وتة ادئلةتتئ بولؤئ كةرةك. ال، قازئرگئ كةزدة كةز كةلگةن تذرمةدة ءشئرؤئ ءتيئس ذرئنئث ةكئ وردةن، ءذش مةدالئ بار. سولاردئث قاتارئندا جذرگئم كةلمةيدئ. مئنة، مةنئث ذستانئمئم. ذستانئمئما بايلانئستئ كذنئ بذگئنگة دةيئن قازاقستاننان العان قذرمةت قاعازئم دا جوق.

- العئثئز كةلمةسة دة، بيلئكتئث سئزگة بذيرةگئ بذرعان كةزدةرئ بولدئ عوي. سولاي ةمةس پة؟

- ءيا، ماعان حالئق قاهارمانئ اتاعئن بةرمةكشئ بولدئ. ءبئراق مةن جذيةلئ تذردة باس تارتتئم. ءوز ذستانئمئما ءوزئم قارسئ شئعا المايمئن عوي.

- قازئرگئ جازؤشئلار وداعئ تؤرالئ پئكئرئثئز؟

-  بذرئن وداق جانة وداق مذشةلةرئ ذلتتئق، تئلدئك مذددةلةرگة ارالاسئپ تذراتئن. نذرلان ورازالين باستئق بولعالئ بةرئ «جازؤشئلار وداعئ  ساياساتپةن اينالئسپايدئ» دةپ،  ةلدئك، ذلتتئق مذددةدةن جئلان كورگةندةي ذركةتئن بولدئ. ةث ءارئسئ «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئ دة تةك وزدةرئنئث جاقتاس ادامدارئن عانا ناسيحاتتايتئن وثاي جول تاؤئپ الدئ. ءبئزدئث جاساپ جاتقان جذمئسئمئز بئلاي تذرسئن، اتئمئزدئ اتاؤدان يمةنةدئ. ءوزئث بئلةسئث، جئل سايئن «مةملةكةتتئك ءتئلدئ قولداؤ» اكسياسئن وتكئزئپ ءجذرمئز عوي. سول اكسياعا الدئثعئ جئلئ 10 شاقتئ جازؤشئ عانا قاتئستئ. ارتئنشا ةكئ-ءذش كذننةن كةيئن جازؤشئلار وداعئنئث 70 جئلدئق مةرةيتويئ بولدئ. سوندا 1000 عا جؤئق جازؤشئلار، اقئندار، عالئمدار شئرت تذكئرئپ، شئرةنة بوي كورسةتتئ. ال، ءبئز شاقئرساق اكةمئزدئث شارؤاسئنا قول ذشئن بةرؤگة ذندةگةندةي ءبارئ دةرلئك سئرت اينالادئ.

 مذنئ قالاي تذسئنةمئز؟ ذلت، ءتئل مذددةسئ مذزعا وتئرسا، سول اقئن-جازؤشئلارئثئزدئث ةرتةث كئمگة كةرةگئ بار؟ ةگةر مةن 1989 - جئلئ قازاق ك س ر جوعارعئ كةثةسئندة ورئس ءتئلئ مةملةكةتتئك ءتئل مارتةبةسئن الئپ كةتكةن تذستا، سول قالامگةرلةر سياقتئ ءذنسئز وتئرا بةرگةنئمدة، ياعني، قازاق ءتئلئنئث جةكة-دارا مةملةكةتتئك ءتئل اتانؤئنا بيلئككة اشئق تذردة قارسئ شئقپاعانئمدا، بذگئنگئ تاثدا قازاق حالقئنئث 80-85 پايئزئ ورئس بوپ كةتكةن بولار ةدئ. ال 1994- جئلئ جانة 2009 - جئلئ «قازاقستاندئق ذلتتئ» توقتاتپاعانئمئزدا، بذگئنگئ تاثدا قانداي كذي كةشةر ةدئثئزدةر؟ قازئرگئ كةزةثدةگئ 1000 عا تارتا اقئن-جازؤشئنئث 40-50 ئ بئزبةن بئرگة جذرسة، بيلئك ذلتتئق، تئلدئك مذددةگة باسقاشا كوزبةن قاراؤئ ابدةن مذمكئن ةدئ. مئنة، سوندئقتان، جةكة مذددةسئن عانا العا تارتئپ، ةلدئك، ذلتتئق مذددةگة تةرئس قاراعان قالامداستارئما وي سالؤ ماقساتئندا جازئلعان «اقئندئقتئث مئندةتئ مةن ازابئ نةمةسة 21- عاسئرداعئ اقئندئق، ازاماتتئق ذستانئمئم» دةگةن ولةثئمدئ نازارلارئثئزعا ذسئنايئن:

«ولةث قذراؤ - اقئندئقتئث كوپ قئرئنئث ءبئر ءتذرئ.

تةك سول ءذشئن ونئ ارداقتاؤ، جونسئزدةؤ ءهام كذلكئلئ.

ءداؤئرئ مةن بيلئگئنة سانالعانمةن الئمدئ،

ذلتئن ساتقان اقئندار بار، ءبئراق جئرئ دارئندئ...

ةرلئگئ جوق، ةلدئگئ جوق، اؤزئ عانا بةلسةنةر،

سوزدةن ءئسئ الشاق جاتسا، وعان قالاي ةل سةنةر؟

نةگة بذگئن ذلت مذددةسئ ناؤقاس جانداي تةثسةلةر؟..

مذنداي شاقتا اقئندئق كذش تةك شئندئقپةن ولشةنةر.

ناعئز اقئن ءار كةزةثدة ءوزئن قاعئپ ذلةستةن،

ذلتتئق رؤحي مذددة شئثئ - شئندئق ءذشئن كذرةسكةن.

شئندئق كاؤسار اقئندئققا بولؤ كةرةك اسئل ءان،

شئندئقتئ ايتئپ ةر ماحامبةت ايئرئلعان باسئنان.

«اقئندار از سئن ساعاتتا سوزدةن ءئسئ زورايعان»،

دةسةكتاعئ «اباي قاشان جول ئزدةپتئ وثايدان؟»

ةل، ذلت جايلئ سئرلارئمةن،

جئرئ بيئك تذرعانئمةن،

ءئسئ ءذشئن مةن ماحامبةتتئ بيئك قويام ابايدان!

بذل ادامدئق ذستانئمئم قالئپتاسقان تالايدان.

كئم تانئسا ماحامبةتتئ شئندئعئنان تانئسئن.

حالقئن مذثعا قالدئرعانمةن،

ساتقئنعا باس الدئرعانمةن،

ةثكةيتپةستةن ساقتاي ءبئلدئ ول ذلتئنئث ءور نامئسئن.

جذرت سوندئقتان ءپئر تذتادئ ماحامبةتتةي ارئسئن!..

.............

كذرةس ءالئ ءجذرئپ جاتئر شئندئق ءذشئن، ار ءذشئن..

شئندئعئ جوق پةندةلةردئ باسار ؤاقئت كوشكئنئ.

داثققا مويئن سوزعانئمةن،

توم-توم ولةث جازعانئمةن،

شئندئعئ ولگةن اقئنداردئث اقئن ةمةس ةشبئرئ!

شئندئعئ ولگةن مئنةزسئزدئك بولماق كئمنئث ماقتانئ؟

قازئر بارلئق سالالاردئ مئنةزسئزدةر قاپتادئ.

باسشئلارعا جاعئمپازدئق بذل كةزةثدة دارا كذش،

سودان اقئنسئماقتاردئث كوبئ «تؤفلي جالاعئش».

شئنشئل اقئن بولؤ دةگةن - ازاپتئث ةث ازابئ،

سول ازاپقا توزة ءبئلؤ - عاجاپتئث ةث عاجابئ.

سوثعئ ون جئلدا ءوز تئلئمدة، وي-سانامدا جاثعئرار،

ءبئر جاقسئ ولةث وقئماپپئن ءوزئمدئ تاث قالدئرار.

قانشاما جئر جاثالئقسئز، تذيسئگئ جوق، الدئ بار،

ءسوز تئركةسئ نةگئزئندة تةك ذيقاسئ ءسان قذرار.

اقئندئق كذش - ايتئلماعان وي-سةزئمدةر جيئنئ،

ول بيئكتةن بوي كورسةتؤ - قيئننئث ةث قيئنئ!

باستئ ماقسات - ءوز حالقئثنئث سان عاسئرلئق اعئسئن،

جةثئسئ مةن جةثئلئسئن، ءتئلئن، رؤحئن، نامئسئن،

جذرةگئثنئث ساناسئنان، ةلةگئنةن وتكئزؤ،

جانة ونئث قاسئرةتئن،

ذلتقا، تئلگة باس يةتئن،

قالئث ةلگة جئرمةن، ئسپةن، مئنةزئثمةن جةتكئزؤ.

جةتكئزة الماي دئرئلدةسةث... ول - شوشئنؤ، توسئلؤ،

ذركةكتةردئث، قورقاقتاردئث قاتارئنا قوسئلؤ.

وندايلاردئث ماثدايئنا ماثگئلئككة سور قاتقان،

ةشقاشاندا شئنشئل اقئن شئققان ةمةس قورقاقتان!

ال ءبئز بولساق ءتئلدئ قورعاپ، رؤحتئ قولداپ وتاندئق،

تئلدةن قاشقان قذلئقسئزعا،

كوسموپوليت ذلتسئزعا،

ةلدةن ةرةك «اسئرة ذلتشئل»، «حالئق جاؤئ» اتاندئق.

اقئنعا ةگةر رؤحئنا ساي كذرةسكةرلئك قونباسا،

ودان ذلكةن ءورئس كذتؤ، جةثئس كذتؤ دالباسا!»

- ال، اقئنئ، جئراؤئ ةث ارداقتئ، ةث قادئرلئ، ةث ابئرويلئ ادامئ بولعان، ةل اؤزئنا دا قاراعان، الاقانئنا دا سالعان قازاقتا اقئننئث ورنئ ءتئپتئ ةرةكشة ةدئ عوي. سول اقئندار قايدا بذگئن، نةگة ولار مايدالانئپ كةتكةن؟

- بذنئث بارلئعئ زامانعا وراي. كوپشئلئگئ ت ج-لئقتئ، ياعني، «تؤفلي جالاؤدئ» جاقسئ جولعا قويئپ الدئ. مةن ءوزئم ةجةلگئ قالپئمدا كةلة جاتئرمئن. سوأةت ذكئمةتئ كةزئندةگئ اقئنداردئ الئپ قاراثئزشئ، بارلئعئ كومپارتياعا، لةنينگة، ماركسكة، ةنگةلسكة ارناپ ولةث جازعان. باسقانئ بئلاي قويعاندا مذقاعالي ماقاتايةأتئث ءوزئنئث وسئ تاقئرئپتارعا ارناعان جئرلارئ، داستاندارئ بئر توم بولادئ. مةن ولارعا مذلدة بذرئلعان ةمةسپئن.

- نةگة؟

- ول كةزدة دة مةنئث ذستانئمئم وسئنداي بولدئ.

- ال ةندئ، وسئ قالپئثئزبةن، ادئلةتسئزدئكپةن كذرةسةمئن دةپ ءجذرئپ، اباي اتاثئز سةكئلدئ جالعئز قالعان جوقسئز پا؟

- ارينة، ول جاعئ دا بار. كولبيننئث كةزئندة دة سولاي بولدئ. ءتئپتئ، كولبين ارال پروبلةماسئن، كةيئننةن جةلتوقسان وقيعاسئن دا «شاحانوأ ماسةلةسئ» دةپ اتادئ. كةلة-كةلة مةملةكةتتئك ءتئل مذددةسئ دة وسئعان جاقئندادئ. قايتةمئز، قذداي بئزگة وسئنداي تاعدئر جازعان شئعار. ةندئ «ح ج»-عا، «حالئق جاؤئنا» اينالدئق.

- سوثعئ جئلدارئ سئزدة شارشاؤ بارئ بايقالادئ. مةنئثشة، ةشكئم نةگة شارشادئثئز دةپ ءسئزدئ كئنالاؤعا دا  ءتيئستئ ةمةس...

- سوثعئ كةزدة دةنساؤلئعئم سئر بةرئپ ءجذر. كةيدة، ءتذن ئشئندة اؤا جةتپةي تذنشئعئپ، شوشئپ ويانئپ كةتةمئن...

- «جالئن» جؤرنالئنا مةملةكةت تاراپئنان قارجئ بولئنبةگةنئنة جارتئ جئل بولئپتئ. بذل نة، بيلئكتئث سئزگة جاساپ جاتقان قئسئمئ ما؟

- سولاي دةؤگة ابدةن بولادئ. التئ اي بولدئ، ءوزئم دة، قئزمةتكةرلةرئم دة ايلئق المادئق. ةگةر ءبئزدئث ايلئقپةن عانا كذن كورةتئنئمئزدئ ةسكةرةر بولساق، ذجئم ءذشئن بذل ذلكةن اؤئرتپالئق. باسپاحاناعا كةپئلحات جازئپ، «بيلئك اقشا بوساتقان كةزدة تولةرمئز» دةپ جؤرنالدئث ءتورت سانئن شئعاردئق. قازئر ولار سول قارجئنئ تولةمةدئثدةر دةپ، ءبئزدئ سوتقا بةرگةلئ جاتئر.

- قازاقستانداعئ كوپتةگةن جؤرنالدار، گازةتتةر، باسپالار جةكةشةلةندئرئلگةن. ءسئز نةگة «جالئن» جؤرنالئن جةكةشةلةندئرئپ المايسئز؟

- بذل يدةيانئ ماعان وسئ ماسةلة توثئرةگئندة تاجئريبة جيناقتاعان ادامدار دا بةرگةن. بيئل بةس جئل بولدئ بيلئك دةس بةرةر ةمةس. بذگئنگئ تاثدا كةز كةلگةن ادام جؤرنال، گازةت يةلةنة الادئ. بار پالة جؤرنال ورنالاسقان ءتورت-بةس بولمةدة بولئپ تذر. ةگةر سول ءتورت-بةس بولمةنئ جةكةشةلةندئرسةم، بئرةؤلةر مةنئ ذلكةن باي بوپ كةتةر دةپ قاؤئپتةنة مة، وسئ جاعئنا اقئلئم جةتپةدئ. ايتةؤئر كةدةرگئ جاساؤمةن كةلةدئ. كوپتةگةن قوعامدئق ذيئمداردئث جانة ولاردئث ةلدئك، ذلتتئق مذددةلةرئ وسئ مةنئث قاسئمدا، «جالئن» جؤرنالئ يةلةنگةن بولمةلةردة بوي كوتةرمةدئ مة؟ بالكئم، بيلئك وسئ جاعئنان بئزگة كةدةرگئ جاساعئسئ كةلگةن شئعار. ةلگة، ذلتقا ءبئر تيئن پايداسئ تيمةگةندةر حالقئمئزدئث بايلئعئنئث پالةنباي پايئزئن يةلةنئپ وتئرعان جوق پا؟ ويلاناتئن، كذرةسةتئن ماسةلةلةر الدا سياقتئ...

- جذرتتئث عالامتورداعئ ءوزئثئز تؤرالئ ايتئلعان عايبات سوزدةرگة، وسةكتةرگة قالاي شئدايسئز؟

- قازئر عالامتوردا مةن جونئندة 100 مئثنان استام ماقالالار، پئكئرلةر بار كورئنةدئ. پرةزيدةنتتةن كةيئن ةث كوپ پئكئر ايتالاتئن ادام مةن ةكةنمئن. قايبئر جئلئ گةرمانيانئث 12 قالاسئندا «وركةنيةتتئث اداسؤئ» اتتئ رومانئما بايلانئستئ كةزدةسؤلةر، وقؤشئلار كونفةرةنسياسئ وتكةندة، مةنئث شئعارمامدئ نةمئس تئلئنة اؤدارعان فريدريح حيسةر نةمئس جةرئندة مةنئث شئعارماشئلئعئم تؤرالئ ءتورت جذزدةن استام ماقالالار جارئق كورگةنئن ايتئپ ةدئ. ةگةر وسئعان ذقساس جاعدايلار جاپونيادا، پاكئستاندا، فرانسيادا، قئرعئزستاندا، ت.ب. ةلدةردة بولعانئن ةسكةرسةك شة؟ ءبئراق بذگئنگئ تاثدا عالامتور ءبارئن باسئپ وزدئ عوي...

- جاقئندا عانا «اثئز ادام» جؤرنالئ ءوزئنئث ءبئر سانئن تذگةلدةي سئزگة ارناپتئ. ادةتتة «اثئز ادام» ءابؤ-ناسئر ءال-فارابي، اباي، ماحامبةت، جامبئل، احمةت بايتذرسئن ذلئ، مذحتار اؤةزوأ، دئنمذحامةد قونايةأ، ءشامشئ قالداياقوأ، ت.ب. سةكئلدئ ومئردةن وزعان ادامدارعا بةرئلسة، ازئرگة كوزئ ءتئرئ ادامداردان ةلباسئ ةكةؤئثئز عانا ورئن الئپسئزدار. كوپ تذلعالاردئث ءسئز تؤرالئ ايتقان پئكئرلةرئنة ءتانتئ بولدئق. ءبئراق حاسةن قوجا-احمةت قانا «شاحانوأ جةلتوقسان وقيعاسئنا ةش قاتئسئ جوق ادام» دةپ پئكئر ايتئپتئ. بذعان قالاي قارايسئز؟

- پةندةشئلئك نة دةگئزبةيدئ؟ ايتا بةرسئن! جةلتوقسان وقيعاسئن تةكسةرةتئن كوميسسيا قذرئپ، ونئث جذمئسئن جذرگئزئپ جاتقانئمدا وسئ حاسةن قوجا-احمةت ماعان كةلة قالدئ. ناق سول ساتتة حاتشئ قئز ماعان ءبئر حات اكةلئپ بةردئ. وندا جةلتوقسان كوتةرئلئسئ كةزئندة قاؤئپسئزدئك كوميتةتئندةگئلةر ءبئر ماشينةگة تولتئرا اراق تيةپ، الاثعا جينالعان جاستارعا اكةلئپ تاراتقان ةكةن. حاتتئ سول ماشينةنئث جذرگئزؤشئسئ، «ةثبةكشئ قازاق» اؤدانئنئث تذرعئنئ جازئپتئ. حاسةن حاتتئ وقي سالا، وسئنئ ءوزئ تةكسةرگئسئ كةلةتئنئن ايتئپ، مةنئث رذحساتئممةن حاتتئ قالتاسئنا سالئپ الدئ. اقئرئندا سول حاتتئ ذشتئ-كذيلئ جوق ةتتئ. كةيئننةن ماعان ءبئر توپ جةلتوقسانشئلار ارنايئ حات جازئپ، حاسةن قوجا-احمةتتئث «ذشةؤدةگئ» تؤئسقاندارعا قئزمةت ةتةتئنئن، سةبةبئ قاؤئپسئزدئك قئزمةتكةرلةرئنة ارنالعان دةمالئس ذيئندة تئنئعاتئنئن ايگئلةگةن بولاتئن. ونئث بذدان وزگة دة كذدئكتئ جاقتارئن، ءتئپتئ ءبئر كةزگئ قاؤئپسئزدئك كوميتةتئ ءتوراعاسئنئث ول تؤرالئ پئكئرئن «ازاتتئق» راديوسئ ارقئلئ جذرتقا جايئپ سالعانئمدا، ماعان بئتئسپةس جاؤعا اينالدئ... قايتةمئز، امان بولسئن!

-راحمةت، اعا! جامبئل اتاثئز سياقتئ قاجئرلئ-قايراتتئ كذيدة 100 گة جةتة بةرئثئز! 

    سذحباتتاسقان ءومئرزاق اقجئگئت

                                                       دةرةككوز: www.gu-gu.kz

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى