بذگئنگئ قازاق كينوسئندا ذلتتئق بولمئس كةمشئن جاتئر - ذلاربةك نذرعالئم ذلئ
استانا. 21- ماؤسئم. قازاقپارات - اثگئمةنئ قازاق كينوسئنئث كذن ساناپ قاناتئن كةرئپ كةلة جاتقاندئعئنان، ولاردئث شةتةلدةردة ذيئمداستئرئلاتئن ذلكةندئ-كئشئلئ بايگةلةردة بئرئنةن ءبئرئ اسئپ سئيلئق الئپ جذرگةندئگئنةن،
جةكة كينوستؤديالاردئث دا وركةندةپ كةلة جاتقاندئعئنان، بولماسا سوثعئ جئلدارئ مةملةكةت مول قارجئ ءبولئپ، «قازاق فيلم» كينوستؤدياسئ شئتتاي جاثالانعاندئعئنان باستاپ كةپ جئبةرؤگة بولار-اق ةدئ. ءبئراق، قازئرگئ قازاق كينوسئ جايئندا ءسوز قوزعاي باستاساث، قالام ذشئنا الدئمةن كوپشئلئك كورةرمةن قاؤئمنئث كوثئل-نازئ، كوپ سذراعئ ورالادئ. اتتاپ كةتة المايسئث. اينالئپ وتة المايسئث. ءبارئن تئزبةلةپ وتئرؤ تاعئ مذمكئن ةمةس. نةگئزگئ ءتذيئن - بذگئنگئ قازاق كينوسئنداعئ ذلتتئق بولمئستئث كةمشئندئگئ. بةتئمةن كةتكةن بةي ادةپ كارتينالارعا شامئرقانئس. ذلت پةن ذيات ماسةلةسئندة تامئر تةپسئنتكةن نامئس. تالاس-تارتئس. مذنداي ناز-نالانئث بوگةؤئن اعئتپاي-اق قويالئق. ءبئزدئث ماقسات، ةكئ اراداعئ وتتئ شالانئ قاعئستئرئپ قويئپ، جالئنئنا الاقان قاقتاپ وتئرؤ ةمةس.
كةز كةلگةن دذنيةنئ سئناسا جةرگة تئعئپ، ماقتاسا اسپانعا شئعارئپ جئبةرؤ ادئلدئك تذرعئسئنان سويلةگةنگة جاتپايدئ. ادئلدئك دةگةندئ حاكئم اباي «ءار نةگة ءدال وزئندةي باعا بةرمةك»، دةيدئ. بذنئ اردةمةگة باعا بةرئپ، پئكئر ايتاتئن سئنشئعا عانا ةمةس، رةجيسسةردئث كينوداعئ ءار دةتالئن تاپ باسئپ تانئپ، وعان ءدال ءوزئنئث باعاسئن بةرئپ، شئنايئ ءمانئن اشئپ كورسةتة الؤئنا دةيئن قاتئستئ ءسوز دةؤگة بولادئ. بذل، ةث الدئمةن، رةجيسسةردئث، سسةناريشئنئث، ءتئپتئ، كةز كةلگةن شئعارماشئلئق يةسئنئث ءوز تؤئندئسئنا دةگةن ادئلةتتئلئگئ. ال اركئم ءوزئنئث ءالئ جةتكةن جةرگة دةيئن عانا ادئلةتتئ بولا الادئ، دالدئكتئ سوعان دةيئن عانا ذستاي الادئ. ءارئ قاراي «ارتئق قئلؤ» باستالماق.
سونئمةن، قازاق كينوسئنئث بذگئنگئ جاي-كذيئن ءالئمئز جةتكةن جةرگة دةيئن از-كةم ءسوز قئلؤدئ ماقسات ةتتئك. اثگئمةنئ ةلئمئزدةگئ ءتذرلئ مةرةكة-مةيرامدار كةزئندة بولاتئن «قازاق كينوسئنئث ون كذندئگئ»، «قازاق كينوسئنئث كذندةرئ»، «قازاق كينوسئنئث اپتالئعئ» دةگةن سةكئلدئ ارنايئ باعدارلامالاردان باستاساق. باسقالارعا قالاي ةكةنئن قايدام، وسئ ءبئر ءسوز تئركةستةرئ ءبئزدئث قذلاققا «قازاق بويئنداعئ قازاقئلئقتئث ون كذندئگئ» دةگةن سةكئلدئ ئثعايسئز ةستئلةدئ. انئعئندا، قازاق مةملةكةتئندة ايتئلئپ جاتپاي-اق، جئل بويئ قازاق كينوسئنئث كذندةرئ بولؤئ ءتيئس قوي.
ءوزئمئز بئلةتئن وزگة ةلدةردة تذگةل سونداي. «جاپون كينوسئنئث قازاقستانداعئ ون كذندئگئ» نةمةسة «قازاق كينوسئنئث فرانسياداعئ اپتالئعئ» دةسة ورئندئ-اق. ءار قازاقتئث ذيئندة جئل بويئنا وزگة جذرتتئث كينوسئ سايران سالئپ، مةرةكة-مةيرامداردا عانا سئرتتان كةلگةن قوناقتاي بولئپ «قازاق كينوسئنئث كذندةرئ» ءوتؤئ - كورةر كوز، ةستئر قذلاققا ةرسئ ةمةس پة؟! جانة ول كذندةرئ مئندةتتئ تذردة بذكئل قازاق كورةرمةندةرئ وزدةرئنئث ابدةن جاتتاپ العان «قئز جئبةك» پةن «مةنئث اتئم - قوجانئ» قايتا ءبئر پئسئقتاپ الؤعا تؤرا كةلةدئ. وسئ كينولاردئ ءار كورگةندة ءبئر قذپياسئ اشئلئپ وتئراتئن ةتئپ جاساپ قويعانداي اسةر قالدئرادئ.
وتكةندة عانا كورگةنسئث، مئنة، تاعئ كورئپ وتئرسئث. ةندئ، الگئ ويدان ورئپ، قئردان قئرئپ، ارتئنان قؤئپ جةتة الماعان جذلدةنئ الدئنان توسئپ، قذرئقتاپ جذرگةن كةيئنگئ كةزدةگئ «ءبئرتؤار» كينولار قايدا؟ ءبئز ولار نةگة قويئلمايدئ دةپ وتئرعان جوقپئز، ارينة، نةگة كوپشئلئك كورةرمةننئث ةسئندة قالئپ، تئم بولماعاندا كةلةسئ مةرةكةلةردة اسئعا كذتئپ وتئرارداي كوثئل جاؤلامايدئ؟ بذل جاعداي - كوپ ماسةلةنئث ءبئر كورئنئسئ. باعامداپ كورةلئك.
قازئرگئ قازاق كينوسئ فةستيأالشئل بولئپ العانئ راس. ونئ جامان دةمةيمئز. ءبئراق، فةستيأالدئث دة فةستيأالئ بار، ولاردئث پيعئل، ماقساتتارئ دا ءار تذرلئ. ءار فةستيأال ءوز ماقساتئنا كةرةك كينوتؤئندئسئن تاثداپ جذلدة بةرةدئ. سوندئقتان بذل كذندة فةستيأالدةردةن جذلدة الؤ وثاي دا ةمةس، قيئن دا ةمةس. ماقساتئن ءدوپ باسساث بولعانئ، سةركةدةي ماثئراپ العا وزاسئث. سوثعئ ءذش-ءتورت جئلدا فةستيأالگة قاتئساتئن قازاق كينولارئ «ارؤلار بايقاؤئنا» باراتئنداي جالاثاشتانئپ، ةل بةتئنة شئركةؤ بولارداي ءار تذرلئ ةرسئ قئلئقتارئمةن تانئمال بولا باستاؤئنان دا بئردةثةلةر اثعارؤئثئزعا بولادئ. شةتةلدةن جذلدة الئپ كةلسة بولدئ، شةدةأر ساناپ ءبئز وتئرامئز. جانئمئزعا جاقئندئعئنان نةمةسة ئزدةگةنئمئزدئ تاپقاندئعئمئزدان ةمةس، فةستيأالدة سئيلئق العانئ ءذشئن كةرةمةت دةيمئز. ذلتتئث ءدئلئ، تاريحئ، مذثئ، قؤانئش-قايعئسئ، ارمانئ، مذراتئ قايدا؟ بذلار جايئندا كينو ءتذسئرئپ جذرگةن ءبئرلئ-جارئم رةجيسسةرلةر كوبئنةسة فةستيأال اياسئنان تئس جةردة.
ةشكئ سذيرةپ ةؤروپانئ شارلاپ شئقتئق. جذلدةدةن جذلدة قويعان جوق. «تيؤلپان» دةپ اتالاتئن ءبئر كينونئث فةستيأالدةردة العان سئيلئعئن ساناپ كورئثئز. سيؤريحتةگئ كينوفةستيأالدة گران-پري العان - «تيؤلپان»، مونرةالداعئ باسةكةنئث ذزدئك فيلمئ اتالعان - «تيؤلپان»، تذركيانئث بؤرساداعئ فةستيأالئندة رةجيسسؤراسئ ءذشئن ماراپاتتالعان - «تيؤلپان»، كوتبؤستةگئ كينوفةستيأالدة گران-پري العان - «تيؤلپان»، فرانسيانئث ءبئلئم مينيسترلئگئنئث ارنايئ جذلدةسئن العان - «تيؤلپان»... س.دأورسةأويدئث بذل كينوكارتيناسئنئث باياندايتئنئ - ةن دالادا مال باققان قازاق قئزئنئث (تيؤلپان دةگةن قئزدئث اتئ، ايتپاقشئ) سئركةسئن سئعئپ، قانئن جالاپ، ءذي ئشئنة دارةت سئندئرعانئ سئندئ ارةكةتتةرئ. قالعانئن سوعان دةيئنگئ جانة سودان كةيئنگئ كورئنئستةر دةپ ايتا بةرؤئثئزگة بولادئ. ال بئزگة ةث اؤةلگئ كةرةگئ جذلدة ةمةس، كينونئث ءوزئ ةدئ عوي...
وسئندايدا، تذسئرگةن كينوسئن كورئپ وتئرئپ شاكةن ايمانوأ، ابدوللا قارساقبايةأتئ: «تئرئسئندة ءبئر كورةر مة ةدئ» دةپ تامساناتئنئمئز ةسكة تذسةدئ. و كئسئلةرگة دةگةن وسئنشالئق سذيئسپةنشئلئك ولاردئث العان جذلدةسئنةن ةمةس، قالدئرعان ونةر-ونةگةسئنةن ةكةن. ءماجيت بةگالين: «مةن فيلمدئ قازاق كورةرمةندةرئ ءذشئن تذسئرةمئن. ةث اؤةلئ مةنئث فيلمئمدئ ءوز ةلئم قابئلداؤئ كةرةك. سودان كةيئن وزگة جذرت مويئنداسئن»، -دةپتئ. بئزگة كةرةگئ دة وسئ ةدئ.
وكئنئشكة قاراي، ونئ وزئمئزدةن ةمةس، وزگةلةردةن كوپ كورةمئز. بذگئندة كوپ ةلدةردة جةكة رةجيسسةر عانا ةمةس، تذتاس جذية ةث اؤةلئ ءوز ةلئنئث ئشكئ رئنوگئنا جذمئس ئستةيدئ. وعان مئسالدار جةتةرلئك. الئستئ ايتپاعاندا، ئرگةلةس وتئرعان وزبةكستان، تاجئكستان، ازةربايجان، گرؤزيا، تذركئمةنستان، تذركيا ةلدةرئ وزدةرئنئث ذلتتئق كةلبةتئن كةستةلةيتئن تؤئندئلار جاساؤدئ باستئ نئسانا ةتئپ جذمئس ئستةؤدة. ونئث ناتيجةسئن، ارينة، ةلئ كورئپ وتئر. جانة ولار سول سةبةپتئ كوشتةن قالئپ قويعان جوق. وزدةرئ دة ؤئزعا جارئپ، «الةمدئك دةثگةيگة» دة سارقئت ئشكئزئپ ءجذر. بذل مئسالدار ازدئق ةتةدئ دةسةثئز، جئلئنا 300 دةن اسا كينو ءونئم شئعاراتئن رةسةيدئث ءوزئن عانا ةمةس، اينالاسئن قوسا شارپئپ وتئرعانئن ايتايئق.
ءذندئستاننئث جئلاي ءجذرئپ بيلةپ، جئرلاي ءجذرئپ توبةلةسةتئن تالاي كينوسئ ايدالادا جاتقان ءبئزدئث كوز جاسئمئزدئ ءبئر-ءبئر سئعئپ الؤئمئزعا سةبةپ بولعانئن ةسكة الئپ قويئثئز. ءتئپتئ، ولار حالقئنئث تذرمئس جاعدايلارئنئث اؤئرلئعئن، كةدةيلئگئن ةسكةرة وتئرئپ، قانشا قيئندئققا ذشئراسا دا، سوثئندا قالايدا جةثئسكة جةتةتئن كةيئپكةرلةر سومداپ، ءوز حالقئنا ءذمئت، جئگةر سئيلايدئ. ءسويتئپ، كينوداعئ باس كةيئپكةر سوثئندا مذراتئنا جةتةتئن (ءبئزدئث ةرتةگئلةر سةكئلدئ) مةلودراما جانرئن وزدةرئ جةكة يةلةندئ. قازئر بذكئل الةمدةگئ كينو سالاسئنداعئ وقؤ ورئندارئندا ءذندئستاندئ مةلودراما جانرئمةن قوسا ايتادئ. ولار اؤئر قيئندئق استئنداعئ ميلليونداعان حالئق بذنداي فيلمدةردئ كورؤ ارقئلئ رؤحاني ازئقتانئپ، ءومئر سذرگةنئنة كوز جةتكئزدئ. بذل ةل قازئر دة ءوز ئشكئ قاجةتئن ءوزئ قامداپ وتئر.
ال بذگئندة ةلئمئزدئث كينو كةثئستئگئندة 94 پايئز شةتةلدئك كينو ونئمدةر مةن 6 پايئز قازاقستاندئق تؤئندئلار جارئسقا تذسؤدة. مذنئث ءوزئ سوثعئ ةكئ جئل ئشئندة 3 پايئزدان جوعارئ قارقئنمةن كوتةرئلگةن. ةندئ وسئ 6 پايئزدئ جاثا عانا ايتقان رؤحاني، ذلتتئق ولشةمدةرگة سالئپ كةپ جئبةرسةك قانشاسئ بار، قانشاسئ جوق بولئپ شئعاتئنئن ءبئر قذداي ءبئلسئن.
دةسة دة، مئسئقتاي كوز جذمئپ، مئسقئلداي ءسوز قؤئپ، اؤئزدئ قؤ شوپپةن سذرتپةك ويئمئز جوق. جةكةمةنشئك كينوستؤديالار ءونئمئ بولسئن، «قازاقفيلم» ءونئمئ بولسئن سوثعئ جئلدارئ تذسئرئلگةن ءبئراز كينوكارتينالاردئث جذرت كوثئلئنةن شئعئپ، كينو سئنشئلاردئث دا وثدئ باعاسئن الئپ جذرگةنئن بئلةمئز. ولار «مذستافا شوقاي»، «قوش بول، گذلسارئ»، «ساردار»، «ءبئرجان سال»، «بالالئق شاعئمنئث اسپانئ»، «شذعا» جانة وسئ كذننئث وقيعالارئنا قذرئلعان «اكةم ةكةؤئمئز»، «ءسئز كئمسئز، كا مئرزا؟»، «اداسقاندار»، «اعايئندئلار» سةكئلدئ تؤئندئلار.
«اعايئندئلار» دةمةكشئ، وسئ ارادا قازاق تةلةارنالارئندا تاپشئلئق تانئتئپ وتئرعان قازاق سةريالدارئ جايئنداعئ ماسةلةنئث قاندئ ءئرئثئ بذرق ةتة قالادئ. ويتكةنئ، حالقئمئزدئث باسئم بولئگئ، سونداي-اق، سپؤتنيكتئك تةلةارنالارعا قولئ جةتة الماعان بولئگئ كينوتةاترئ كةثةس وداعئمةن بئرگة قذلاپ قالعان اؤئلدئ جةرلةردة تذرادئ. ةندئ ونئث ورنئن تةك تةلةارنالار تولئقتئرادئ دةگةن ءسوز. رةجيسسةرلةرئمئز فةستيأال قؤالاپ ءجذرئپ الئستاپ كةتكةنئمةن، اؤئلدار ءوز ورنئندا دةيئك. حالقئ دا سوندا ءومئر سذرؤدة. ءانشئ-ءبيشئنئث ئرتئث-جئرتئثئنا ابدةن «تويئپ» وتئرعان ولارعا ةندئ ءتالئمئ كذشتئ، تاربيةسئ مول، كذندةلئكتئ ءومئرئنئث ايناسئ ئسپةتتئ سةريالدار قاجةت. ول وزئمئزدة جوق بولسا قايتپةكپئز؟ وزگة جذرتتئث تاريحئ مةن سالت-سانا، بولمئس-ءبئتئمئن «ذگئتتةپ» وتئرعاننان باسقا امالئث جوق.
وسئ كذنئ تةلةارنالاردئث بةلگئلئ ءبئر ؤاقئتئن «جاؤلاپ» العان وزگة ةلدةردئث سةريالدارئ وسئ قاجةتتئلئكتئث ورنئن تولتئرؤعا جاراپ باعؤدا. ال ءوزئمئزدئث سةريالدار ساناؤلئ عانا. ساناؤلئنئث ءوزئ كوثئلئثدئ كونشئتپةيتئن قويئرتپاق دذنيةلةر. ويتكةنئ، قازاق قوعامئنئث ناقتئ ءبئر قئرئن نةمةسة قازاقتئث ءوز بولمئسئن جاساندئلئقتان ادا كارتينالارمةن حالقئمئزدئث وزئنة كورسةتكةن بئردة-ءبئر ذزاق سةريال جوق. اينالاسئ 4-5، ايتپةسة 10-15 سةريالئ فيلمگة دارئگةر، مذعالئم، ذششقئش، عالئم، مذگةدةك، مولدا، ءانشئ، ماسكذنةم، قوعام قايراتكةرئ، ت.ب بةينةلةرئن تئقپالاؤ شئنئندا دا قويئرتپاق جاساؤ ءذشئن جةتكئلئكتئ. ءبارئن ايتام دةپ ءبئرئن دة ايتا الماؤ دةيدئ مذنئ. سةنبةسةثئز، و باستاعئ «توعئسقان تاعدئرلار» دذنيةسئنةن باستاپ، وسئ كذنگئ «بولاشاققا» دةيئنگئ قازاق سةريالدارئن قازاقتئث ءوزئ نةگة قئزئعئپ كورمةيتئنئن ويلاثئز.
كينوتانؤ ساباعئنان شاكئرت تاربيةلةيتئن ءبئر اپايئمئزدئث: «وسئ ءبئزدئث قازاققا سةريال جاراسپاي ما، قالاي ءوزئ؟» دةپ ازئلدةگةنئ بار ةدئ. بذل ءازئلدئث ار جاعئندا كوپ ماسةلة جاتئر. بئرئنشئدةن، ءبئزدئث سةريال ءتذسئرؤ تاجئريبةمئز از. ةكئنشئدةن، كوپتةگةن رةجيسسةرلةردئث ونئ مةنسئنبةيتئنئ بار. «مةنسئنئثكئرةيتئندةرئ» ذلتتئق بولمئسئمئزدئ تاپ باسئپ تاني الماؤدا. ةندئ، وسئ ماسةلةنئ شةشؤدئث ءبئر-اق جولئن ايتايئق. سةريالدار كوپتةپ ءتذسئرئلؤئ قاجةت. سةريالدئث قاراپايئم حالئقتئث رؤحاني ازئعئ ةكةنئن تذسئنةتئن كةز جةتتئ دةپ ويلايمئز. رؤحاني ازئقتئ مولايتئپ وتئرؤ ارقئلئ عانا ءار سةريالدئ ءوز جذگئن ءوزئ ارقالايتئنداي ةتئپ جاساؤعا بولادئ.
بذگئنگئ كورةيا، قئتاي، تذركيا بذل وتكةلةكتةردةن وتكةن. سوندئقتان جاقسئ ما، جامان با، سةريالدار ءتذسئرئلئمئ كوبةية بةرسة، ءبئز دة از جئلدئث ئشئندة «سةريال جاراساتئن» ةلگة اينالئپ شئعا كةلةرمئز.
تئزبةكتئ فيلمدةر (سةريالدار) جايئنداعئ ويئمئزدئ وسئ ارادان توقتاتا تذرئپ، جوعارئدا اتالعان ماقتاؤلئ كينوكارتينالاردئث ئشئندةگئ بئرئنة وقئرمان نازارئن اؤدارعئمئز كةلةدئ.
ول - «ءبئرجان سال». دوسحان جولجاقسئنوأ پةن رئمبةك الپيةأ رةجيسسةرلئك ةتكةن بذل فيلم، ةث الدئمةن، ءوزئنئث تاريحي سيپاتئن تولئعئمةن اشا ءبئلدئ. فيلم باسئندا تازئ جذگئرتئپ، قئزئقتاپ قؤئپ جذرگةن كوكجالدارئن اق پاتشانئث اسكةرلةرئ مئلتئقپةن اتئپ قذلاتئپ، «بذلار ةركئن وسكةن كوشپةندئ حالئق» دةپ كذلئسئپ كةتؤئمةن باستالادئ. فيلم سوثئن الا ءبئرجان پوشتابايدان قامشئ جةگةندة ذزةثگئلةس جولداستارئ ورئس ويازدان تورةلئك سذراي بارعانئ جانة قازاقتئث يگئ جاقسئلارئ تذگةل سول ذيگة يمةنة كئرئپ كوثئلئن اؤلاؤعا جانتالاسقانئ كورسةتئلةدئ. بذل، اشئعئن ايتقاندا، قازاق حالقئنئث بوداندئقتئ قابئلداپ الؤ كةزةثئ ةدئ. ءتئپتئ، ءبئرجان دا سول قايقئ مذرت گةنةرالدئث قذلاعئنا جاعئمدئ ءذن تئثداتؤ ءذشئن قولقالانئپ شاقئرئلئپ وتئر. ءبئرجاننئث: «قازاق قارتايئپتئ، ءبارئ ءپاس، ءبارئ ةثكئش!» دةپ قارا ءتذندئ قاق جارعان ايقايئ شئندئعئندا، وتارلئقتئث بذعاؤئنان بذلقئنعان حالئقتئث اششئ وكسئگئ ةدئ. ول فيلمدة ذشقارئ دا، جاسئرئن دا ةمةس سول كةزدئث شئندئعئن ءدال باسؤئمةن ءساتتئ شئققان.
ةكئنشئدةن، بذل فيلمدةگئ كورسةتئلگةن سول ؤاقئتتاعئ سالدار ءومئرئنئث كورئنئسئن قازاق كينوسئندا بذرئن-سوثدئ بولماعان جةتئستئك دةؤگة بولادئ. سةبةبئ، كوشپةندئلئك ءومئردئ كورة قالعان ءبئزدئث ءوزئمئز بذرئنعئ سال-سةرئلةردئث اؤئلعا قالاي كةلةتئنئن، قاسئنداعئ نوكةرلةرئ قالاي كيئنةتئنئن، بادئك دةگةننئث كئم ةكةنئن ءار كئتاپتان وقئپ، ءار تذرلئ ةلةستةتئپ جذرگةنئمئز بولماسا، ناقتئ بئلمةؤشئ ةدئك. «سالدار التئ قئردئث استئنان ءان سالادئ ةكةن، قئز-كةلئنشةك جينالئپ بارادئ ةكةن، ولاردئث ئشئندةگئ ةث سذلؤئ سالدئث اتئنئث سؤلئعئنان ذستاپ ءتذسئرئپ الادئ دةيدئ...» دةگةندةردئ ةرتةكتةي ةلةستةتؤشئ ةدئك. «ءبئرجان سالدئ» كورگةندة ةرتةگئدةگئ ارمانئمئز شئنعا اينالعانداي قؤاندئق. سالدئث تئزگئنئن ءوز قولئمئزبةن ذستاعانداي كوثئلئمئز كونشئدئ، سال-سةرئلةر ءومئرئ جايلئ ويئمئز ورنئقتئ. بذنئ قازئرگئ قازاق بالاسئنئث تاريحي ساناسئنئث جاثعئرؤئنا قوسئلعان ولشةؤسئز ذلةس دةؤگة بولادئ.
ءذشئنشئدةن، ذلت بولمئسئ، ءسوز قذدئرةتئ، كئسئلئك، كئشئلئك سيپاتتاردئ ايشئقتئ بةرة بئلگةن. فيلمدة ءوز اراسئنان سايلاؤسئز شئققان بيلةرئنئث ءسوزئ زاث ةسةپتةلئپ، حالئق وعان قارسئ كةلمةي سوزگة توقتايتئن اسئل قاسيةتئمئز قايتا جاثعئرادئ. بذگئندة بذل مئنةزگة قازاقتئ قويئپ بذكئل ادامزات ءزارؤ. سوزدةن جةثئلئپ، وعان ئسپةن قارئمجئ قايتارؤ ناعئز كئسئلئك بةلگئسئ ةدئ.
ءان سالؤ، عاشئق بولؤ، اعا-ءئنئ اراسئنداعئ داؤ-داماي شئنايئ تاريحي جاعداي. باستئ ماسةلة بذلار دا ةمةس. ماسةلة سالدئق داؤرةننئث، دالا ةركئندئگئنئث سوثعئ رةت تذياق سةرپؤئندة: جازئلماعان دالا زاثئمةن ءومئر كةشكةن اسقاق ءبئرجاننئث: «جانبوتا وسئ ما ةدئ ولگةن جةرئم، كوكشةتاؤ بوقتئعئنا كومگةن جةرئث، كئسئسئن ءبئر بولئستئث بئرةؤ ساباپ، بار ما ةدئ ستاتيادان كورگةندةرئث؟!» دةپ ةستاندئ، شاراسئز حالدة وزئنة جات «ستاتياعا» جذگئنؤئندة...
نةبئر ونةر تؤئندئسئ ادام قولئنان شئققان سوث كةمشئلئكسئز بولمايتئنئ سةكئلدئ، ذساق-تذيةك كةمشئلئك مذندا دا بار. ونئ بئرةؤلةر دذرئسقا ساناپ جاتار، ول اركئمنئث ءوز دارگةيئندةگئ شارؤا. الايدا، ءبئز فيلمنئث مؤزئكاسئنئث باستان-اياق پيانينو اسپابئنئث ذنئمةن ورئلگةنئنة «اتتةگةن-اي» ايتامئز. اسئرةسة، سول كةزةثدةگئ قازاق دالاسئنئث قامئرئقتئ كذيئن بةينةلةؤگة بذل اسپاپتئث ءذنئ تئپتةن قاجةت ةمةس ةدئ. شئندئعئندا، قازاق پةن دالانئث ذندةستئگئ قوبئزدئث قئرئق ئشةگئنئث ءبئر تال قئلئندا، دومبئرانئث توعئز پةرنةسئنئث تولعامالئ ءبئر يئرئمئندة عانا جاسئرئنئپ جاتقان-دئ. باسئپ قالسا بولعانئ، سارئ ارقانئث تاؤ-دالاسئ قازاقتئكئ ةكةنئ راس بولسا ءوزئ-اق ءيئپ، جايئلئپ سالا بةرةر ةدئ. بوزداپ قويا بةرةر ةدئ. ونئسئ قازاقتئث جانئمةن قاپئسئز تابئسئپ، الپئس ةكئ تامئرئن قؤالاپ اعار ةدئ. ةندئ فيلمنئث ءالئ دة جةتكئزة الماعان نازئك تذستارئن وسئ ءذن ارقئلئ كورةرمةن تذلا بويئمةن ءوزئ-اق سةزئنةر ةدئ.
وقيعاسئن ءوثئ ءتذثئل تذسئندة جاثئلماستاي بئلةتئن «قئز جئبةك» فيلمئن قازاق بالاسئ نةگة قايتا-قايتا كورة بةرةدئ؟ وندا ءدال وسئنداي سئر جاتئر. فيلم مؤزئكاسئن جازعان نذرعيسا تئلةنديةأتئث ءتئلسئم تذثعيئعئ. اققؤلاردئث قيقؤئ، دومبئرانئ توبةسئنة كوتةرئپ اتتئث شابئسئمةن ذندةستئرة بةبةؤلةتكةن شةگةنئث شةرتئسئ، قئز جئبةكتئث ساداعئنان ذشقان جةبةنئث ءذنئ، ءتئپتئ تولةگةن مةن بةكةجاننئث ءبئر-بئرئنة بةلگئ بةرگةندةگئ بارابان ذندةرئ، تولةگةن ولگةندةگئ سذرعئلت دالانئث كةشكئ سذركةيئنة قوسئلعان داؤئس، اقبوز اتتئث كئسئنةؤئ، ءدال سوعان ذندةستئرة جان بالاسئ قايتالاي الماس قئز جئبةكتئث جئلاؤئ، كورئسؤ، اندةگئ گاككؤ ءسوزئنئث جارتئسئ قئز جئبةكتئث تاثدايئندا قالؤئ... ءبارئ-ءبارئ... ةسئثئزدة شئعار.
قازئرگئ داثعازا اؤةندةر ءذستئ-ذستئنة توپةلةپ جاتسا دا، ولمةي كةلة جاتقان بذرئنعئ قازاق تذرمئسئ، دالا تابيعاتئمةن استاسئپ كةتكةن ذندةستئك مؤزئكاسئ وسئ. «قئز جئبةك» فيلمئنئث اتئن ةستئگةندة-اق جاننئث تةرةث تذكپئرئنةن كوزئ جئلتئراپ باس كوتةرةتئن ساعئنئش - سول اؤةن. ول اؤةندة قازاقتئث رؤحئ جاتئر. الدةبئر قذپياسئمةن وزئنة تارتئپ تذراتئن «ماگنيتئ» دة سول. ونئ، ارينة، قاراقورئم قازاقتئث ورتاسئندا قايناپ وسكةن نذرعيساداي تالانتتار عانا تاپ باسادئ. «ءبئرجان سال» مؤزئكاسئ وسئنداي بولماسا دا، وسئعان جةتةعابئل بولسا دا جارار ةدئ دةگةن وي بئزدئكئ.
بذل فيلمنئث ءساتتئ شئعؤئنئث ةث باسئندا تالانتتئ جازؤشئ، تالعامدئ تاريحشئ تالاسبةك اسةمقذلوأ تذر. ءبئرجان سالدئث ءومئرئ مةن قازاق تاريحئنئث قايعئلئ پاراقتارئن استاستئرا بةينةلةگةن سسةناريشئلئك شةبةرلئكتئث ارقاسئندا فيلم وسئ دةثگةيگة كوتةرئلة الدئ.
«ءبئرجان سال» فيلمئنئث سسةناريئن تالاسبةكتئث جازؤئ ءوزئمئز كوپ ايتا بةرةتئن وتكةن عاسئردئث ةلؤئنشئ جئلدارئنداعئ قازاق كينوسئنئث التئن ءداؤئرئن ةسكة سالادئ. نةگة؟
قازاق كينوسئ ءاؤ باستا جازؤشئلاردان باستالدئ. العاشقئ «امانگةلدئ» فيلئمنئث سسةناريئن ب.مايلين، ع.مذسئرةپوأ جازدئ. ودان كةيئن دة ةل ةسئندة قالعان كوپتةگةن فيلمنئث باسئ-قاسئندا قالامگةرلةر ءجذردئ. 1940- جئلئ ةث ذزدئك كينوسسةناريگة بايگة جاريالانئپ، ونئ م.اؤةزوأتئث «رايحان» دةگةن شئعارماسئ جةثئپ العان بولاتئن. ودان كةيئن مذحاثنئث شئعارماسئ بويئنشا ءار جئلدارئ «قاراش-قاراش»، «كوكسةرةك»، «اباي اندةرئ» فيلمدةرئ ومئرگة كةلدئ. بذنئ جازؤشئلاردئث كينوعا دةگةن جاپپاي بةتبذرئسئنئث الدئ دةؤگة بولاتئن ةدئ.
ايتؤلئ الپئسئنشئ جئلدارئ قازاقتئث كاسئبي كينودراماتؤرگياسئ و.سذلةيمةنوأ، ءا.تارازي، ق.ئسقاقوأ، ا.سذلةيمةنوأ، د.يسابةكوأ، ت.ب ةسئمدةرئمةن بةلگئلئ بولدئ. بار ةثبةگئن تئزبةلةمةسةك تة ءبئر-بئرةؤئن ايتا كةتةيئك. ع.مذسئرةپوأتئث سسةناريئ بويئنشا «قئز جئبةك»، و.سذلةيمةنوأتئث سسةناريئ بويئنشا «اتامةكةن»، ءا.تارازيدئث سسةناريئ بويئنشا «تذلپاردئث ءئزئ»، د.يسابةكوأتئث سسةناريئ بويئنشا «گاؤهارتاس»، ش.قذسايئنوأتئث سسةناريئ بويئنشا «بالكون»، ا.سذلةيمةنوأتئث سسةناريئ بويئنشا «قذلاگةر»، س.ءجذنئسوأتئث سسةناريئ بويئنشا «زامان-اي»، ب.سوقپاقبايةأتئث شئعارماسئ بويئنشا «مةنئث اتئم - قوجا» سئندئ كوپتةگةن ايتؤلئ شئعارمالار ومئرگة كةلدئ. ولارمةن قاتار، ارينة، م.بةگالين، س.قوجئقوأ، ا.قارساقبايةأ، ش.ايمانوأ، ولاردئث ءئزئن باسا ق.قاسئمبةكوأ، ا.قارپئقوأ، س.نارئمبةتوأ سئندئ رةجيسسةرلةر شئقتئ.
بذدان ءبئز ءوز حالقئثنئث جذرةك قئلئن تةربةيتئن جانئنا جاقئن، ذنةمئ اينالئپ سوعار اياؤلئ كينوتؤئندئسئن جاساؤ ءذشئن الدئمةن ذلتتئق فولكلورئنا، تاريحئنا، ادةبيةتئنة تةرةث بويلاؤ كةرةكتئگئن انئق اثعارامئز. ءبئزدئث قازئرگئ كينو ونئمدةرئمئزدئث كوپ ساندئسئ وسئلارمةن ساناسپايدئ. ساناسپايئن دةمةيدئ، نةسئن الئپ، نةسئن قويؤدئ بئلة بةرمةيدئ. سةبةبئ، ءبئزدئث قازئرگئ كينورةجيسسةرلةرئمئزدئث كوبئ كةزئندة ماسكةؤدةگئ وقؤ ورئندارئ نةنئ ذيرةتسة سونئ قايتالايتئن رةجيسسةرلةردةن ءتالئم العان. قازاقتئث ميئمةن ويلاؤ مذمكئندئگئ جوققا ءتان. ةكئنشئدةن، بئزدة كينو ماماندئعئ سالاسئ بويئنشا وقئتاتئن وقؤ ورئندارئندا ادةبيةتكة ماثئز بةرةتئن جذية جوق. سوندئقتان ونئ ءبئتئرئپ جاتقان جاستاردا تةحنيكالئق جاعئ العا شئعئپ كةتتئ دة، وتة نازئك ادامي، ذلتتئق قذندئلئقتار كومئلئپ قالئپ جاتئر. ولار ةندئ نةمةن بولسا دا جذرتتئ ءبئر تاثئرقاتؤ ماقساتئندا سةنساسيا قؤئپ، سوراقئ قئلئقتاردئ قئزئقتاؤعا كوشتئ («اكة قورلئعئ»). سوسئن ونئسئن قورعاپ باعادئ. وندايعا وزئمئزدةن «ذلگئ» تابئلا قويسئن با، ءبئزدئث ول جاعئنان ءالئ «كةنجة قالئپ كةلة جاتقانئمئزدئ» ايتا كةلئپ، شةتةلدئك نةبئر كينو رةجيسسةرلةردئث اتئن تئزبةكتةي باستايدئ. بذنئ تذسئنؤگة كورةرمةندةردة ورة جوق دةپ سوعادئ ازدان سوث. ةندئ ةرئپ ءجذرئپ ءتذسئندئرئپ بةرؤ كةرةك پة دةيسئز.
بايقاساق، باستاپقئ ءبئر داؤدئث بايلاؤئن تاعئ اعئتقالئ وتئرعان سةكئلدئمئز. ءبئزدئث ايتقئمئز كةلگةنئ، ادةبيةتئنةن اجئراعان كينو ونةرئ ةشقاشان ةلئنة قئزمةت ةتة المايدئ. قازئرگئ كذيئمئزدة وزگة ةلدةردة بولعان مئنا ءبئر جاعدايعا نازار اؤدارعان ءجون. قئتاي ةلئنئث «سؤ بويئندا»، «باتئسقا ساياحات»، «قئزئل ساراي ءتذسئ» سئندئ الةمگة ايگئلئ ءذش ادةبي شئعارماسئ بولسا، سول ءذش شئعارمانئث جةلئسئمةن جاسالعان «سؤ بويئندا» («وزةن يئرئمدةرئ» دةپ تة اتالادئ) «باتئسقا ساياحات»، «قئزئل ساراي ءتذسئ» دةيتئن الةمگة ايگئلئ ءذش كوپ سةريالئ كينو فيلمئ بار. مذنئ وزدةرئنئث تاؤسئلماس قازئناسئ، ماقتانئشئ ةسةپتةيدئ. «قئتاي كينوسئ ءوزئنئث ئشكئ رئنوگئن قولعا العان كةز - ءذش فيلمنئث (جوعارئدا اتالعان فيلمدةر - ذ.ن) نةگئزئندة ذلتتئث رؤحئن شئثدايتئن تاريحي فيلمدةردئث ارتئنان جارئققا شئققان كةز» دةيدئ ماماندار.
بذگئنگئ ءبئزدئث ةكراندئ جاؤلاپ بارا جاتقان كورةيانئث جاعدايئ ءبئر كةزدة بئزدةن بةتةر بولعان ةكةن. ول ةل امةريكالئق كينولاردئث تذراقتئ كورةرمةنئ بولئپتئ. «سول كةزدة ولار ةل تاريحئن نةگئز ةتكةن كينوتؤئندئلاردئ كوپتةپ شئعارؤمةن ءارئ شةتةلدئك كينولاردئ كورسةتؤگة تئيئم سالا وتئرئپ، تئعئرئقتان شئعا الدئ» دةيدئ كينو تانؤشئ داؤلةتجان ماحمذت. فرانسيادا شةتةلدئك كينودان تذسكةن قاراجاتتئث ءبئر مولشةرئن ذلتتئق كينونئ دامئتؤعا جذمسايتئنئن بئلةمئز. وسئندايدا ةلئمئزدةگئ تاعئ ءبئر قيتذرقئ فيلمنئث تذساؤكةسةرئندة ءبئر اقساقالدئث: «امةريكادان باسقانئث ءبارئ ذلتتئق فيلم تذسئرؤمةن اينالئسئپ جاتقاندا، مئنالارئث نة؟!» دةپ زالدئث ئشئندة ايقاي سالعانئ ةسكة تذسةدئ. رةسةي دة كةزئندة ذلتتئق فيلمدةردئ كوپتةپ ءتذسئرئپ ءارئ ولاردئ سالئقتان بوساتؤ ارقئلئ ءوز كينوسئن سارا جولعا سالئپ، قارقئندئ دامئتا الدئ.
بةلگئلئ كينو سئنشئسئ باؤئرجان نوگةربةك ءبئر سذحباتئندا: «ءوز باسئم «ءبئرجان سالدئ» فةستيأالدةرگة، شةت ةلدةگئ قازاق كينوسئ اپتالئقتارئنا قاتئستئرؤعا كوركةمدئك كةثةستةردةن وتكئزة الماي-اق قويدئم، بذل وكئنئش. ال ستؤدةنتتةرگة كورسةتسةم، ولار: «مئنانداي فيلمدةردئ نةگة كورسةتپةي ءجذرسئز، نةگة ول پروكاتتا جوق؟» دةپ، وزئمة «شابؤئل» جاسادئ... قازئر ذلتتئق كورةرمةننئث مذددةسئ قورعالماي وتئر. بئزگة تةلةارنالاردا قانشا پايئز قازاق كينوسئ بولؤئ كةرةك، زاثمةن بةكئتؤ كةرةك. گولليأؤدتئث كينولارئن قازاقشا اؤدارعانشا، سول اقشانئ سةريال تذسئرؤگة نةگة جذمساماسقا؟» دةيدئ.
ءبئز بذلاردان قازاق كينوسئ ذلتتئق كينوكارتينالار ارقئلئ ءوز كورةرمةنئن مولايتا الاتئنئن، ءسويتئپ، ئشكئ رئنوكتاعئ ورنئن جوعارئلاتا الاتئنئن، بذل دا الةمدئك كينو ونئمدةرمةن باسةكةگة ءتذسؤدئث جاثا قئرئ ةكةندئگئن، سونئمةن قوسا، ذلتتئق رؤحئمئزدئث تئكتةلئپ، مةملةكةت قؤاتئنئث نئعايا تذسةتئندئگئن، قئسقاسئ، قازئرگئ كذن تارتئبئندة تذرعان قانشاما ماسةلةنئ قاتار شةشئپ بةرؤگة قاؤقارلئ ةكةندئگئن ذققاندايمئز. ول ءذشئن داريانئث قاسئنان قذدئق قازئپ اؤرةگة تذسپةي-اق، قازاقتئث قابئرعالئ جازؤشئلارئنئث شئعارمالارئن شئت جاثا قولعا الئپ، ولارمةن جذيةلئ تذردة جذمئس جاساؤ قاجةت ةكةندئگئ ايدان انئق. ارينة، وندا دا گذل مةن تئكةندةردئث اتتارئن ءتئزئپ «مئنة، رومان» دةيتئن جاهانداندئرؤدئث جارشئلارئن ةمةس، قان-سولئ سورعالاپ تذرعان قازاقئ جازؤشئلاردئ ذيئمداستئرؤ لازئم. كينومئز ءوز اعئسئمةن كةلئپ قذيئلئپ جاتاتئن كادئمگئ ونةر دارةجةسئنة كوتةرئلؤئ ءتيئس. ذلتتئق بولمئس سوندا كورئنبةك!
Р.S. وسئدان ءبئراز جئل بذرئن وسئ كينونئث وقؤئن وقئپ جذرگةنئمئزدة، ديپلومئن الئپ، ةندئ كينو تذسئرؤگة اتتانئپ بارا جاتقان بئر جاس تالاپ رةجيسسةرمةن ءسوز تالاستئرئپ قالعانئمئز بار. اثگئمة تاعئ «قئز جئبةكتةن» شئقتئ. «قئز جئبةكتئث مارجانئن جذلعانئ نةسئ؟ بةكةجانداي باتئردئث ذشئ جةرگة دة شانشئلماعان تاياقتاي-تاياقتاي ءذش نايزانئث باسئن بؤئپ بايلاپ قويعانعا بوساي الماي وتئرعانئ ءتئپتئ بارئپ تذرعان جاساندئلئق»، دةپ اشئعئن ءبئر-اق ايتتئ.
ون ةكئدة ءبئر گذلئ اشئلماعان جئبةك قئزدئث تذثعئش رةت جار توسةگئندةگئ جاستئققا باسئ تيگةنئن ةستئ اعالارئمئزدئث ةمةؤرئنمةن قالاي تاماشا بةرگةنئن ايتئپ تذسئندئرة المايسئث. بةكةجانعا ءذش ءجذزدئث بيلةرئ ءذش جاعئنان نايزا تئكتةؤئ وعان بذكئل قازاقتئث ورتاسئندا ةندئ ورئن جوق ةكةنئن ذقتئرعان ار جازاسئ ةكةندئگئن، ال قازاق ءذشئن ار جازاسئ بار جازادان اؤئر ةكةندئگئن ول بةيباق قايدان ءتذسئنسئن، دةپ جازادئ ذلاربةك نذرعالئم ذلئ «ةگةمةن قازاقستان» گازةتئندة جارئق كورگةن ذلت كينوسئ -ذلئ مذرات» دةگةن ماقالاسئندا.