قازاقستان بازار اتاؤلئدان باس تارتا ما؟
استانا. 20 - ماؤسئم. قازاقپارات - ةل ذكئمةتئ قارا بازارلاردا قاپتاعان ساؤداگةرلةردئ ساناپ شئقتئ. ونئث ناتيجةسئن مينيسترلةر كابينةتئنئث كةشةگئ وتئرئسئندا ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا ءمينيسترئ ب.ساعئنتايةأ حابارلادئ.
ونئث ايتؤئنشا، قئتاي، قئرعئز، باسقاسئن ايتپاعاندا، قازاقستاندا ساؤدا سالاسئندا بارلئعئ 1 ميلليون 200 مئث قازاقستاندئق جذمئس جاساؤدا، ال بذل - ةلئمئزدةگئ «ةكونوميكالئق بةلسةندئ» حالئقتئث شامامةن 15 پايئزئ. «بذل - اؤئل شارؤاشئلئعئنان كةيئنگئ ةكئنشئ ناتيجة» دةدئ باقئتجان ساعئنتايةأ. ةلئمئزدئث ءئ ج ءو-سئندةگئ ئشكئ ساؤدانئث ذلةسئ 2011 - جئلدئث قاثتار-جةلتوقسان ايلارئندا 14،5 پايئزدئ قذراعان، ياعني ساؤداگةرلةر وسئ مةرزئم ئشئندة 13،9 تريلليون تةثگة كئرئس تاؤئپتئ. ذكئمةتتةن جةتكةن تاعئ ءبئر جاثالئق: قازاقستان بولاشاقتا بازار اتاؤلئدان باس تارتؤئ مذمكئن، ولاردئث ورنئن ءئرئ، زاماناؤي ساؤدا ورئندارئ باسؤئ كةرةك. مينيسترلةردئث ءبارئ دةرلئك قئز-قئز قايناعان قارا بازارعا باس سذقپايدئ، ءبئراق ولار تؤرالئ پئكئر قالئپتاستئرؤعا قاسئنان كولئكپةن ءوتئپ بارا جاتقاندا، كورگةندةرئ جةتكئلئكتئ سياقتئ. ونئث ذستئنة، بيئك لاؤازئمدئ شةنةؤنئكتةر ءتيئستئ قذرئلئمداردئث ةسةپتةرئنة ءذثئلئپ تة وي تذيةدئ.
- ساؤدا بازارلارئنئث كوپشئلئگئ لاس، انتيسانيتاريا جايلاعان، قئزمةت كورسةتؤدئث دةثگةيئ تومةن، سونداي-اق «كولةثكةلئ اينالئمنئث» ذلكةن ذلةسئ وسئندا، - دةدئ ةكونومدامؤ ءمينيسترئ. - سوندئقتان دا «ستيحيالئ ساؤدا بازارلارئنان» «ساؤدانئث جاثا فورماتئنا» جايلاپ كوشؤدئ جذزةگة اسئرؤ تذعئرلئ تذردة ماثئزدئ! ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا مينيسترلئگئنئث مالئمةتئنشة، ةلدةگئ تاؤار اينالئمئنئث% 49-ئ - بازارلاردا جاسالادئ. «بذل رةتتة «ساؤدانئث جاثا فورماتئنئث» ذلةسئ 4 پايئزدان اسپايدئ. ال بذل كورسةتكئش دامئعان ةلدةردة 70 پايئزعا جةتةدئ» دةيدئ باقئتجان ءابدئر ذلئ. مينيستر «اسپاناستئ ةلئنة» قئزئعا قاراپ وتئر: «قئتايدئث تاجئريبةسئ كورنةكتئ، بذل ةل 10 جئل بذرئن ارنايئ باعدارلاما قابئلدادئ، وعان سايكةس، بازارلاردئث ورنئندا زاماناؤي ساؤدا كةشةندةرئ سالئندئ. بذل رةتتة ساؤدا بازارلارئنئث قوجايئندارئ مةملةكةتتةن قذرئلئسقا پايئزسئز سسؤدالار العان. وسئعان ذقساس باعدارلامانئ ماسكةؤ وكئمةتئ دة قابئلدادئ».
بذل - قازاقستان بيلئگئنئث دة ساؤدا كةشةندةرئن سالامئن دةگةندةرگة حالئق قارجئسئن تاراتاتئنئن بئلدئرة مة؟ ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا ءمينيسترئ «ستاسيونارلئ ساؤدا نئساندارئن سالؤشئلاردئ» سؤبسيديالاؤدئ ذسئندئ. بذل سؤبسيديالار الگئلةردئث كوممةرسيالئق بانكتةردةن الاتئن نةسيةلةرئنئث پايئزدئق ستاأكالارئن جابؤعا جذمسالماق. سوندا نة سؤبسيديالانادئ؟ «ساؤدا بازارلارئ ورنئندا سالئناتئن كاپيتالدئ قذرئلئستار، قويما قذرئلئمدارئ جانة مامانداندئرئلعان كولئكتئ ساتئپ الؤ» دةپ تئزبةلةدئ مينيستر. ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا مينيسترلئگئنئث باسشئلئعئ اؤدانئ 2 مئث شارشئ مةتردةن اساتئن ءئرئ ساؤدا نئسانئن سالؤشئلارعا ينأةستيسيالئق پرةفةرةنسيالار قاراستئرؤدئ ذسئندئ. ول وسئ ورايدا «بيزنةستئث جول كارتاسئ - 2020» باعدارلاماسئنا ذقساتئپ، 2013 - 2020 - جئلدارعا ارنالعان «بولشةك ساؤدادا سةكتورئن جاثعئرتؤ باعدارلاماسئن» ازئرلةؤ تؤرالئ ذسئنئس جاسادئ. بذل باعدارلاما بيئلعئ جئل سوثئنا دةيئن قابئلدانؤئ قاجةت دةلئندئ. مذنئ پرةمةر ك.ءماسئموأ قولدادئ:
«بذل - قاجةتتئ يدةيا. ويتكةنئ وسئ ماسةلةنئث تةك ةكونوميكالئق قانا ةمةس، الةؤمةتتئك ماثئزئ دا باسئم». باقئتجان ساعئنتايةأتئث ايتؤئنشا، بولشةك ساؤدا بيزنةسئن جاثعئرتؤعا باعئتتالعان ءبئرقاتار شارالاردئ قولعا الؤ كوزدةلؤدة: «بئرئنشئدةن، تذتئنؤشئلئق كووپةراسيالاردئ دامئتؤ ارقئلئ اؤئلشارؤاشئلئق قذرئلئمداردئ ئرئلةتؤ. ةكئنشئدةن، ءتيئمدئ كوتةرمة ساؤدا بؤئنئن قذرؤ. ذشئنشئدةن، ساؤدانئث جاثا فورماتتارئن ورئستةتؤ. تورتئنشئدةن، ئشكئ ساؤدا سالاسئنداعئ سالئق سالؤ جذيةسئن جةتئلدئرؤ. بةسئنشئدةن، ئشكئ ساؤدا سالاسئنا قاتئستئ زاثنامانئ جةتئلدئرؤ». ءتئپتئ ءار قالادا كوتةرمة ساؤدانئث ورتاق ءبئر بؤئنئ قالئپتاستئرئلؤئ عاجاپ ةمةس. - مذنداي جذمئستار ةندئگئ باستالئپ كةتتئ، - دةدئ ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا ءمينيسترئ،
- «اكسيونةرلئك قوعام» تذرئندةگئ كوتةرمة ساؤدالئق اؤئل شارؤاشئلئعئ نارئعئن قذرؤدئ ئنتالاندئرؤ قاجةت. بذل ءئرئ ينأةستورلاردئ تارتؤعا مذمكئندئك بةرةدئ جانة مةملةكةتتئث بذل ئسكة الةؤمةتتئك-كاسئپكةرلئك كورپوراسيالار ارقئلئ قاتئسؤئن قامتاماسئز ةتةدئ. بازارلاردئث كوپ بولؤئ ءوندئرؤشئ مةن تذتئنؤشئ اراسئنا كيلئگةتئن ساؤدا دةلدالدارئنئث قاپتاؤئنا ئقپال ةتؤدة دةگةن وي ءبئلدئرئلدئ. جانة ءبئر قئزئعئ، بذل الئپساتارلار «مافياعا» اينالئپ كةتكةنگة ذقسايدئ. شةتةلدة بولشةك ساؤدانئث ءئرئ وپةراتورلارئ - ريتةيلةرلةر جذمئس جاسايدئ، ءبئراق ولار قازاقستاننئث نارئعئنا، الدةبئر جابايئ نؤ ورمانداي، ءالئ باس سذعا الماي وتئر! مينيستر ب.ساعئنتايةأ ءتورت جئل ئشئندة قازاقستانعا بئردة-ءبئر ءئرئ ريتةيلةر كئرة الماعاندئعئن كةشة اشئق ايتتئ. وسئ اقپارلاردئث ءبارئن تئثداپ بولعان سوث، ذكئمةت باسشئسئ مينيسترلئككة «جذمئستئ جالعاستئرؤدئ»، «جئل سوثئنا دةيئن تولئققاندئ قذجاتتئ ءازئر ةتؤدئ» تاپسئردئ.
ذكئمةتتئث كةشةگئ جيئنئنئث كذن تارتئبئنة ةكونوميكالئق دامؤ جانة ساؤدا مينيسترلئگئ ازئرلةگةن، 2012 - 2015 - جئلدارعا ارنالعان «قازاقستاننئث رذقسات بةرؤ جذيةسئن ودان ءارئ رةفورمالاؤ تذجئرئمداماسئ» شئعارئلدئ. ول ةلئمئزدةگئ بارلئق رذقسات بةرؤ قذجاتتارئن ولار رةتتةيتئن قئزمةتتةردئث قاؤئپتئلئگئ دارةجةسئ بويئنشا 3 كاتةگورياعا بولئپ تاستاؤدئ قاراستئرادئ.
ءذشئنشئ - قاؤپئ تومةن كاتةگورياعا جاتاتئن قئزمةتتةر بويئنشا كاسئپكةرلةرگة ءتيئستئ ورگاندئ قذلاقتاندئرئپ، ءوز ءئسئن باستاي بةرؤگة ذلئقسات ةتئلةدئ. وسئدان ءبئراز بذرئن قازاقستان كوشباسشئسئ وزئق ةلدةردة «نةگة تئيئم سالئنباسا، سوعان ذلئقسات ةتئلگةن» تاجئريبةسئ قولدانئلاتئندئعئن، ال قازاقستاندا شةنةؤنئكتةر ءبارئن بيؤروكراتيالاندئرؤمةن شةكتةلمةي، كاسئپكةرلةردئ كةز كةلگةن قادامئنا رذقسات سذراؤعا ماجبذرلةپ، تذساؤلاپ ذستايتئندئعئن قاتتئ سئنعا العان بولاتئن. ةندئ قاراثئز: كةشة ماقذلدانعان تذجئرئمداما قازاقستاندا «ةگةر وعان قولدانئستاعئ زاثدارمةن تئكةلةي تئيئم سالئنباسا»، قئزمةتتئث كةز كةلگةن ءتذرئن رذقساتسئز ئسكة اسئرؤعا رذقسات ةتةدئ. بذعان قوسا، ةلئمئزدةگئ رذقسات بةرؤلةردئث اقئرعئ دا تذپكئلئكتئ ءتئزئمئ ءبئرئثعاي زاث ارقئلئ بةكئتئلةتئن بولدئ. سونئمةن قاتار ةندئ «رةتتةؤ كةزئندة مةملةكةتتئث، كاسئپكةردئث جانة تذتئنؤشئنئث مذددةلةرئنئث تةپة-تةثدئگئ قامتاماسئز ةتئلؤگة ءتيئس». «مذنداي جذيةنئ ءبئرئثعاي زاثمةن ةندئرؤ تذسپالدانؤدا، ونئ ازئرلةؤگة وسئ تذجئرئمداما بةكئتئلگةن سوث، بئردةن كئرئسةمئز» دةپ مالئمدةدئ مينيستر باقئتجان ساعئنتايةأ.
قورئتا ايتقاندا، قازاقستان جاثا تاريحئندا تذثعئش رةت رذقسات بةرؤ قذجاتتارئنا نة جاتاتئندئعئن ناقتئ بةكئتپةك. «رذقسات بةرؤگة جاتاتئن قذجاتتار انئقتالادئ. بارلئق رذقسات بةرؤ قذجاتتارئن ولاردئث فؤنكسيونالدئق ماقساتئنا قاراي 6 كلاسقا بولؤ كوزدةلؤدة» دةدئ ةكونومدامؤ ءمينيسترئ. بذل جةردة «ءبئرئنشئ سئنئپقا» - كاسئپكةرلئك نئساندارئنئث قئزمةتئنة بةرئلةتئن رذقساتتار (ليسةنزيالار)، «ةكئنشئ سئنئپقا» - جةكة تذلعالارعا بئلئكتئلئگئن راستاؤ نةگئزئندة، كاسئبي قئزمةت ءذشئن بةرئلةتئن رذقساتتار، «ءذشئنشئ سئنئپقا» - شةكتةؤلئ رةسؤرستاردئ پايدالانؤعا بةرئلةتئن قذجاتتار كئرمةك. ءتورتئنشئ كلاسقا نئسانداردئ، عيماراتتاردئ، ءذي-جايلاردئ، كولئك قذرالدارئن پايدالانؤعا جول اشاتئن، ولاردئث زاث تالاپتارئنا سايكةستئگئن راستايتئن رذقساتتار جاتقئزئلماق. «بذل رذقسات بةرؤلةر وبيةكتئنئث ناقتئ قوجايئنئنا بةكئتئلمةيتئن بولادئ، ناتيجةسئندة ول وبيةكتئ باسقا قوجايئنعا وتكةندة، جاثا رذقساتتئ الؤدئث قاجةتتئلئگئ بولمايدئ» دةپ ءتذسئندئردئ مينيستر.
بةسئنشئ كلاسس - ءبئر رةتتئك ارةكةتتةرگة بةرئلةتئن رذقساتتار جانة جةردئ پايدالانؤ، قذرئلئس، سونداي-اق ةكسپورت پةن يمپورت سالاسئندا پايدالانئلادئ. سوثعئ التئنشئ كلاسس - ونئمگة رذقسات بةرؤلةر، بذلار شئعارئلعان ءونئمنئث بةلگئلةنگةن تالاپتارعا سايكةستئگئن قامتاماسئز ةتؤگة باعئتتالادئ. بولاشاقتا بذل «سئنئپ» جابئلؤئ عاجاپ ةمةس: تةحنيكالئق رةتتةؤ تؤرالئ جاثا زاث قابئلدانئپ، تةحرةگلامةنتتةر ةنگئزئلگةن سوث، ول ونئمدةرگة قاتئستئ رذقسات بةرؤلةر جويئلاتئن كورئنةدئ. تاعئ ءبئر مالئمةت: رذقسات بةرؤلةردئث تذپكئلئكتئ ءتئزئمئن قالئپتاستئرؤ بارئسئندا بارلئق مةمورگاندارعا، ارنايئ ةكسپةرتتئك توپ الدئندا، ءاربئر رذقسات بةرؤئنئث قاجةتتئلئگئن نةگئزدةپ، قورعاؤ قاجةت بولدئ. ايتپةسة ول قذزئرئنان ايئرئلادئ. ةكونومدامؤ مينيسترلئگئ بذل شارانئث شةنةؤنئكتةر اراسئنداعئ داؤعا ذلاساتئنئن بولجادئ. «وسئعان بايلانئستئ ذكئمةت جانئنان أةدومستأوارالئق كوميسسيا قذرؤدئ ذسئنامئز» دةدئ مينيستر باقئتجان ساعئنتايةأ. بذل كوميسسيا، ونئث ويئنشا، أةدومستأولار اراسئنداعئ ءوزارا ئقپالداستئقتئ قامتاماسئز ةتؤگة ءتيئس. كوميسسيانئث سالماعئن ارتتئرؤ ءذشئن ونئث قذرامئنا «نذر وتان» پارتياسئنئث، «اتامةكةن» وداعئنئث، كاسئپكةرلةر فورؤمئنئث وكئلدةرئن، پارلامةنت دةپؤتاتتارئن قوسؤ ذسئنئلدئ.
ايحان ءشارئپ
دةرةككوز:«ايقئن» گازةتئ