الةمدةگئ اقئلعا سئيمايتئن سالت -ءداستذرلةر
استانا. 21 - ماؤسئم. قازاقپارات - «ءار ةلدئث سالتئ باسقا، يتتةرئ قارا قاسقا» دةمةكشئ، الةمدة تذسئنئك-پايئمئ، دذنيةگة كوزقاراسئ سان ءتذرلئ ذلت وكئلدةرئ ءومئر سذرؤدة.
ءتئپتئ ادةمئلئك پةن سذلؤلئق ةتالونئ ءار ةلدة ءارتذرلئ سيپاتتا كةزدةسةدئ. عالامشارئمئزدئ مةكةن ةتةتئن ادامزات بالاسئن ءدئنئ مةن ءدئلئ عانا ةمةس، دذنيةتانئمئ دا وزگةلةردةن ةرةكشةلةپ تذراتئنئ امبةگة ايان. مئسالئ، قاراپايئم قذلاق تةسؤ ءداستذرئن اركئم ءارتذرلئ تذسئنگةن. كةيبئر تايپالار قذلاقتارئن عانا تةسئپ قويماي، ةرئن، ءتئل، مذرئندارئن دا تةسئپ، ءتذرلئ اؤئر بذيئمداردئ تاعئنئپ جذرةتئن بولعان. بئرةؤلةر مذنداي ارةكةتكة ءتذرلئ اؤرؤ-سئرقاتتاردان، جئن-شايتانداردان قورعانؤ ءذشئن بارسا، ةندئ ءبئر تايپالاردا ادةمئلئك پةن اسةمدئك وسئلايشا ولشةنةتئن بولعان.
الةمنئث كةيبئر جةرلةرئندة ءالئ كذنگة دةيئن وسئنداي ةسكئ ادةتئنةن تانباعان تايپالار مةكةن ةتةتئن كورئنةدئ. ةسكئ تانئم شةثبةرئنةن شئعا الماعان بذل تايپالاردئث سالت-ءداستذرئ بذگئنگئ ءبئزدئث قوعام ءذشئن جات ءارئ جابايئ كورئنؤئ مذمكئن. ءبئراق زامانئ وزگةرسة دة، سالتئ وزگةرمةگةن بذل قذبئلئسقا تاثقالماؤ مذمكئن ةمةس سةكئلدئ. قئزدئث قذلاعئن تةسؤ، ةر بالانئ سذندةتكة وتئرعئزؤ - سالت-ءداستذرئمئزدئث باستئ شارتئ. ءدال سول سةكئلدئ ءذندئ قئزدارئ كذيةؤگة شئعاتئندا قذلاعئمةن قوسا، سول جاق مذرنئن تةسكئزةدئ ةكةن. ال ةجةلگئ ريمدئكتةر بولسا، قذلاقتارئنا باسئنان باق، استئنان تاق كةتپةؤئ ءذشئن سئرعا سالئپ جذرةتئن بولعان دةسةدئ. كةيبئر تايپا ادامدارئ قذلاق پةن مذرئن تةسئكتةرئ ارقئلئ جئن-شايتاندار كئرئپ، ءتانئن بيلةپ الا ما دةپ قورقئپ، سولاردان قورعانؤ ءذشئن تاقسا كةرةك. مايا تايپاسئنئث ابئزدارئ بولسا، تئلدةرئن تةسكئزةتئن بولعان. ولار وسئلايشا وزدةرئن قاراپايئم ادامداردان وزگةشةلةپ وتئرعان. ءدال وسئ ابئزدار سةكئلدئ ةجةلگئ مئسئر فاراوندارئ دا وزدةرئن قولاستئنداعئ جذرتتان ةرةكشةلةؤ ءذشئن كئندئكتةرئن تةسةتئن بولعان. باسقا ادامداردئث كئندئككة سئرعا تاعؤئنا تئيئم سالئنعان.
ءوزئن ةرةكشةلةؤ ءذشئن كةيبئر جاندار قاتةرلئ قادامدارعا دا باراتئن بولعان. وعان وثتذستئك امةريكا جةرئنةن جاقئندا عانا تابئلعان باس سذيةكتةر دالةل بولا الادئ. انتروپولوگتار مةن ارحةولوگتار ءبئرتذرلئ باس سذيةكتةردئ قاراپايئم ادامنئث باسئنا ذقساتا الماي دال بولعان. ذزئن، سوپاقشا كةلگةن بذل باس سذيةكتةر قالئپتئ ادام باسئنئث سذيةگئنةن وزگةرةك. مامانداردئث پايئمداؤئنشا، بذل سذيةكتةر وسئ جةرلةردئ مةكةن ةتكةن ينكي تايپاسئنا تيةسئلئ. ال ينكي تايپاسئ ءوز كةزةگئندة الئپ يمپةريا قذرعان ةكةن. انتروپولوگتار تابئلعان باس سذيةكتةردئ زةرتتةپ، ونئث پئشئنئنئث وزگةرؤئنة ةجةلگئ ادامداردئث وزدةرئ اسةر ةتكةنئن انئقتاعان. ياعني نةگة ةكةنئ بةلگئسئز سول كةزدةگئ ءداستذر بويئنشا بذل جةرلةردئ مةكةن ةتكةن تايپا ادامدارئ باسئنئث ءپئشئنئن امالئن تاؤئپ، ادةيئ وزگةرتئپ وتئرعان. باس سذيةكتةردئث ءپئشئنئن وزگةرتؤ ءداستذرئ پةرؤدة ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئنگئ 3200-3800 جئلدارئ پايدا بولسا كةرةك. زةرتتةؤشئلةر باسئن وسئلايشا وزگةرئسكة ذشئراتقان جاعدايدا ادامنئث ءتذرلئ پسيحيكالئق اؤرؤلارعا شالدئعاتئنئن دالةلدةگةن. ينكي تايپاسئ بولسا، كةرئسئنشة، باس سذيةكتةرئن وزگةرئسكة ذشئراتپاعان ادامدارعا كذمانمةن قاراپ، سةنئم تانئتپاعان ةكةن.
ال باس سذيةگئ قالئپتئ ادامداردان ةرةكشةلةنئپ تذراتئن جاندارعا ذلكةن قذرمةتپةن قاراپ، ولارعا اؤليةسئندةي تابئناتئن بولعان. باس سذيةگئن وزگةرتؤگة، اسئرةسة، تايپا ابئزدارئ قذمار بولعان. ولار وزدةرئنئث ءتذر-ءپئشئنئن كذشپةن وزگةرئسكة ذشئراتئپ، قولاستئنداعئلاردئ وزدةرئن ةرةكشة جاراتئلعان «قاسيةت يةسئ» ةكةنئنة سةندئرگةن. بذل سوزئمئزگة گؤبةرناتور فرانسيسكو دة بورحانئث يسپانيا كورولئنة 1615 - جئلئ جاساعان بايانداماسئ دالةل بولا الاتئنداي. ول ءوز بايانداماسئندا پةرؤ ذندئستةرئندة 10422 گة جؤئق تابئناتئن اؤلية ادامدارئنئث بار ةكةنئن، ونئث 1365 ئ باياعئدا و دذنيةلئك بولئپ كةتكةنئن جازعان. بذدان اتالمئش تايپانئث باسئن دةفورماسياعا ذشئراتؤئنئث سةبةبئن اثعارؤعا بولاتئن سةكئلدئ.
ال افريكا قذرلئعئن مةكةن ةتةتئن كوپتةگةن تايپالاردا مذرئن تةسؤ ءداستذرئ ةجةلدةن كةلةدئ. ولار ءذشئن بذل ءداستذر عانا ةمةس، سذلؤلئق پةن ساتتئلئكتئث سيمأولئ.
سذلؤلئق ولشةمئ جالپئ، ادةمئلئك بئزدئث تذسئنئگئمئزدة تازالئقپةن، جيناقئلئقپةن، اسةمدئكپةن بايلانئستئرئلادئ. ءبئراق كةي جذرت ادةمئلئكتئ وزگةشة تذسئنةدئ ةكةن. ءذندئقئتاي تذبةگئن مةكةن ةتةتئن بيرمالئق پاداؤنگ تايپاسئ ايةلدةرئنئث موينئ شةتئنةن ذزئن. بذل تايپا ايةلدةرئنة سول ماثعا تؤريستئك ساپارمةن باراتئن قوناقتار «جيراف ايةلدةر» دةپ ات قويعان. ولاردئث موينئنئث ذزئندئعئ تابيعات بةرگةن سئي ةمةس، «ءوز قولدارئمةن» جاسالعان دذنية. ول ءذشئن ارنايئ مويئنعا تاعاتئن ساقينالار پايدالانئلادئ. مئستان جاسالعان مذنداي ساقينالاردئ پاداؤنگ تايپاسئنئث قئزدارئ بةس جاستان باستاپ تاعادئ ةكةن. جاسئنا جاس قوسئلعان سايئن ساقينا سانئ كوبةيئپ، قئزداردئث موينئ ذزارا تذسةدئ. ذلكةن ايةلدةردة مذنداي ساقينانئث سانئ 20 عا جةتةتئن كورئنةدئ. ال سالماعئ كةمئندة 4-5 كةلئنئ قذرايدئ. ماماندار بذل قذبئلئستئ زةرتتةپ، بذل جاعدايدا ادام موينئنئث ذزارمايتئنئن انئقتاعان. مذندايدا يةلدةردئث موينئ ةمةس، يئعئ وزگةرئسكة ذشئرايتئن كورئنةدئ. ولار بذل ساقينالاردئ كذيةؤگة شئققانشا تاعادئ ةكةن. ال وتباسئن قذرعان سوث، ءوزئنئث قالاؤئنا قاراي شةشئپ تاستاؤئنا نةمةسة ءارئ قاراي دا تاعا بةرؤئنة بولادئ. عالئمدار ساقينا شةشئلگةن سوث 2-3 جئلدا ادام اعزاسئنئث قالئپتئ پئشئنگة كةلةتئنئن بايقاپتئ. ءبئراق كةي جاعدايلاردا مويئننئث سئنئپ كةتؤئ دة مذمكئن ةكةن. باستئث سالماعئ ذنةمئ مويئنعا ةمةس، ساقيناعا ءتذسئپ تذراتئندئقتان مويئنداعئ بذلشئق ةتتةر ءوزئنئث قئزمةتئن لايئقتئ دةثگةيدة اتقارا المايدئ. سونئث سالدارئنان مويئن باستئ كوتةرة الماي قالادئ.
ايةلدةردئث مذنداي ساقينالاردئ تاعؤئنئث ءمانئسئ انئق ةمةس. بذل - اتادان بالاعا بةرئلئپ كةلة جاتقان ةسكئ ءداستذر. كةيبئر دةرةكتةردة ايةلدةر مذنئ جولبارئستئث تئستةرئنةن ساقتانؤ ءذشئن تاعئنادئ دةلئنسة، ةندئ بئرئندة قئزداردئث باسقا تايپالارعا ءوتئپ كةتپةؤئ ءذشئن جاسالعانئ ايتئلادئ. ءبئراق پاداؤنگ تايپاسئنئث ايةلدةرئ ءذشئن بذل - ادةمئلئك پةن اسةمدئكتئث سيمأولئ.
ءبئر قئزئعئ، ميانمادا بذل سالتقا قارسئ ءتذرلئ شارالار ئسكة اسقان ةكةن. ءبئراق سوعان قاراماستان، ايةلدةر مويئندارئنا ساقينا تاعؤ داستذرئنةن تانباعان. ةسكئ ءداستذر ءوز كةزةگئندة بذل ةلگة كةلؤشئ تؤريستةردئث سانئنئث ارتؤئنا سةپتئگئن تيگئزئپ وتئرعان كورئنةدئ. وثتذستئك افريكانئ مةكةندةيتئن اما-ندةبةلة تايپاسئنئث ايةلدةرئ دة ءدال وسئلايشا مويئندارئنا ساقينا تاعئپ جذرةتئن كورئنةدئ. ولار تةك مويئندارئن عانا ةمةس، اياعئ مةن قولدارئن دا بوس قالدئرمايدئ. ناتيجةسئندة مذنداي بذيئمداردئث سالماعئ 25 كةلئگة جةتةدئ. بذل جةردةگئ ايةلدةردئث موينئ 40-50 س م-گة ذزاراتئن كورئنةدئ.
كئمنئث موينئ ذزئن بولسا، سول ايةل ندةبةلة تايپاسئنئث ةث سذلؤ ارؤئ اتاناتئن بولعان. ءبئراق قازئرگئ كذنئ بذل تايپادان موينئنا ساقينا تاعئنعان قئزداردئ كةزدةستئرؤ قيئنعا سوعادئ. بذل ةسكئ سالت ؤاقئت وتكةن سايئن تاريح قوينئنا ءسئثئپ، ذمئتئلئپ بارا جاتقان كورئنةدئ.
وسئنداي ءبئرتذرلئ تذسئنئك ةفيوپيا تذبةگئنئث تذرعئندارئندا كةزدةسةدئ. مؤرسي تايپاسئنداعئ ايةلدةردئث بارلئعئ دةرلئك استئثعئ ةرئندةرئن كةسئپ، كةسئلگةن جةرگة اعاشتان جاسالعان ارنايئ بذيئمدئ تاعئپ قويادئ ةكةن. ؤاقئت وتكةن سايئن مذنداي اعاشتئث كولةمئ ذلكةيئپ وتئرادئ. ال كذيةؤگة شئعاتئن كةزدة بذل جةرگة دوثگةلةنگةن تاباق سالئنادئ. مذنئ ءوز تئلدةرئندة دةبي دةپ اتايدئ. بذل تاباقتئث ديامةترئ 30 سانتيمةترگة دةيئن، كةيدة ءتئپتئ ادام باسئنئث ذلكةندئگئنة دةيئن جةتؤئ دة عاجاپ ةمةس. ذزاتئلئپ بارا جاتقان قئزعا قالئثمالدئ سول تاباقتئث ذلكةندئگئنة قاراي بةرةدئ. ياعني قئزدئث سذلؤلئعئ ونئث ةرنئندةگئ تاباعئنئث ذلكةندئگئمةن ولشةنةدئ.
ال وثتذستئك امةريكا قذرلئعئن ءدال مؤرسي تايپاسئ سةكئلدئ ةرئندةرئن اياؤسئز كةرةتئن سوة تايپاسئ مةكةن ةتةدئ. برازيليانئث پارا شتاتئنئث سولتذستئگئندة تذراتئن بذل تايپانئث ايةلدةرئ مةن ةركةكتةرئ بئردةي ةرئندةرئن تةسئپ، ول ورئنعا ذزئن كةلگةن اعاش سالئپ جذرةدئ. ول ءوز كةزةگئندة اعاش ساقالعا ذقسايدئ. ءسذت تئستةر ءتذسئپ، جاثالانعان كةزدةن باستاپ-اق بالانئث ةرنئ تةسئلئپ، وسئنداي تاياقشالار تاعئلادئ. بذل ءداستذر سوةلئقتار ءذشئن قازاقتاردئث سذندةت تويئ سةكئلدئ ذلكةن مةرةكة ساناتئندا. مذنداي اعاشتئث ذزئندئعئ مةن ءتذسئ ادامنئث جاسئنا قاراي وزگةرئپ وتئرادئ. بذل تايپانئ زةرتتةپ جذرگةن عالئم رولاند گاربة ذنةمئ اؤئزدارئ اشئق جذرةتئن سوةلئقتاردئث ءتذرلئ ينفةكسيالئق اؤرؤلارعا تةز شالدئعاتئنئن انئقتاپتئ. ذنةمئ اؤئزبةن دةمالاتئندئقتان، مذرئننئث ءتذرلئ ينفةكسيالاردئ سذزةتئن قابئلةتئ ناشارلاپ، ادام اعزاسئ ءار الؤان سئرقاتتارعا توتةپ بةرة المايدئ. سوندئقتان دا بذل تايپا ادامدارئ كوبئنة تذماؤمةن ءجيئ اؤئراتئن كورئنةدئ.
ءيا، ءار ذلتتا سذلؤلئق وسئلايشا ولشةنةدئ ةكةن. مذندايدا «ادامدئق - اقئلدا، سذلؤلئق - جذرةكتة» دةپ، ايةلدئث سذلؤلئعئن اقئلئمةن ولشةگةن قازاق جذرتئنئث سالت-داستذرئنة، تذسئنئك-پايئمئنا قاتتئ سذيسئنةسئث.
ءسابينا زاكئرجان قئزئ
دةرةككوز:«ايقئن» گازةتئ